Με περίπου 667 εκατ. ευρώ να έχουν κατευθυνθεί σε δράσεις πρόληψης δασικών πυρκαγιών την περίοδο 2022-2026, το πρόγραμμα AntiNero αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες παρεμβάσεις που έχουν πραγματοποιηθεί στη χώρα για την προστασία των δασών.
Οι πυρκαγιές των τελευταίων ετών, ωστόσο, επαναφέρουν αναπόφευκτα ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς αποτιμάται στην πράξη η αποτελεσματικότητα μιας τόσο μεγάλης επένδυσης στην πρόληψη;
Το ερώτημα δεν επιδέχεται εύκολες απαντήσεις. Οι δασικές πυρκαγιές επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες – από τις ακραίες θερμοκρασίες, την ξηρασία και τους ισχυρούς ανέμους έως τη συσσώρευση καύσιμης ύλης, την κατάσταση των δασών, την ανθρώπινη δραστηριότητα και την ταχύτητα της επιχειρησιακής αντίδρασης.
Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η έκταση της δημόσιας χρηματοδότησης καθιστά αναγκαία μια συνολική και μετρήσιμη αξιολόγηση του AntiNero.
Τι είναι το AntiNero
Το πρόγραμμα εφαρμόζεται από το 2022 και έχει ως βασικό αντικείμενο την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών.
Στις παρεμβάσεις περιλαμβάνονται καθαρισμοί δασών, απομάκρυνση καύσιμης ύλης, δημιουργία και συντήρηση αντιπυρικών ζωνών, συντήρηση του δασικού οδικού δικτύου και διαχείριση της παραγόμενης βιομάζας.
Φορέας ευθύνης είναι το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ενώ στην υλοποίηση κεντρικό ρόλο έχει η Γενική Διεύθυνση Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος.
Το μέγεθος των παρεμβάσεων είναι πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα.
Σύμφωνα με επίσημη κυβερνητική ενημέρωση, μόνο για το 2026 προβλέπονται έργα περίπου 82 εκατ. ευρώ, τα οποία προστίθενται στις δράσεις της περιόδου 2022-2025, ανεβάζοντας τον συνολικό προϋπολογισμό πρόληψης της πενταετίας στα περίπου 667 εκατ. ευρώ.
Μεγάλο μέρος των πόρων συνδέεται με το Ταμείο Ανάκαμψης. Ενδεικτικά, το AntiNero II έχει συνολικό προϋπολογισμό περίπου 233,4 εκατ. ευρώ, από τα οποία 188,2 εκατ. αντιστοιχούν στον προϋπολογισμό του Ταμείου Ανάκαμψης, ενώ για το AntiNero III ο συνολικός προϋπολογισμός ανέρχεται σε περίπου 521 εκατ. ευρώ, με χρηματοδότηση περίπου 420,2 εκατ. από το Ταμείο.
Η κυβερνητική θέση
Η κυβέρνηση παρουσιάζει το AntiNero ως τη μεγαλύτερη οργανωμένη προσπάθεια πρόληψης δασικών πυρκαγιών που έχει πραγματοποιηθεί στη χώρα.
Το υπουργείο Περιβάλλοντος έχει υποστηρίξει ότι πριν από την εφαρμογή του προγράμματος οι διαθέσιμοι πόροι για προληπτικές παρεμβάσεις ήταν εξαιρετικά περιορισμένοι και ότι πλέον εκτελούνται έργα που για δεκαετίες δεν μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν σε τέτοια κλίμακα.
Υπάρχουν, άλλωστε, περιπτώσεις όπου οι αρμόδιοι φορείς αποδίδουν θετικό αποτέλεσμα στις παρεμβάσεις. Στη Θράκη, για παράδειγμα, το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο έχει επισημάνει ότι μέσω του AntiNero κατέστη δυνατό να προγραμματιστούν έργα πρόληψης πολλών εκατομμυρίων ευρώ, όταν στο παρελθόν οι αντίστοιχες πιστώσεις ήταν πολύ μικρότερες.
Αυτό αποτελεί τη μία πλευρά της εικόνας.
Οι πυρκαγιές διατηρούν την πίεση
Η άλλη πλευρά είναι η πραγματικότητα των καμένων εκτάσεων.
Το 2024, σύμφωνα με στοιχεία του European Forest Fire Information System (EFFIS), οι καμένες εκτάσεις στην Ελλάδα ξεπέρασαν τα 419.000 στρέμματα. Το 2025 εκτιμήθηκαν σε περίπου 478.000 στρέμματα.
Τα στοιχεία αυτά δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι το AntiNero απέτυχε. Θα ήταν επιστημονικά προβληματικό να συνδεθεί ευθέως η συνολική καμένη έκταση μιας χρονιάς με την αποτελεσματικότητα ενός συγκεκριμένου προγράμματος πρόληψης.
Δείχνουν, όμως, ότι παρά τη σημαντική αύξηση των διαθέσιμων πόρων, η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται αντιμέτωπη με μεγάλες και δύσκολα διαχειρίσιμες δασικές πυρκαγιές.
