ΕΕ – Τουρκία: Από «πρόβλημα» σε κρίσιμο εταίρο για Ουκρανία, Μαύρη Θάλασσα και εμπόριο

Μετά από χρόνια ψυχρών σχέσεων και αμοιβαίας δυσπιστίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση επαναξιολογεί τον ρόλο της Τουρκίας, αντιμετωπίζοντάς την πλέον όχι ως αποσταθεροποιητικό παράγοντα, αλλά ως κρίσιμο γεωπολιτικό εταίρο. Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται ξεκάθαρα στο πρόσφατο δημοσίευμα του Politico, με φόντο τον πόλεμο στην Ουκρανία, τις διαπραγματεύσεις για μια μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφάλειας και την αυξανόμενη σημασία της Μαύρης Θάλασσας.

Η επίσκεψη της Ευρωπαίας Επιτρόπου για τη Διεύρυνση, Μάρτα Κος, στην Άγκυρα σηματοδοτεί τα πρώτα απτά βήματα μιας προσεκτικής επαναπροσέγγισης. Όπως τόνισε η ίδια, «η ειρήνη στην Ουκρανία θα αλλάξει ριζικά την ευρωπαϊκή πραγματικότητα», καθιστώντας την Τουρκία αναπόφευκτο συνομιλητή για τη σταθερότητα στην ευρύτερη περιοχή.

Η Άγκυρα διαθέτει στρατηγικά πλεονεκτήματα που δύσκολα αγνοούνται:

• τις δεύτερες μεγαλύτερες ένοπλες δυνάμεις του ΝΑΤΟ,
• τον έλεγχο των Στενών του Βοσπόρου,
• καθοριστικό ρόλο στη συμφωνία για τα ουκρανικά σιτηρά το 2022,
• και τη δηλωμένη πρόθεση να συμμετάσχει ακόμη και με ειρηνευτικές δυνάμεις σε μια μεταπολεμική Ουκρανία.

Ωστόσο, η γεωπολιτική χρησιμότητα δεν αρκεί από μόνη της. Οι Βρυξέλλες εξακολουθούν να διατηρούν σοβαρές επιφυλάξεις λόγω της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης, της καταστολής της αντιπολίτευσης και της φυλάκισης πολιτικών αντιπάλων από την κυβέρνηση Ερντογάν. Οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις παραμένουν παγωμένες από το 2018, ενώ οι εκθέσεις της ΕΕ καταγράφουν απόκλιση από το κράτος δικαίου και τις ευρωπαϊκές αξίες.

Παρά ταύτα, η ΕΕ φαίνεται διατεθειμένη να κινηθεί ρεαλιστικά και σταδιακά. Η υπογραφή συμφωνίας δανείων 200 εκατ. ευρώ από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων για έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η μελέτη για τον «Μεσαίο Διάδρομο» συνδεσιμότητας (Κίνα–Κεντρική Ασία–Νότιος Καύκασος–Μαύρη Θάλασσα–Ευρώπη) αποτελούν συμβολικά αλλά ουσιαστικά ανοίγματα.

Το μεγάλο αγκάθι: η Τελωνειακή Ένωση

Αυτό όμως που πραγματικά επιδιώκει η Άγκυρα είναι η αναθεώρηση της τελωνειακής ένωσης του 1995. Οι νέες εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ με την Ινδία και το Mercosur δημιουργούν, σύμφωνα με την τουρκική πλευρά, ασύμμετρα μειονεκτήματα, καθώς η Τουρκία υποχρεώνεται να ανοίγει την αγορά της χωρίς ισότιμα ανταλλάγματα.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ακόμη και ο φυλακισμένος δήμαρχος Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου τάχθηκε υπέρ της αναβάθμισης της τελωνειακής ένωσης, υπογραμμίζοντας πως αποτελεί το τελευταίο θεσμικό θεμέλιο των σχέσεων ΕΕ–Τουρκίας.

Ελλάδα και Κύπρος κρατούν το κλειδί

Η αναβάθμιση των σχέσεων δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς την έγκριση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου – και εδώ Ελλάδα και Κύπρος διατηρούν καθοριστικό ρόλο. Η Λευκωσία και η Αθήνα ζητούν συγκεκριμένες χειρονομίες καλής θέλησης, ιδίως στο Κυπριακό και στις σχέσεις καλής γειτονίας.

Η απόρριψη από την Τουρκία της πρότασης για άνοιγμα των λιμανιών της σε κυπριακά πλοία δείχνει ότι η εμπιστοσύνη παραμένει εύθραυστη. Παρ’ όλα αυτά, η κυπριακή προεδρία στο Συμβούλιο της ΕΕ παρουσιάζεται ως πιθανό παράθυρο ευκαιρίας.

Γεωπολιτικές ανακατατάξεις και αμερικανικός παράγοντας

Τέλος, οι ανατροπές στη διεθνή σκηνή και η αναδιάρθρωση των εμπορικών και στρατηγικών σχέσεων των ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ ενδέχεται να επιταχύνουν μια πραγματιστική σύγκλιση Ευρώπης–Τουρκίας. Όπως δήλωσε ο Τούρκος πρέσβης στην ΕΕ, ο στρατηγικός στόχος της Άγκυρας παραμένει η ένταξη – έστω κι αν αυτή μοιάζει μακρινή.

Το βέβαιο είναι ότι η ΕΕ δεν βλέπει πλέον την Τουρκία μόνο μέσα από το πρίσμα των αξιών, αλλά και των συμφερόντων. Και σε έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτητα, η γεωπολιτική συχνά προηγείται της ηθικής.

Πηγές

Με πληροφορίες από: Politico, δηλώσεις Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, επίσημες τοποθετήσεις αξιωματούχων ΕΕ και Τουρκίας.