Κίτρινος συναγερμός στις Βρυξέλλες: Το άρθρο 42.7, η Κύπρος και τα σενάρια πολέμου στην ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα από τα πιο ευαίσθητα ερωτήματα της στρατηγικής της αυτονομίας: τι πραγματικά σημαίνει «κοινή άμυνα» όταν ένα κράτος-μέλος δεχθεί επίθεση;

Στις Βρυξέλλες πραγματοποιείται άσκηση προσομοίωσης για την ενεργοποίηση του Άρθρου 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ, της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας. Η συζήτηση δεν είναι θεωρητική. Αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ασφάλειας σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής έντασης.

Το πρώτο σενάριο: Κύπρος στο επίκεντρο

Το πιο ευαίσθητο σενάριο αφορά επίθεση σε νησιωτικό κράτος-μέλος της ΕΕ που δεν ανήκει στο ΝΑΤΟ — δηλαδή την Κύπρο, τη Μάλτα και την Ιρλανδία.

Η περίπτωση της Κύπρου είναι γεωπολιτικά φορτισμένη:

• βρίσκεται σε περιοχή υψηλής έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο
• δεν καλύπτεται από το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ
• εξαρτάται θεσμικά από την ευρωπαϊκή ρήτρα αλληλεγγύης

Σε ένα τέτοιο σενάριο, η ΕΕ καλείται να απαντήσει χωρίς την «ομπρέλα» της Συμμαχίας. Αυτό σημαίνει ότι η αντίδραση θα βασιστεί κυρίως σε πολιτικές δεσμεύσεις και όχι νομικά αυτόματες υποχρεώσεις.

Το δεύτερο σενάριο: ΕΕ και ΝΑΤΟ σε παράλληλες γραμμές

Το δεύτερο σενάριο εξετάζει κράτος-μέλος που ανήκει τόσο στην ΕΕ όσο και στο ΝΑΤΟ.

Εδώ αναδεικνύεται ένα κρίσιμο ερώτημα:

Ποια ρήτρα υπερισχύει; Το Άρθρο 42.7 ή το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Στην πράξη:

• το ΝΑΤΟ παραμένει ο κύριος στρατιωτικός βραχίονας
• η ΕΕ λειτουργεί συμπληρωματικά και πολιτικά
• όμως η θεσμική ασάφεια δημιουργεί γκρίζες ζώνες διοίκησης και ευθύνης

Το τρίτο σενάριο: Ο κυβερνοπόλεμος και το νομικό κενό

Το τρίτο σενάριο είναι ίσως το πιο σύγχρονο και ανησυχητικό.

Μια μαζική κυβερνοεπίθεση που παραλύει κρίσιμες υποδομές θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα:

Θεωρείται «ένοπλη επίθεση» σύμφωνα με το Άρθρο 42.7;

Η Συνθήκη δεν το ξεκαθαρίζει.

Αυτό δημιουργεί ένα επικίνδυνο θεσμικό κενό:

• οι υβριδικές απειλές δεν έχουν πλήρη κάλυψη
• η αντίδραση εξαρτάται από πολιτική ερμηνεία
• η ομοφωνία των κρατών-μελών δεν είναι δεδομένη

Το ιστορικό προηγούμενο: Παρίσι 2015

Το Άρθρο 42.7 ενεργοποιήθηκε για πρώτη και μοναδική φορά το 2015, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι.

Η Γαλλία επέλεξε συνειδητά την ευρωπαϊκή ρήτρα αντί του ΝΑΤΟ, ζητώντας ευελιξία αντί για τυποποιημένη στρατιωτική απάντηση.

Ωστόσο, η εμπειρία αποκάλυψε κάτι κρίσιμο:

Δεν υπήρχε ενιαίο επιχειρησιακό σχέδιο της ΕΕ για την εφαρμογή της ρήτρας.

Η στήριξη ήταν πολιτική, όχι θεσμικά αυτόματη. Οι διμερείς συμφωνίες κυριάρχησαν έναντι ενός συλλογικού μηχανισμού άμυνας.

Η πολιτική ουσία της σημερινής άσκησης

Η κυπριακή πρωτοβουλία να τεθεί το ζήτημα στο τραπέζι των Βρυξελλών άνοιξε μια συζήτηση που πολλοί απέφευγαν.

Διπλωματικές πηγές αναγνωρίζουν ότι:

• υπήρξαν αντιστάσεις σε Συμβούλιο και Επιτροπή
• το ζήτημα θεωρείται «πολιτικά ευαίσθητο»
• αλλά η συζήτηση πλέον είναι μη αναστρέψιμη

Ευρωπαϊκή άμυνα χωρίς αυτόματο πιλότο

Η άσκηση για το Άρθρο 42.7 δεν είναι απλώς τεχνική προετοιμασία.

Είναι μια υπενθύμιση ότι η ΕΕ παραμένει σε μεταβατικό στάδιο:

• ανάμεσα στην πολιτική αλληλεγγύη και τη στρατιωτική υποχρέωση
• ανάμεσα στο ΝΑΤΟ και τη στρατηγική αυτονομία
• ανάμεσα στην κρίση και την επιχειρησιακή ετοιμότητα

Η Ευρώπη δεν δοκιμάζει μόνο σενάρια πολέμου. Δοκιμάζει τα ίδια τα όρια της ενότητάς της.

Πηγή: Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (TEU) – Άρθρο 42(7):Το επίσημο κείμενο της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας:ΕΕ Treaties (EUR-Lex)https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12012M/TXTΒασική πρόβλεψη:Όταν ένα κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση, τα υπόλοιπα οφείλουν βοήθεια και συνδρομή