Ιρλανδία: Βασικό εισόδημα για καλλιτέχνες, αλλά μόνο για τους τυχερούς

Η Ιρλανδία επιχειρεί να χαράξει έναν νέο δρόμο στην ευρωπαϊκή πολιτική για τον πολιτισμό, θεσμοθετώντας μόνιμο βασικό εισόδημα για καλλιτέχνες. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που ήδη προκαλεί έντονο διεθνές ενδιαφέρον, καθώς συνδυάζει ένα προοδευτικό κοινωνικό μέτρο με έναν ιδιαίτερα περιοριστικό τρόπο εφαρμογής: το δικαίωμα στη στήριξη δεν δίνεται καθολικά, αλλά μέσω κλήρωσης και μόνο σε λίγες χιλιάδες δημιουργούς.

Το νέο ιρλανδικό μοντέλο αναδεικνύεται έτσι σε μια πολιτική με διπλό πρόσωπο. Από τη μία πλευρά, παρουσιάζεται ως παράδειγμα καινοτομίας που αποδεικνύει ότι η οικονομική ασφάλεια μπορεί να ενισχύσει τη δημιουργικότητα, την ψυχική υγεία και τη συνολική κοινωνική απόδοση. Από την άλλη, παραμένει ένα μέτρο περιορισμένης εμβέλειας, το οποίο δεν καταφέρνει να καλύψει τη βαθιά και διαχρονική επισφάλεια που βιώνει το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων της τέχνης.

Ένα πιλοτικό πρόγραμμα που έδωσε ηχηρά αποτελέσματα

Η βάση της νέας πολιτικής βρίσκεται σε ένα τριετές πιλοτικό πρόγραμμα που εφαρμόστηκε στην Ιρλανδία και παρείχε εβδομαδιαίο βασικό εισόδημα 325 ευρώ σε 2.000 καλλιτέχνες. Οι δικαιούχοι επιλέχθηκαν τυχαία μέσα από περίπου 8.000 αιτήσεις, ενώ η ενίσχυση δόθηκε χωρίς αυστηρές προϋποθέσεις, πέρα από τη συμμετοχή σε τακτικές έρευνες αξιολόγησης.

Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε με στόχο να εξεταστεί αν η οικονομική ασφάλεια μπορεί να βελτιώσει ουσιαστικά τη ζωή των καλλιτεχνών, επιτρέποντάς τους να αφιερωθούν περισσότερο στη δημιουργική εργασία τους. Και τα αποτελέσματα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, κρίθηκαν ιδιαίτερα θετικά.

Η αποτίμηση της ιρλανδικής κυβέρνησης κατέδειξε ότι για κάθε 1 ευρώ που δαπανήθηκε, η κοινωνία αποκόμισε 1,39 ευρώ σε συνολική επιστροφή. Το συνολικό κοινωνικό και οικονομικό όφελος του προγράμματος εκτιμήθηκε σε περισσότερα από 100 εκατομμύρια ευρώ, γεγονός που ενισχύει σημαντικά το επιχείρημα ότι η στήριξη των καλλιτεχνών δεν αποτελεί μια απλή κοινωνική παροχή, αλλά μια επένδυση με απτό αντίκτυπο.

Η οικονομική ασφάλεια ως εργαλείο δημιουργίας

Ένα από τα πιο σημαντικά συμπεράσματα του πιλοτικού προγράμματος ήταν ότι η οικονομική σταθερότητα επέδρασε άμεσα στην καθημερινότητα των συμμετεχόντων. Οι καλλιτέχνες που έλαβαν το βασικό εισόδημα απέκτησαν μεγαλύτερη δυνατότητα να σχεδιάζουν το έργο τους, να εργάζονται με λιγότερο άγχος και να αντιμετωπίζουν με πιο σταθερό τρόπο τις ανάγκες επιβίωσης.

Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς ο καλλιτεχνικός κλάδος χαρακτηρίζεται σε μεγάλο βαθμό από αβεβαιότητα, διακοπτόμενη εργασία, χαμηλά εισοδήματα και εξάρτηση από αποσπασματικές ευκαιρίες απασχόλησης. Το πιλοτικό πρόγραμμα λειτούργησε έτσι σαν καθρέφτης μιας βαθύτερης πραγματικότητας: ότι η επισφάλεια δεν είναι μια εξαίρεση στον πολιτισμό, αλλά δομικό χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζεται η καλλιτεχνική εργασία.

