Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός: ο κήρυκας της πίστης και της παιδείας

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός αναδείχθηκε σε μορφή που συνέδεσε την Ορθοδοξία με την ελληνική παιδεία και την ενίσχυση του υπόδουλου Γένους. Η δράση του απλώθηκε σε πολλές περιοχές, ενώ το μαρτύριό του σφράγισε τη μνήμη του.

Η μορφή του Αγίου Κοσμά

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός υπήρξε φλογερός πατριώτης, ιερομόναχος και κήρυκας της αλήθειας και της ελευθερίας για το υπόδουλο Γένος. Ξεχώριζε από άλλους ιεροκήρυκες της εποχής του, καθώς παρέμεινε προσηλωμένος στη ρωμαίικη ελληνική παράδοση, γι’ αυτό και η Εκκλησία τον ανακήρυξε Ισαπόστολο.

Η φυσιογνωμία του συνδέθηκε με την πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων, τη διάδοση της πίστης και την ενίσχυση της κοινής συνείδησης. Το έργο του δεν περιορίστηκε στη διδασκαλία, αλλά εκφράστηκε και μέσα από μια έντονη ιεραποστολική παρουσία.

Από τα πρώτα γράμματα έως την Αθωνιάδα

Ο πατρο-Κοσμάς γεννήθηκε το 1714 στο Μεγάλο Δένδρο της Αιτωλίας. Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε στο ιεροδιδασκαλείο του Λύτσικα, στη Σεγδίτσα της Παρνασίδος, καθώς και στη Μονή Αγίας Παρασκευής στα Βραγγιανά των Αγράφων, όπου αργότερα δίδαξε ως υποδιδάσκαλος στα γύρω χωριά.

Με στόχο την ανώτερη μόρφωση, μετέβη περίπου το 1750 στην Αθωνιάδα Σχολή στο Άγιο Όρος. Εκεί μαθήτευσε κοντά σε γνωστούς δασκάλους, ανάμεσά τους ο Παν. Παλαμάς, ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικ. Τζαρτζούλης. Στην Αθωνιάδα αφοσιώθηκε με ιδιαίτερο ζήλο στη μελέτη των Γραφών.

Δεν είναι γνωστές με ακρίβεια όλες οι σπουδές του, όμως από τα κηρύγματά του και τα γραπτά του προκύπτει ότι γνώριζε άριστα τα Ελληνικά, διέθετε βαθιά θεολογική παιδεία και είχε ευρύτατες γνώσεις και από άλλες επιστήμες. Γνώριζε, επίσης, αρκετές ξένες γλώσσες. Ο ίδιος έγραψε: «… έφθειρα την ζωήν μου εις την σπουδήν σαράντα πενήντα χρόνους… τα βάθη της σοφίας ήρεύνησα».

Η μοναχική ζωή και το ιεραποστολικό κάλεσμα

Το 1759, στη Μονή Φιλοθέου, εκάρη μοναχός και έλαβε το όνομα Κοσμάς από Κώνστας. Εκεί, στη Μονή της μετανοίας του, γεννήθηκε ακόμη πιο έντονα ο πόθος να βοηθήσει το υπόδουλο έθνος στον κατά Θεόν φωτισμό του. Ο ίδιος σημείωνε: «Επειδή το Γένος μας έπεσεν εις αμάθειαν, είπα: Ας χάσει ο Χριστός εμένα, ένα πρόβατον, και ας κερδίσει τα άλλα».

Στα τέλη του 1760 πιθανότατα βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου έλαβε από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Σωφρόνιο την άδεια και την ευλογία για να ξεκινήσει το ιεραποστολικό του έργο. Από εκεί και πέρα, οι περιοδείες του δεν μπορούν να προσδιοριστούν με απόλυτη ακρίβεια, είναι όμως βέβαιο ότι ταξίδεψε σε πολλές περιοχές του ελληνικού χώρου.

Η δράση σε πόλεις, νησιά και κοινότητες

Ο Άγιος Κοσμάς περιόδευσε στην Κωνσταντινούπολη, τη Θράκη, τη Μακεδονία, νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, την Αχαΐα, τη Θεσσαλία και τη Βόρεια Ήπειρο, όπου τελικά μαρτύρησε. Σε κάθε τόπο κήρυττε τον Χριστό και μια ελευθερωμένη Ελλάδα, με λόγο απλό αλλά πλούσιο σε θεολογικό περιεχόμενο.

