Νόμος Κατσέλη: Η απόφαση του Αρείου Πάγου φέρνει στο τραπέζι το συνταγματικό δημοσιονομικό φρένο

Μια δικαστική «λεπτομέρεια» που γίνεται μακροοικονομικό γεγονός

Η πρόσφατη κρίση του Αρείου Πάγου για τα δάνεια που έχουν υπαχθεί στον Ν.3869/2010 (νόμος Κατσέλη) μοιάζει, με την πρώτη ματιά, με μια τεχνική διευκρίνιση: οι τόκοι δεν θα υπολογίζονται πάνω στο συνολικό άληκτο κεφάλαιο, αλλά πάνω στο ποσό της μηνιαίας δόσης που έχει ορίσει το δικαστήριο. Στην πράξη, όμως, αυτή η μεταβολή αλλάζει τα οικονομικά δεδομένα μιας ολόκληρης κατηγορίας απαιτήσεων, δημιουργώντας αλυσιδωτές συνέπειες για τράπεζες, servicers, επενδυτές τιτλοποιήσεων και τελικά για το ίδιο το Δημόσιο, που βρίσκεται στο «τελευταίο επίπεδο προστασίας» μέσω των κρατικών εγγυήσεων του σχεδίου «Ηρακλής».

Η απόφαση περιγράφεται ήδη ως ανάσα για τους ευάλωτους δανειολήπτες, αλλά ταυτόχρονα ως πονοκέφαλος για την αγορά διαχείρισης ιδιωτικού χρέους, ακριβώς επειδή επηρεάζει χρηματορροές και business plans που είχαν «χτιστεί» πάνω σε διαφορετική παραδοχή για τον εκτοκισμό.

Ο νέος τρόπος υπολογισμού τόκων και γιατί αλλάζει την αξία των χαρτοφυλακίων

Ο πυρήνας της δικαστικής κρίσης είναι ότι, στα πλαίσια ρύθμισης του νόμου Κατσέλη, ο τόκος «τρέχει» επί της δόσης και όχι επί του συνολικού κεφαλαίου. Αυτό δεν μεταβάλλει απλώς τη μηνιαία επιβάρυνση. Μεταβάλλει την παρούσα αξία των μελλοντικών εισπράξεων, δηλαδή την οικονομική αξία των απαιτήσεων που έχουν τιτλοποιηθεί.

Εκτιμήσεις που μεταφέρονται στον δημόσιο διάλογο ανεβάζουν την επίπτωση περίπου στο 1 δισ. ευρώ, ενώ άλλες την τοποθετούν ακόμη υψηλότερα (γύρω στα 1,3 δισ. ευρώ), ανάλογα με το πώς αποτιμώνται οι ροές και πόσο ευρύς θεωρείται ο πληθυσμός των δανείων που θα επηρεαστούν.

Το κρίσιμο εδώ είναι ότι το αποτέλεσμα δεν μένει στους ισολογισμούς των τραπεζών. Πολλά από αυτά τα δάνεια έχουν μεταφερθεί σε οχήματα τιτλοποίησης και έχουν «τυλιχτεί» με τη δομή του Ηρακλή, όπου οι ανώτερες σειρές τίτλων (senior) προστατεύονται με εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου. Έτσι, μια δικαστική διευκρίνιση για το πώς εκτοκίζονται συγκεκριμένες ρυθμίσεις μπορεί να μετατραπεί σε δημοσιονομικό κίνδυνο.

«Ηρακλής»: από εργαλείο εξυγίανσης σε πιθανό πεδίο δημοσιονομικής έκθεσης

Ο Ηρακλής σχεδιάστηκε ως σχήμα με κρατική εγγύηση στις ανώτερες σειρές τίτλων, ώστε να διευκολυνθεί η απομάκρυνση μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων από το τραπεζικό σύστημα. Η λογική του ήταν συγκεκριμένη: οι επενδυτές αναλαμβάνουν τον κίνδυνο στις πιο «χαμηλές» σειρές, το Δημόσιο εγγυάται την ανώτερη σειρά υπό όρους και με αμοιβή, και οι τράπεζες μειώνουν το βάρος των NPEs. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εγκρίνει επανεισαγωγές/παρατάσεις του σχήματος στο πλαίσιο κανόνων κρατικών ενισχύσεων, αναγνωρίζοντας τον ρόλο του στη σταθερότητα.

