Ποιος θα κυβερνήσει το Ιράν; Σκληροπυρηνικοί και μεταρρυθμιστές σε τροχιά σύγκρουσης

Η αιφνιδιαστική εξόντωση του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Χαμενεϊ, σε συνδυασμένες επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, πυροδοτεί τη σοβαρότερη κρίση εξουσίας που έχει γνωρίσει η Ισλαμική Δημοκρατία από το 1989. Το θεοκρατικό σύστημα που εγκαθίδρυσε το 1979 ο Ruhollah Khomeini δοκιμάζεται σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής έντασης και εσωτερικής αστάθειας.

Στην καρδιά του ιρανικού πολιτεύματος βρίσκεται η αρχή της vilayat-e faqih — η «κηδεμονία του ισλαμικού νομικού» — σύμφωνα με την οποία ένας ανώτατος σιίτης κληρικός ασκεί την απόλυτη πολιτική και θρησκευτική εξουσία έως την επιστροφή του 12ου Ιμάμη. Η απουσία του Χαμενεΐ αφήνει ένα επικίνδυνο θεσμικό κενό.

Η μεταβατική ηγεσία και το χρονόμετρο των τριών μηνών

Το Σύνταγμα προβλέπει ότι νέος Ανώτατος Ηγέτης πρέπει να επιλεγεί εντός τριών μηνών. Μέχρι τότε, καθήκοντα ασκεί προσωρινό συμβούλιο στο οποίο συμμετέχει και ο πρόεδρος Πεζεσκιάν, μαζί με ανώτερους κληρικούς.

Ωστόσο, η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, το σώμα που είναι αρμόδιο για την εκλογή του νέου ηγέτη, δυσκολεύεται να συνεδριάσει εξαιτίας των συνεχιζόμενων επιθέσεων και της γενικευμένης αποσταθεροποίησης. Στο παρασκήνιο, ισχυρές προσωπικότητες όπως ο Ali Larijani φέρονται να κινούν τα νήματα της διαδοχής.

Τα ονόματα στο τραπέζι – Μεταρρυθμιστές ή σκληροπυρηνικοί;

Η διαδοχή εξελίσσεται σε σκληρή εσωτερική αναμέτρηση.

• Mojtaba Khamenei, γιος του εκλιπόντος ηγέτη, θεωρείται από χρόνια πιθανός διάδοχος, ωστόσο η θέση του παραμένει ασαφής.
• Hassan Khomeini, εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, προβάλλει ως πιο μετριοπαθής επιλογή, ικανή να κατευνάσει τη Δύση και ένα κουρασμένο εσωτερικό ακροατήριο.
• Ο πρώην πρόεδρος Hassan Rouhani, αν και κληρικός, αντιμετωπίζει δυσπιστία από το σκληροπυρηνικό κατεστημένο.

Στο αντίπαλο στρατόπεδο, πιο αδιάλλακτοι κληρικοί όπως οι Ahmad Alamolhoda και Mohsen Araki θα μπορούσαν να διασφαλίσουν τη συνέχεια της σκληρής γραμμής Χαμενεΐ.

Ο παράγοντας – κλειδί: Οι Φρουροί της Επανάστασης

Καμία απόφαση δεν μπορεί να ληφθεί χωρίς τη συναίνεση — ή τουλάχιστον την ανοχή — των Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). Το πανίσχυρο αυτό σώμα, που λογοδοτεί αποκλειστικά στον Ανώτατο Ηγέτη, διατηρεί στρατιωτική, πολιτική και οικονομική επιρροή.

Ο θάνατος ιστορικών μορφών όπως ο Qasem Soleimani είχε ήδη αποδυναμώσει την εσωτερική συνοχή του Σώματος. Οι πρόσφατες απώλειες ανώτερων στελεχών εντείνουν την αβεβαιότητα για τη στάση του απέναντι στη νέα ηγεσία.

Παράλληλα, η πολιτοφυλακή Basij — παραστρατιωτικός βραχίονας των Φρουρών — διαθέτει αυξημένη οικονομική επιρροή μέσω κρατικών συμβολαίων, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει τις ισορροπίες.

Ο λαός στο περιθώριο

Παρότι οι Ιρανοί εκλέγουν πρόεδρο και κοινοβούλιο, η ουσιαστική εξουσία συγκεντρώνεται στον Ανώτατο Ηγέτη. Η απογοήτευση από τις εκλογικές διαδικασίες έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, ενώ κάθε υποψήφιος για τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων περνά από αυστηρό έλεγχο του Συμβουλίου των Φρουρών.

Η κρίση διαδοχής δεν είναι απλώς θεσμική· είναι υπαρξιακή για το ίδιο το καθεστώς.

Ένα καθεστώς σε καμπή

Η επόμενη επιλογή δεν θα καθορίσει μόνο το μέλλον της Τεχεράνης αλλά και τη γεωπολιτική ισορροπία στη Μέση Ανατολή. Με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ σε ανοιχτή αντιπαράθεση με το Ιράν και τις εσωτερικές πιέσεις να αυξάνονται, η νέα ηγεσία θα κληθεί να κυβερνήσει σε περιβάλλον διαρκούς κρίσης.

Το ερώτημα παραμένει: θα επιλέξει το καθεστώς τη συνέχιση της σκληρής γραμμής ή μια ελεγχόμενη μετάβαση που θα επιχειρήσει να αποσυμπιέσει το εσωτερικό και να επαναπροσδιορίσει τη θέση της χώρας στον κόσμο;

Η απάντηση θα διαμορφώσει την επόμενη ημέρα όχι μόνο για το Ιράν, αλλά και για ολόκληρη την περιοχή.

Πηγές: Reuters