Η συμπεριφορά του ήταν πράα και ειρηνική, ενώ με τη στάση του σκόρπιζε καλοσύνη και αγάπη. Ο υπόδουλος λαός τον περιέβαλλε με αγάπη και έσπευδε να ακούσει τον λόγο του. Οι περιοδείες του είχαν στόχο τη λαϊκή ενότητα μέσα από την εκκλησιαστική παράδοση, που ταυτόχρονα αποτελούσε και εθνική παράδοση.

Το κήρυγμα για την παιδεία και τη γλώσσα

Κεντρικός στόχος του ήταν να ανακοπεί το φαινόμενο των εξισλαμισμών, το οποίο είχε ενταθεί τον 18ο αιώνα. Για να γίνει κατανοητός σε όλους, αξιοποιούσε το γλωσσικό ιδίωμα των ακροατών του και ενσωμάτωνε στο κήρυγμα ελεύθερες αποδόσεις από κείμενα γνωστά μέσα από τη Θεία Λειτουργία.

Ο λόγος του είχε έντονη παιδευτική διάσταση. Τόνιζε ότι όσοι σπουδάζουν δεν πρέπει να αναζητούν αξιώματα και πλούτο, αλλά να προσφέρουν διδάσκοντας τον κοινό λαό που ζει μέσα στην απαιδευσία και τη βαρβαρότητα. Οι διδαχές του αποτυπώθηκαν στις περίφημες Διδαχές, οι οποίες αναδεικνύουν τον πατερικό και παραδοσιακό χαρακτήρα της διδασκαλίας του.

Παράλληλα, υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της ελληνικής παιδείας. Υπογράμμιζε ότι είναι λάθος να αφήνονται τα παιδιά αγράμματα και τυφλά, προτρέποντας τους γονείς να τα παραδώσουν καλύτερα φτωχά αλλά γραμματισμένα, παρά πλούσια και αμόρφωτα. Επίσης, έλεγε ότι η Εκκλησία είναι στην ελληνική γλώσσα και ότι χωρίς γνώση των Ελληνικών δεν μπορεί κανείς να κατανοήσει όσα η Εκκλησία ομολογεί.

Αντιδράσεις, μαρτύριο και αγιοκατάταξη

Η δράση του δεν έμεινε αναπάντητη. Πλούσιοι αντιδρούσαν στο μήνυμά του να επιστραφεί «το άδικον», οι Ενετοί ενοχλούνταν επειδή μιλούσε για τη ρωμαίικη παράδοση και οι Εβραίοι αντιδρούσαν επειδή το παζάρι μετατέθηκε από την Κυριακή στο Σάββατο, με αποτέλεσμα να μειωθούν τα κέρδη τους. Ο ίδιος μιλούσε ακόμη και για τις παγίδες που αντιμετώπιζε και ανέφερε πως πολλοί επιθυμούσαν τον θάνατό του.

Στις 2 Μαρτίου 1779 έγραψε στον αδελφό του Χρύσανθο: «Δέκα χιλιάδες Χριστιανοί με αγαπώσει και ένας με μισεί. Χίλιοι Τούρκοι με αγαπώσει και ένας όχι τόσον. Χιλιάδες Εβραίοι θέλουν τον θάνατον μου και ένας όχι». Η επίγεια ζωή και η επαναστατική δράση του τελείωσαν στο Κολικόντασι της σημερινής Βορείου Ηπείρου με απαγχονισμό, χωρίς να του απαγγελθεί επίσημη κατηγορία και χωρίς να γίνει δίκη. Το σώμα του ρίχτηκε στον ποταμό Άψο, ενώ αργότερα βρέθηκε από τον ιερέα Μάρκο και ενταφιάστηκε στη μονή της Θεοτόκου Αρδονίτσας.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον κατέταξε μεταξύ των αγίων της Εκκλησίας στις 20 Απριλίου 1961, επισημαίνοντας ότι διέτρεξε όλη την πατρώα γη κηρύττοντας ιεραποστολικά τον λόγο του Θεού, ιδρύοντας σχολεία, θεραπεύοντας ασθενούντες και αναδεικνύοντας τον εαυτό του σε υπόδειγμα ταπεινώσεως, αυταπαρνήσεως, αρετής και εγκράτειας. Η μνήμη του τιμάται στις 24 Αυγούστου, ημέρα του μαρτυρίου του.

Πηγή: Pagenews.gr