Τα αποτελέσματα έδειξαν επίσης ότι η οικονομική ανακούφιση συνδέθηκε με βελτίωση στην ψυχική υγεία και στην παραγωγική δυνατότητα των δημιουργών. Η σχέση αυτή ενισχύει το επιχείρημα ότι η τέχνη δεν ανθίζει απλώς μέσα από το ταλέντο και την ατομική αφοσίωση, αλλά χρειάζεται και ένα ελάχιστο υπόβαθρο σταθερότητας για να εξελιχθεί.

Μόνιμο μέτρο, αλλά όχι για όλους

Παρά τα ιδιαίτερα θετικά δεδομένα, η ιρλανδική κυβέρνηση δεν προχώρησε σε γενικευμένη εφαρμογή του μέτρου. Αντίθετα, αποφάσισε να το μονιμοποιήσει μεν, αλλά σε περιορισμένη κλίμακα, διατηρώντας έναν μηχανισμό επιλογής μέσω λοταρίας και προβλέποντας τριετείς κύκλους συμμετοχής.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι μόνο λίγες χιλιάδες καλλιτέχνες θα μπορούν να εντάσσονται κάθε φορά στο πρόγραμμα, ενώ θα υπάρχουν και υποχρεωτικά τριετή διαστήματα εκτός ενίσχυσης ανάμεσα στις περιόδους στήριξης. Με αυτόν τον τρόπο, το βασικό εισόδημα δεν αποκτά χαρακτήρα καθολικής πολιτικής προστασίας, αλλά παραμένει ένα είδος προνομίου για περιορισμένο αριθμό δικαιούχων.

Αυτό ακριβώς είναι και το πιο αμφιλεγόμενο στοιχείο του νέου μοντέλου. Ενώ αποδεικνύεται στην πράξη ότι το μέτρο λειτουργεί και αποδίδει, δεν μετατρέπεται σε σταθερό δίχτυ προστασίας για το σύνολο των ανθρώπων του πολιτισμού, αλλά παραμένει ένα επιλεκτικό εργαλείο με έντονο στοιχείο τύχης.

Η αντίφαση ανάμεσα στη ρητορική και στη δημόσια δαπάνη

Η ιρλανδική κυβέρνηση παρουσιάζει την πρωτοβουλία αυτή ως απόδειξη ότι η χώρα κινείται στην πρωτοπορία της ευρωπαϊκής πολιτικής για τις τέχνες. Η ίδια η Ιρλανδία επιδιώκει να αναδείξει το πρόγραμμα ως πρότυπο που μπορεί να εμπνεύσει και άλλα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ειδικά σε μια περίοδο όπου αναμένεται να ενισχύσει και τον πολιτικό της ρόλο σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Ωστόσο, πίσω από αυτή τη φιλόδοξη ρητορική υπάρχει μια λιγότερο εντυπωσιακή πραγματικότητα. Πριν από την εφαρμογή του προγράμματος, η Ιρλανδία βρισκόταν στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τις δημόσιες δαπάνες για τον πολιτισμό. Το 2022 οι σχετικές δαπάνες ανήλθαν σε μόλις 897 εκατομμύρια ευρώ, που αντιστοιχούν σε 0,2% του ΑΕΠ, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος διαμορφωνόταν στο 0,5%.

Αυτή η εικόνα δημιουργεί ένα ισχυρό ερώτημα: μπορεί μια χώρα να αυτοχαρακτηρίζεται παγκόσμιος ηγέτης στην πολιτική για τις τέχνες όταν η συνολική της επένδυση στον πολιτισμό παραμένει τόσο χαμηλή; Η αντίφαση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της δημόσιας συζήτησης που έχει ανοίξει στην Ιρλανδία.

Οι αντιδράσεις από τον καλλιτεχνικό κόσμο

Οι οργανώσεις του καλλιτεχνικού χώρου βλέπουν με θετικό μάτι τη μονιμοποίηση του βασικού εισοδήματος, αλλά ταυτόχρονα επισημαίνουν με έμφαση τα σοβαρά όρια του σχεδιασμού. Ο Εθνικός Φορέας Καμπάνιας για τις Τέχνες ζητά σημαντική διεύρυνση του προγράμματος, ώστε να μπορεί να καλύπτει πολύ μεγαλύτερο αριθμό δημιουργών.

