«Μείνετε στη χώρα σας»: Το σοκ μήνυμα του Πάπα Λέοντα στους Λιβανέζους που φεύγουν μαζικά

«Πιο εύκολο να φύγεις – πιο γενναίο να μείνεις»

Με λόγια που αιφνιδίασαν αλλά και συγκίνησαν, ο Πάπας Λέων ΙΔ’ κάλεσε τους Λιβανέζους «να μείνουν στη χώρα τους» και να αντισταθούν στο κύμα μετανάστευσης που έχει πάρει διαστάσεις «αιμορραγίας» για τον Λίβανο.

Μιλώντας στο προεδρικό μέγαρο, λίγο μετά την άφιξή του, ο ποντίφικας επέλεξε να εστιάσει όχι στις περιφερειακές εντάσεις ή στους πρόσφατους ισραηλινούς βομβαρδισμούς, αλλά στα εσωτερικά τραύματα της χώρας: την οικονομική κατάρρευση, τη μαζική φυγή των νέων, τη βαθιά πολιτική και κοινοτική πόλωση.

«Μερικές φορές είναι πιο εύκολο να φύγει κανείς ή, πολύ απλά, πιο πρακτικό να πάει αλλού. Χρειάζεται πραγματικά θάρρος και διορατικότητα για να μείνει ή να επιστρέψει στη χώρα του», τόνισε με νόημα.

Ένας Λίβανος που αδειάζει: 800.000 μετανάστες σε 12 χρόνια

Η παρέμβαση του Πάπα δεν έγινε σε κενό. Ο Λίβανος βιώνει από το 2019 μια άνευ προηγουμένου οικονομική κατάρρευση, με τη λίρα να καταρρέει, τη μεσαία τάξη να διαλύεται και τη φτώχεια να εκτοξεύεται.

Σε αυτό το περιβάλλον, η μετανάστευση έχει γίνει για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους η μόνη «διέξοδος».

Το ανεξάρτητο ερευνητικό κέντρο al-Doualiya εκτιμά ότι μεταξύ 2012 και 2024 περίπου 800.000 Λιβανέζοι εγκατέλειψαν τη χώρα, αριθμός τεράστιος για έναν πληθυσμό που σήμερα υπολογίζεται στα 5,8 εκατομμύρια κατοίκους, εκ των οποίων πάνω από ένα εκατομμύριο είναι Σύροι πρόσφυγες.

Η τάση είναι ξεκάθαρη:

• Φεύγουν κυρίως οι νέοι,

• με σημαντικό ποσοστό να προέρχεται από την χριστιανική κοινότητα,

• συχνά άνθρωποι με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και επαγγελματικές δεξιότητες.

Για τον Πάπα Λέοντα ΙΔ’, αυτή η «αιμορραγία ταλέντου» απειλεί το μέλλον του Λιβάνου: τόσο δημογραφικά, όσο και κοινωνικά και πολιτικά.

Μια Εκκλησία που βλέπει το ποίμνιο της να φεύγει

Ιδιαίτερα ανήσυχος εμφανίστηκε ο ποντίφικας για τη χριστιανική παρουσία στον Λίβανο, χώρα-σύμβολο της συνύπαρξης χριστιανών και μουσουλμάνων στη Μέση Ανατολή.

Η μαζική μετανάστευση χριστιανών τα τελευταία χρόνια:

• αποδυναμώνει τον ρόλο τους στο εσωτερικό πολιτικό σύστημα,

• απειλεί τις εύθραυστες ισορροπίες της χώρας,

• ενισχύει την αίσθηση ότι η Μέση Ανατολή «χάνει» σταδιακά τις ιστορικές χριστιανικές της κοινότητες.

Ο Πάπας μίλησε ανοιχτά για τον πόνο όσων αναγκάζονται να φύγουν:
«Ξέρουμε ότι η αβεβαιότητα, η βία, η φτώχεια και πολλές άλλες απειλές προκαλούν εδώ, όπως και αλλού στον κόσμο, μια αιμορραγία νέων και οικογενειών που αναζητούν ένα μέλλον αλλού, ακόμα κι αν τους προκαλεί μεγάλο πόνο που εγκαταλείπουν την πατρίδα τους».

Το μήνυμά του όμως ήταν σαφές: εκεί όπου είναι δυνατό, η παραμονή – ή ακόμη και η επιστροφή – αποτελεί πράξη θάρρους και πίστης.

Η λέξη–κλειδί της επίσκεψης: «ειρήνη» και «συμφιλίωση»

Στην ομιλία του ενώπιον πολιτικών, εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών και του διπλωματικού σώματος, ο Πάπας επανέλαβε 27 φορές τη λέξη «ειρήνη». Δεν ήταν τυχαίο.

Ο Λίβανος παραμένει μια χώρα:

• με ανοιχτές πληγές από τον εμφύλιο πόλεμο (1975–1990),

• χωρίς ποτέ να έχει υπάρξει μια ουσιαστική διαδικασία δικαιοσύνης και συμφιλίωσης,

• με συσσωρευμένη καχυποψία ανάμεσα σε θρησκευτικές και πολιτικές κοινότητες.

