Ιαπωνία: Όταν οι φυλακές μοιάζουν με οίκους ευγηρίας

Στην Ιαπωνία, μια χώρα που έχει χτίσει διεθνώς την εικόνα της ευημερίας, της τάξης και της μακροζωίας, ένα παράδοξο μεγαλώνει αθόρυβα πίσω από τα κάγκελα: οι φυλακές γεμίζουν ολοένα και περισσότερο με ηλικιωμένους ανθρώπους. Όχι απαραίτητα με σκληρούς εγκληματίες, αλλά με άνδρες και γυναίκες που συχνά οδηγούνται σε μικροαδικήματα, κυρίως μικροκλοπές, για έναν λόγο που ακούγεται σοκαριστικός και ταυτόχρονα απελπιστικά ανθρώπινος: για να εξασφαλίσουν στέγη, τροφή και βασική περίθαλψη.

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία που παρατίθενται στο κείμενο, από τους 40.544 κρατούμενους που καταγράφηκαν το 2024, περίπου 13,5% ήταν άνω των 65 ετών. Δεν πρόκειται για μια «στατιστική παραξενιά», αλλά για μια σταθερή τάση που αλλάζει τη φυσιογνωμία του σωφρονιστικού συστήματος και πιέζει τις αρχές να επαναπροσδιορίσουν τι σημαίνει ποινή, τι σημαίνει επανένταξη και —κυρίως— τι σημαίνει κοινωνική πρόνοια σε μια υπέργηρη κοινωνία.

Στη φυλακή της Φουκουσίμα, η φροντίδα γίνεται καθημερινότητα

Η εικόνα από τη φυλακή της Φουκουσίμα, βορειοανατολικά του Τόκιο, είναι ενδεικτική. Ο Γιάσουο Νακαμπαγιάσι, επικεφαλής του Τμήματος Σωφρονιστικής Θεραπείας, περιγράφει μια πραγματικότητα που παραπέμπει περισσότερο σε δομή γηριατρικής φροντίδας παρά σε παραδοσιακή φυλακή: κρατούμενοι που χρειάζονται πι για να μετακινηθούν, άλλοι που δεν μπορούν να αλλάξουν μόνοι τους πάνα, άνθρωποι με νοητικές δυσκολίες, άνοια ή ψυχικές διαταραχές, για τους οποίους η «ποινή» μετατρέπεται πρακτικά σε καθημερινή διαχείριση υγείας και λειτουργικότητας.

Εκεί, το ζητούμενο δεν είναι μόνο η επιτήρηση. Είναι η αποτροπή της επιδείνωσης καταστάσεων όπως η άνοια μέχρι τη στιγμή της αποφυλάκισης. Για σοβαρά σωματικά προβλήματα υπάρχουν μεταφορές σε εγκαταστάσεις με πιο εξειδικευμένες ιατρικές υποδομές. Όμως οι νοητικές και ψυχικές δυσκολίες συχνά «μένουν μέσα» ως ευθύνη του σωφρονιστικού συστήματος — και αυτό αλλάζει την ίδια την αποστολή του.

Δεν είναι «μια φορά»: η υποτροπή ως απόγνωση

Από τις πιο σκληρές παρατηρήσεις στο κείμενο είναι ότι σχεδόν κανείς από αυτούς τους ηλικιωμένους δεν είναι παραβάτης της μίας φοράς. Αντίθετα, πολλοί επιστρέφουν ξανά και ξανά. Κάποιοι για δεύτερη φορά, άλλοι για δέκατη. Η υποτροπή εδώ δεν μοιάζει με εγκληματικό μοτίβο, αλλά με μοτίβο επιβίωσης.

Αυτό το στοιχείο φωτίζει μια βαθύτερη διάσταση: για κάποιους ηλικιωμένους, η φυλακή δεν είναι το χειρότερο σενάριο. Είναι μια προβλέψιμη συνθήκη, με φαγητό, ζέστη, στοιχειώδη φροντίδα και ανθρώπινη παρουσία. Έξω, τους περιμένουν συχνά οικονομική αδυναμία, κοινωνική απομόνωση και μια καθημερινότητα όπου κανείς δεν τους αναζητά.

Οι μικροκλοπές και η «Λευκή Βίβλος» της εγκληματικότητας

Η «Λευκή Βίβλος» του 2024 για την εγκληματικότητα, όπως αναφέρεται, δείχνει πόσο καθοριστικό ρόλο παίζουν οι μικροκλοπές σε αυτή την ηλικιακή κατηγορία. Για τις ηλικιωμένες γυναίκες, το 71% των εγκλημάτων τους ήταν μικροκλοπές από καταστήματα, ενώ για τους ηλικιωμένους άνδρες το ποσοστό ήταν 39%. Το εύρημα αυτό λειτουργεί σαν κοινωνικός σεισμογράφος: δείχνει ότι η παραβατικότητα, σε πολλές περιπτώσεις, δεν γεννιέται από επιθυμία για κέρδος ή από αντικοινωνικότητα, αλλά από ανάγκη και από το αίσθημα ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος.