Και αυτό δημιουργεί εύλογη πολιτική πίεση για αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
Οι καταγγελίες για τον τρόπο εκτέλεσης
Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια έχουν διατυπωθεί αντιδράσεις από πολίτες, συλλογικότητες και περιβαλλοντικούς φορείς σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούνται ορισμένες παρεμβάσεις του AntiNero.
Μεταξύ άλλων έχουν τεθεί ζητήματα για τη χρήση βαρέων μηχανημάτων, την ένταση ορισμένων υλοτομικών εργασιών και τη διαχείριση των υπολειμμάτων βιομάζας.
Πρόκειται για καταγγελίες που χρειάζονται τεκμηρίωση και έλεγχο κατά περίπτωση και δεν μπορούν να αποδοθούν συλλήβδην σε όλα τα έργα ή όλους τους αναδόχους.
Αναδεικνύουν, ωστόσο, ένα ουσιαστικό ζήτημα: εάν οι εργασίες που χρηματοδοτούνται με εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ συνοδεύονται από επαρκή επιστημονική επίβλεψη και συστηματικό έλεγχο στο πεδίο.
Η κατάσταση των ίδιων των δασικών υπηρεσιών αποτελεί μέρος αυτής της συζήτησης. Η χρόνια μείωση προσωπικού και οι περιορισμένοι πόροι των προηγούμενων δεκαετιών έχουν αναγνωριστεί ως πρόβλημα πολύ πριν από την εφαρμογή του AntiNero.
Το κρίσιμο ερώτημα των 667 εκατ. ευρώ
Η συζήτηση επομένως δεν μπορεί να περιοριστεί στο δίλημμα εάν το AntiNero «πέτυχε» ή «απέτυχε».
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι εάν υπάρχει σήμερα ένας δημόσια προσβάσιμος και επιστημονικά τεκμηριωμένος μηχανισμός αξιολόγησης που να δείχνει τι αποτέλεσμα είχε κάθε κατηγορία παρέμβασης.
Πόσα στρέμματα καθαρίστηκαν; Σε ποιες περιοχές; Πόση βιομάζα απομακρύνθηκε; Πόσες αντιπυρικές ζώνες δημιουργήθηκαν ή συντηρήθηκαν; Ποια ήταν η συμπεριφορά της φωτιάς όταν έφτασε σε περιοχές όπου είχαν προηγηθεί έργα; Υπήρξαν αστοχίες και, εάν ναι, ποιες αλλαγές έγιναν;
Κυρίως: ποιο ήταν το μετρήσιμο αποτέλεσμα σε σχέση με τα χρήματα που δαπανήθηκαν;
Αυτά είναι τα στοιχεία που μπορούν να μετατρέψουν μια πολιτική αντιπαράθεση σε ουσιαστική αξιολόγηση δημόσιας πολιτικής.
Πρόληψη δεν σημαίνει μόνο χρηματοδότηση
Η κλιματική κρίση έχει μεταβάλει σημαντικά τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται να λειτουργήσει η Πολιτική Προστασία. Παρατεταμένοι καύσωνες, ξηρασία και ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες αυξάνουν τον κίνδυνο εκδήλωσης και ταχείας εξάπλωσης μεγάλων πυρκαγιών.
Αυτό, όμως, δεν μειώνει την ανάγκη αξιολόγησης της κρατικής πολιτικής. Αντίθετα, την κάνει μεγαλύτερη.
Η πρόληψη δεν κρίνεται μόνο από το ύψος των χρηματοδοτήσεων ούτε μια μεγάλη πυρκαγιά αποτελεί αυτομάτως απόδειξη αποτυχίας ενός προγράμματος.
Κρίνεται από το εάν τα έργα σχεδιάζονται σωστά, εκτελούνται με επιστημονική εποπτεία, ελέγχονται, συντηρούνται και τελικά μειώνουν με μετρήσιμο τρόπο την ένταση και την εξάπλωση μιας πυρκαγιάς.
Με 667 εκατ. ευρώ δημόσιων και ευρωπαϊκών πόρων να έχουν κινητοποιηθεί μέσα σε πέντε χρόνια, το AntiNero έχει πλέον περάσει από το στάδιο των εξαγγελιών στο στάδιο της λογοδοσίας.
Και η πραγματική συζήτηση δεν είναι εάν η Ελλάδα χρειάζεται λιγότερη πρόληψη.
Είναι εάν τα εκατοντάδες εκατομμύρια που επενδύονται στην πρόληψη πιάνουν τόπο εκεί όπου τελικά κρίνεται η αποτελεσματικότητά τους: μέσα στο δάσος, πριν φτάσουν οι φλόγες.
Έκανα επίτηδες τον τίτλο δυνατό αλλά όχι καταδικαστικό. Απέφυγα το «Έδωσαν 667 εκατ. για να βλέπουν την Ελλάδα να καίγεται», επειδή προδικάζει αποτυχία και πρόθεση που τα διαθέσιμα στοιχεία δεν αποδεικνύουν. Επίσης κράτησα καθαρά ως καταγγελίες όσα δεν μπόρεσα να επιβεβαιώσω ανεξάρτητα, ενώ έβαλα και την κυβερνητική/θεσμική πλευρά ώστε το άρθρο να στέκεται δημοσιογραφικά.