«Ακολουθήστε το δύσκολο μονοπάτι της συμφιλίωσης», κάλεσε ο Πάπας, προειδοποιώντας:

«Εάν αυτές οι πληγές δεν επουλωθούν, εάν δεν εργαστούμε για τη γιατρειά της μνήμης, για μια προσέγγιση μεταξύ αυτών που έχουν υποστεί ζημιές και αδικίες, θα είναι δύσκολο να προχωρήσουμε προς την ειρήνη».

Ο Πάπας έβαλε στο στόχαστρο όχι μόνο τη βία του παρελθόντος, αλλά και τη συλλογική αμνησία που ακολούθησε: την απουσία λογοδοσίας, την αποτυχία να τιμηθούν τα θύματα, την έλλειψη ουσιαστικού, ειλικρινούς διαλόγου μεταξύ των κοινοτήτων.

Η σκιά της Χεζμπολάχ και ο τελευταίος πόλεμος με το Ισραήλ

Παρότι ο Πάπας απέφυγε να κατονομάσει πλευρές, η επίσκεψή του λαμβάνει χώρα σε ένα εξαιρετικά ευαίσθητο γεωπολιτικό περιβάλλον.

Ο τελευταίος πόλεμος με το Ισραήλ έχει βαθύνει τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις:

• Η σιιτική Χεζμπολάχ κρατά ανοιχτό μέτωπο με το Ισραήλ από τον Οκτώβριο του 2023, σε ένδειξη υποστήριξης προς τη Χαμάς.

• Μεγάλο μέρος των υπόλοιπων κοινοτήτων –συμπεριλαμβανομένων πολλών χριστιανών– βλέπει αυτή τη στάση ως επικίνδυνη, μονομερή κλιμάκωση, που εκθέτει όλη τη χώρα σε νέα καταστροφή.

Σε αυτό το κλίμα, η έκκληση του Πάπα Λέοντα ΙΔ’ για «συμφιλίωση» και «γιατρειά της μνήμης» λειτουργεί και ως έμμεσο μήνυμα στους πολιτικούς και θρησκευτικούς ηγέτες:

• να αποφύγουν επιλογές που διχάζουν ακόμη περισσότερο,

• να αναζητήσουν κοινό έδαφος αντί για πολωτική ρητορική,

• να βάλουν πάνω από όλα την επιβίωση του ίδιου του Λιβάνου.

Μια χώρα ανάμεσα σε φυγή και παραμονή

Το δίλημμα που αναδεικνύει ο Πάπας είναι σκληρό και πραγματικό:

• Από τη μία πλευρά, μια χώρα βυθισμένη σε χρόνια κρίση, με ανεργία, φτώχεια, πολιτική παράλυση και διαφθορά.

• Από την άλλη, η πατρίδα, οι οικογένειες, οι ρίζες, η ταυτότητα – όλα όσα δεν μπορούν να συσκευαστούν σε μια βαλίτσα.

Για χιλιάδες Λιβανέζους, ειδικά νέους, η επιλογή της μετανάστευσης δεν είναι «απόδραση» αλλά ύστατη λύση. Ο Πάπας δεν το αγνοεί. Γι’ αυτό και μιλά για «πόνο», για «αβεβαιότητα», για μια «αιμορραγία» που αφορά ολόκληρη την κοινωνία.

Την ίδια στιγμή, όμως, επιμένει ότι η αληθινή αναγέννηση του Λιβάνου δεν μπορεί να έρθει αν όσοι μπορούν να προσφέρουν φεύγουν μαζικά:

• αν οι νέοι εγκαταλείπουν τη δημόσια ζωή,

• αν οι μορφωμένοι αναζητούν μόνιμα καταφύγιο στη Δύση,

• αν οι κοινότητες κλείνονται σε εσωστρεφείς μικρόκοσμους.

Το μήνυμα πίσω από τις λέξεις

Η φράση «μείνετε στη χώρα σας» μπορεί να ακουστεί σκληρή σε ανθρώπους που δεν βλέπουν καμία προοπτική. Ωστόσο, στο στόμα του Πάπα Λέοντα ΙΔ’ συνοδεύεται από μια διπλή έκκληση:

1. Προς τους Λιβανέζους πολίτες

   • Να κρατήσουν ζωντανή την ελπίδα ότι ο Λίβανος μπορεί να αλλάξει.

   • Να επενδύσουν –όπου μπορούν– στη συμφιλίωση, στην κοινωνική συνοχή, στη συμμετοχή.

2. Προς την πολιτική και θρησκευτική ηγεσία

   • Να αναλάβει επιτέλους την ευθύνη για τις κρίσεις,

   • να σπάσει τον φαύλο κύκλο της διαφθοράς, της διαπλοκής και της βίας,

   • να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε «το θάρρος να μείνεις» να μην είναι πράξη απελπισίας, αλλά συνειδητή επιλογή.

Σε έναν Λίβανο που παλεύει ανάμεσα στην εξάντληση και την αντοχή, το μήνυμα του Πάπα λειτουργεί ταυτόχρονα ως προτροπή, ως παρηγοριά, αλλά και ως προειδοποίηση:

χωρίς ειρήνη, χωρίς γιατρειά των παλιών πληγών και χωρίς φρένο στη μαζική φυγή, η χώρα κινδυνεύει να αδειάσει όχι μόνο από κατοίκους, αλλά και από το ίδιο της το μέλλον.