Όμως, η συζήτηση τώρα μετακινείται σε μια άλλη διάσταση: τι συμβαίνει όταν οι χρηματορροές μειώνονται όχι επειδή «έτσι πήγε η αγορά» ή επειδή οι ανακτήσεις ήταν χαμηλότερες από το αναμενόμενο, αλλά επειδή άλλαξε εκ των υστέρων ο τρόπος υπολογισμού ενός βασικού οικονομικού μεγέθους μέσω δικαστικής απόφασης; Αυτή η μεταβολή πιέζει τα μοντέλα και τα πλάνα αποπληρωμής, αναζωπυρώνοντας το σενάριο ότι σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ανοίξει δρόμος για ενεργοποίηση εγγυήσεων.

Στο δημόσιο πεδίο αναφέρεται συχνά ότι οι εγγυήσεις του Ηρακλή (στις τρεις φάσεις του) φτάνουν τα 17,6 δισ. ευρώ ως μέγεθος αναφοράς, ενώ άλλες επίσημες αποτυπώσεις τοποθετούν το ύψος των εγγυημένων senior τίτλων σε παραπλήσια επίπεδα ανά περίοδο. Το ζήτημα δεν είναι ότι «θα πέσουν όλα». Είναι ότι μια αναπάντεχη μείωση αξίας, ακόμη κι αν αφορά κλάσμα του συνολικού μηχανισμού, αρκεί για να δημιουργήσει πολιτικό, αγοραίο και δημοσιονομικό θόρυβο.

Από τον «Νόμο Κατσέλη» στην ευρύτερη αγωνία των δικαστικών δημοσιονομικών σοκ

Η υπόθεση Κατσέλη ακουμπά ένα ευρύτερο φαινόμενο που τα τελευταία χρόνια περιγράφεται ως «εισοδηματική πολιτική μέσω των δικαστηρίων»: αποφάσεις που αφορούν αναδρομικά, μισθολογικές ή συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις, επιδόματα ή ειδικά καθεστώτα, και που ενδέχεται να δημιουργήσουν πολλαπλασιαστικές απαιτήσεις. Το δημοσιονομικό πρόβλημα δεν είναι μόνο το άμεσο κόστος μιας απόφασης. Είναι η δυναμική που ξεκινά όταν μια απόφαση γίνεται πρότυπο για νέες διεκδικήσεις.

Σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση –και ευρύτερα το οικονομικό επιτελείο– αντιμετωπίζει ένα δίλημμα που δεν είναι καθόλου θεωρητικό: πώς διασφαλίζεται η προβλεψιμότητα των δημόσιων οικονομικών όταν δικαστικές αποφάσεις μπορούν να δημιουργούν ξαφνικές δημοσιονομικές αποκλίσεις; Και πόσο ανθεκτική είναι η στρατηγική αποκλιμάκωσης του χρέους όταν εμφανίζονται «μη προγραμματισμένες» επιβαρύνσεις;

Το «συνταγματικό δημοσιονομικό φρένο»: τι επιχειρεί να απαντήσει

Κάπου εδώ εμφανίζεται η συζήτηση για ένα μόνιμο «δημοσιονομικό φρένο» σε συνταγματικό επίπεδο, ως κανόνας που θα οριοθετεί τις επιπτώσεις των δικαστικών αποφάσεων στον προϋπολογισμό. Η ιδέα δεν είναι να αμφισβητηθεί η δικαστική λειτουργία, αλλά να εισαχθεί ένας μηχανισμός συστημικής άμυνας απέναντι σε δημοσιονομικές εκτροπές που δεν περνούν από τον δημοκρατικό κύκλο κατάρτισης και ψήφισης προϋπολογισμού.

