Δημόσια απαξίωση χαρακτήρα και τεκμήριο της αθωότητας

Η δημόσια απαξίωση χαρακτήρα αποτελεί ένα φαινόμενο που εντείνεται στις σύγχρονες κοινωνίες, ιδίως σε περιόδους αυξημένης κοινωνικής έντασης και ταχύτατης διάχυσης της πληροφορίας. Παρατηρείται όταν άτομα ή ομάδες στοχοποιούνται και καταδικάζονται ηθικά πριν υπάρξει τεκμηριωμένη διερεύνηση ή δικαστική απόφαση. 

Το τεκμήριο της αθωότητας, θεμελιώδης νομική αλλά και ψυχοκοινωνική αρχή, συχνά παρακάμπτεται, καθώς η κοινή γνώμη λειτουργεί ως άτυπο «δικαστήριο», αποδίδοντας ενοχή χωρίς αποδείξεις.

Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται στο πρόσωπο που κατηγορείται. Συχνά επεκτείνεται στο επαγγελματικό και κοινωνικό του περιβάλλον, σε συνεργάτες, συναδέλφους ή ακόμη και συγγενικά πρόσωπα. Η τάση αυτή συνδέεται με τη γνωστική απλοποίηση της πραγματικότητας: η ανθρώπινη σκέψη προτιμά σαφή σχήματα «καλού – κακού», αγνοώντας τη σύνθετη φύση των κοινωνικών σχέσεων. Έτσι, ενεργοποιείται μια μορφή συλλογικής ενοχοποίησης, όπου η απλή συσχέτιση εκλαμβάνεται ως συνενοχή.

Από ψυχολογικής σκοπιάς, η δημόσια απαξίωση χαρακτήρα εξυπηρετεί συγκεκριμένες ενδοψυχικές και ομαδικές λειτουργίες. Πρώτον, μειώνει το άγχος που προκαλεί η αβεβαιότητα. Η αναμονή μιας δικαστικής διαδικασίας απαιτεί ανοχή στη μη γνώση και στη χρονική καθυστέρηση· στοιχεία που συχνά δυσκολεύουν το άτομο. Η πρόωρη καταδίκη προσφέρει μια ψευδαίσθηση βεβαιότητας και ελέγχου.

Δεύτερον, ενισχύει το αίσθημα ηθικής ανωτερότητας. Η απόδοση ενοχής στον «άλλο» λειτουργεί ως μηχανισμός επιβεβαίωσης της προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας ως «δίκαιης» και «ηθικής».

Παράλληλα, ενεργοποιούνται γνωστικές στρεβλώσεις, όπως η θεμελιώδης πλάνη απόδοσης, όπου η συμπεριφορά του άλλου αποδίδεται σε σταθερά χαρακτηριστικά προσωπικότητας και όχι σε συνθήκες ή περιορισμένη πληροφόρηση. Σε ομαδικό επίπεδο, η δυναμική της μιμητικής συμπεριφοράς και της κοινωνικής συμμόρφωσης ενισχύει τη μαζική υιοθέτηση κατηγοριών, ακόμη και από άτομα που δεν διαθέτουν επαρκή γνώση του γεγονότος.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η στάση της κοινωνίας όταν, τελικά, ένα πρόσωπο αθωώνεται. Συχνά παρατηρείται σιωπή, αδιαφορία ή αποστασιοποίηση από όσους είχαν προηγουμένως καταδικάσει. Η απουσία δημόσιας συγγνώμης μπορεί να ερμηνευθεί μέσω της θεωρίας της γνωστικής ασυμφωνίας. Η παραδοχή λάθους απειλεί την αυτοεικόνα του ατόμου ως ορθολογικού και δίκαιου, προκαλώντας ψυχική δυσφορία. Αντί για αναθεώρηση, επιλέγεται η άρνηση, η υποβάθμιση ή η αποφυγή του θέματος.

Επιπλέον, ο δημόσιος λόγος — ιδιαίτερα στον ψηφιακό χώρο — αποπροσωποποιεί την ευθύνη. Η έλλειψη άμεσης επαφής με τις συνέπειες των λόγων και των κρίσεων μειώνει την ενσυναίσθηση και καθιστά τη συγγνώμη ψυχολογικά και κοινωνικά «περιττή». Ωστόσο, για τα άτομα που έχουν υποστεί δημόσια απαξίωση, η ψυχολογική επιβάρυνση παραμένει, ακόμη και μετά την αθώωση, με επιπτώσεις στην αυτοεκτίμηση, την επαγγελματική ταυτότητα και την εμπιστοσύνη προς το κοινωνικό σύνολο.

Η διαφύλαξη του τεκμηρίου της αθωότητας δεν αποτελεί μόνο νομική υποχρέωση, αλλά και δείκτη ψυχοκοινωνικής ωριμότητας. Αντανακλά την ικανότητα μιας κοινωνίας να αντέχει την αβεβαιότητα, να περιορίζει τις προβολές της και να αναλαμβάνει ευθύνη για τον δημόσιο λόγο της. 

Σε τελική ανάλυση, ο σεβασμός στον άλλον ως εν δυνάμει αθώο προστατεύει όχι μόνο το άτομο, αλλά και την ίδια τη συλλογική ψυχική ισορροπία. 

Τροφή για σκέψη, τι θα γινόταν αν ήσασταν εσείς αθώος/α και σαν κατηγορούσαν για κάτι που δεν είχατε κάνει; 

*Ο Βασίλης Γκουτμάχερ είναι Κλινικός Ψυχολόγος