Από την πλευρά του, το σωματείο καλλιτεχνών Praxis αναγνωρίζει ότι η μόνιμη θεσμοθέτηση αποτελεί θετικό βήμα, προειδοποιεί όμως ότι ο τρόπος εφαρμογής μπορεί να αναπαράγει την επισφάλεια αντί να την καταπολεμά. Όταν ένα μέτρο προστασίας εξαρτάται από κλήρωση και από προσωρινή συμμετοχή, τότε δεν εξασφαλίζει πραγματική σταθερότητα, αλλά προσφέρει μόνο περιοδική ανακούφιση σε ορισμένους.

Επιπλέον, έχει εκφραστεί και ιδιαίτερη ανησυχία για τον κίνδυνο να επηρεαστούν αρνητικά ανάπηροι καλλιτέχνες, οι οποίοι ενδέχεται να δουν άλλες κοινωνικές παροχές να μειώνονται ή να αναθεωρούνται λόγω εισοδηματικών κριτηρίων. Αυτή η παράμετρος φωτίζει ακόμη περισσότερο το πόσο σύνθετη είναι η εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου όταν δεν συνοδεύεται από μια ολιστική αναμόρφωση του κοινωνικού πλαισίου προστασίας.

Ένα ευρωπαϊκό ερώτημα με βαθύ πολιτικό φορτίο

Το ιρλανδικό παράδειγμα ξεπερνά πλέον τα όρια μιας εθνικής πολιτικής και μετατρέπεται σε ευρωπαϊκό ερώτημα. Αν ένα βασικό εισόδημα για καλλιτέχνες αποδεικνύεται ότι όχι μόνο βελτιώνει τη ζωή των ανθρώπων που το λαμβάνουν, αλλά επιστρέφει και μετρήσιμο κοινωνικό και οικονομικό όφελος, τότε γιατί να παραμένει περιορισμένο σε λίγους;

Η συζήτηση αυτή αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της κοινωνικής πολιτικής στην Ευρώπη. Από τη μία πλευρά, υπάρχει η λογική των πιλοτικών παρεμβάσεων και των περιορισμένων προγραμμάτων με ελεγχόμενο κόστος. Από την άλλη, υπάρχει η απαίτηση για πιο τολμηρές και δομικές λύσεις, ειδικά σε κλάδους όπου η επισφάλεια αποτελεί χρόνια και συστημική συνθήκη.

Η επιλογή της Ιρλανδίας να κρατήσει το μέτρο περιορισμένο και να το συνδέσει με κλήρωση δημιουργεί την εικόνα ενός μοντέλου που αναγνωρίζει το πρόβλημα, αλλά δεν είναι ακόμη έτοιμο να το αντιμετωπίσει στην πλήρη του διάσταση.

Η τέχνη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά κοινωνική επένδυση

Σε μια εποχή πολλαπλών κρίσεων, η χρηματοδότηση του πολιτισμού συχνά αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα. Όμως το ίδιο το ιρλανδικό πρόγραμμα δείχνει ακριβώς το αντίθετο. Η τέχνη δεν είναι μια περιττή πολυτέλεια που μπορεί να στηρίζεται μόνο σε ατομικές θυσίες και ευκαιριακά εισοδήματα. Είναι πεδίο κοινωνικής συνοχής, οικονομικής παραγωγής και δημόσιου στοχασμού.

Η δημιουργική εργασία δεν παράγει μόνο έργα, αλλά και αξία για την κοινωνία, είτε αυτή μετριέται οικονομικά είτε πολιτισμικά. Για αυτό και η συζήτηση γύρω από το βασικό εισόδημα για καλλιτέχνες δεν αφορά μόνο τους ίδιους τους δημιουργούς. Αφορά το πώς οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται την αξία της τέχνης και κατά πόσο είναι διατεθειμένες να επενδύσουν ουσιαστικά σε αυτήν.

Η Ιρλανδία άνοιξε έναν δρόμο που προσελκύει το ενδιαφέρον ολόκληρης της Ευρώπης. Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει ανοιχτό: θα εξελιχθεί αυτό το μοντέλο σε εργαλείο πραγματικής αλλαγής ή θα μείνει μια συμβολική, εντυπωσιακή αλλά περιορισμένη παρέμβαση;

Πηγή: Pagenews.gr