Οι υποστηρικτές μιας τέτοιας θωράκισης προβάλλουν δύο επιχειρήματα. Πρώτον, ότι η σταθερή πορεία αποκλιμάκωσης του χρέους απαιτεί κανόνες αντοχής σε «σοκ», ειδικά σε μια χώρα που κουβαλά ακόμη το αποτύπωμα της κρίσης. Δεύτερον, ότι η προβλεψιμότητα είναι κρίσιμη για την αξιοπιστία της οικονομικής πολιτικής και για το κόστος δανεισμού, καθώς οι αγορές δεν αξιολογούν μόνο το σήμερα αλλά και τη διαχειρισιμότητα του αύριο.

Από την άλλη πλευρά, το «φρένο» δεν μπορεί να μετατραπεί σε συνταγματική φόρμουλα που ακυρώνει κοινωνικές διορθώσεις ή στερεί από τους πολίτες την προστασία που τους παρέχει το κράτος δικαίου. Γι’ αυτό και η συζήτηση, αν προχωρήσει, θα κριθεί σε μια λεπτή ισορροπία: πειθαρχία χωρίς ασφυξία, και δικαιώματα χωρίς δημοσιονομική τυφλότητα.

Η δύσκολη ισορροπία: πειθαρχία, επενδύσεις και κοινωνική πολιτική

Το μεγάλο πρόβλημα με κάθε «κανόνα» είναι ότι δεν εφαρμόζεται σε κενό. Η Ελλάδα χρειάζεται ταυτόχρονα δημοσιονομική σταθερότητα, δημόσιες επενδύσεις για να καλύψει παραγωγικά κενά, και κοινωνική πολιτική που να μειώνει τις ανισότητες και να προστατεύει τους πιο αδύναμους. Ένα άκαμπτο σχήμα μπορεί να αποδειχθεί πολιτικά ανεφάρμοστο ή κοινωνικά άδικο. Ένα υπερβολικά χαλαρό σχήμα μπορεί να είναι οικονομικά άχρηστο.

Στην υπόθεση Κατσέλη, η εικόνα είναι χαρακτηριστική: μια δικαστική διόρθωση υπέρ ευάλωτων πολιτών αντιμετωπίζεται ως δίκαιη σε επίπεδο αρχής, αλλά ταυτόχρονα εγείρει την αγωνία ότι, όταν τέτοιες αποφάσεις «κουμπώνουν» πάνω σε τιτλοποιήσεις με κρατικές εγγυήσεις, ο λογαριασμός μπορεί να μετακινηθεί έμμεσα προς το Δημόσιο. Αυτό είναι το σημείο που δίνει καύσιμο στη συζήτηση για θεσμικά όρια, όχι ως τιμωρία των πολιτών, αλλά ως προστασία του κράτους από επαναφορά «εκτροχιασμών άλλων εποχών».

Ένα «μάθημα» για το πώς το δίκαιο συναντά τη χρηματοοικονομική μηχανική

Η υπόθεση αποκαλύπτει με τον πιο καθαρό τρόπο ότι το σύγχρονο χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν είναι αποκομμένο από τη Δικαιοσύνη. Το αντίθετο: μια απόφαση που καθορίζει πώς υπολογίζεται ένας τόκος μπορεί να επηρεάσει τιτλοποιήσεις, αποτιμήσεις, εγγυήσεις, προϋπολογισμούς, ακόμη και την πολιτική συζήτηση για συνταγματικές αλλαγές.

Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο πολιτικό συμπέρασμα: όταν μια χώρα έχει χτίσει μηχανισμούς εξυγίανσης με κρατική συμμετοχή, η δημοσιονομική σταθερότητα δεν απειλείται μόνο από τις αγορές ή την ύφεση. Μπορεί να απειληθεί και από θεσμικές μεταβολές που αλλάζουν τους κανόνες του παιχνιδιού εκ των υστέρων. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν θα ανοίξει η συζήτηση για «δημοσιονομικό φρένο». Είναι πώς θα διατυπωθεί, τι θα προστατεύει και πώς θα συνυπάρξει με την ανάγκη κοινωνικής δικαιοσύνης.

Πηγή: Pagenews.gr