Η πιο γηρασμένη κοινωνία του βιομηχανικού κόσμου

Η Ιαπωνία είναι ήδη ένα κοινωνικό εργαστήριο για το μέλλον των ανεπτυγμένων χωρών. Με υψηλό προσδόκιμο ζωής (μέσος όρος περίπου 81 χρόνια για άνδρες και 87 για γυναίκες, όπως αναφέρεται), και με ποσοστό 29,4% του πληθυσμού να είναι άνω των 65 ετών, η γήρανση δεν είναι απλώς δημογραφικό δεδομένο — είναι καθοριστικός παράγοντας για την οικονομία, την εργασία, την υγεία, αλλά και για τη συνοχή των κοινοτήτων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι χαμηλές γεννήσεις, η έλλειψη εργατικού δυναμικού και η απροθυμία για μαζική μετανάστευση σπρώχνουν πολλούς ανθρώπους να δουλεύουν περισσότερο και να συνταξιοδοτούνται αργότερα. Όμως ένα μεγάλο τμήμα ηλικιωμένων, ειδικά όσοι έμειναν σε άτυπες ή επισφαλείς μορφές εργασίας, καταλήγει με συντάξεις που δεν επαρκούν. Και όταν η οικονομική αδυναμία «δένει» με τη μοναξιά, η κοινωνική πτώση γίνεται ταχύτερη.

Από την τιμωρία στην επανένταξη: μια μεταρρύθμιση ιστορικής σημασίας

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η Ιαπωνία προχωρά σε αλλαγές. Όπως αναφέρεται, τέθηκε σε ισχύ τροπολογία του Ποινικού Κώδικα που καταργεί την υποχρεωτική εργασία στις φυλακές, για να δοθεί περισσότερος χρόνος σε εκπαίδευση και προγράμματα επανένταξης, με στόχο τη μείωση της υποτροπής. Η μεταρρύθμιση χαρακτηρίζεται ως η πρώτη του είδους της από το 1907, κάτι που δείχνει πόσο βαθιά είναι η μετατόπιση του σωφρονιστικού μοντέλου. Εκεί όπου κάποτε κυριαρχούσε η πειθαρχία μέσω εργασίας, τώρα εμφανίζεται πιο έντονα η λογική της θεραπείας και της κοινωνικής προσαρμογής.

Η λεπτομέρεια που ξεχωρίζει είναι και πολιτικά εκρηκτική: παλαιότερα, η μεταχείριση δεν ξεχώριζε τον ηλικιωμένο που κλέβει από ανάγκη από έναν οργανωμένο εγκληματία. Η ίδια «συνταγή» εφαρμοζόταν για διαφορετικές πραγματικότητες. Η αλλαγή, λοιπόν, δεν είναι μόνο διοικητική. Είναι και ηθική.

Η μοναξιά ως κρατική υπόθεση: ένα υπουργείο και μια ζοφερή στατιστική

Η Ιαπωνία έχει ήδη δημιουργήσει από το 2021 υπουργείο για τη Μοναξιά και την Απομόνωση. Η ύπαρξη ενός τέτοιου υπουργείου από μόνη της δείχνει το μέγεθος του προβλήματος. Αλλά τα στοιχεία που παρατίθενται στο κείμενο είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικά: το 2024 εντοπίστηκαν 58.044 άνθρωποι άνω των 65 που ζούσαν μόνοι και πέθαναν στα σπίτια τους, με το 76% των σορών να εντοπίζεται σε κατοικίες. Η εικόνα αυτή δεν μιλά μόνο για θανάτους. Μιλά για αόρατες ζωές.

Το υψηλό κόστος και το μεγάλο ερώτημα: ποιος πρέπει να «φροντίζει»;

Ειδικοί προειδοποιούν για το υψηλό κόστος διατήρησης ενός ηλικιωμένου κρατουμένου, ειδικά όταν απαιτείται φροντίδα που αγγίζει επίπεδα νοσηλευτικής ή κοινωνικής μέριμνας. Και εδώ βρίσκεται η πιο οδυνηρή αντίφαση: οι φυλακές δεν σχεδιάστηκαν για να είναι οίκοι ευγηρίας, όμως οι κοινότητες, οι δομές πρόνοιας και τα οικογενειακά δίκτυα φαίνεται να μην επαρκούν για όλους.

Ο αναλυτής Άκιο Ντοτέουτσι έχει αποτυπώσει το ζήτημα με μια φράση που μοιάζει να συνοψίζει ολόκληρο το κοινωνικό αδιέξοδο: καμία κοινωνία δεν μπορεί να θεωρείται υγιής, όταν οι ηλικιωμένοι προτιμούν τη φυλακή από την ελευθερία. Είναι μια διατύπωση που μετατρέπει το θέμα από «σωφρονιστικό» σε καθαρά πολιτικό και κοινωνικό.

Οι φυλακές ως καθρέφτης μιας αποδυναμωμένης κοινότητας

Το φαινόμενο στην Ιαπωνία δεν είναι απλώς μια ιδιαιτερότητα. Είναι προειδοποίηση. Δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν η δημογραφική γήρανση, η επισφάλεια και η απομόνωση συναντηθούν χωρίς επαρκείς δικλείδες προστασίας. Οι φυλακές, σε αυτή την περίπτωση, λειτουργούν σαν τελευταίο δίχτυ: όχι επειδή αυτός είναι ο ρόλος τους, αλλά επειδή η κοινωνία δεν άφησε αρκετές άλλες επιλογές.

Και κάπως έτσι, η εικόνα των ιαπωνικών φυλακών που θυμίζουν οίκους ευγηρίας γίνεται κάτι περισσότερο από ένα ενδιαφέρον ρεπορτάζ. Γίνεται ένα σκληρό ερώτημα για το μέλλον: όταν μια κοινωνία γερνά, ποιος κρατά τους ανθρώπους της όρθιους — και ποιος τους αφήνει να πέσουν;

Πηγή: Pagenews.gr