Μια από τις σημαντικότερες διπλωματικές αναμετρήσεις των τελευταίων ετών βρίσκεται σε εξέλιξη στη Νέα Υόρκη, καθώς ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών προετοιμάζεται για τη διαδοχή του Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος ολοκληρώνει τη θητεία του στις 31 Δεκεμβρίου 2026.
Η πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα, Ρεμπέκα Γκρίνσπαν, έχει αναδειχθεί σε επικρατέστερη υποψήφια μέσα από τις άτυπες ψηφοφορίες του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ωστόσο, η τελική έκβαση παραμένει αβέβαιη.
Πίσω από την επιλογή του επόμενου γενικού γραμματέα εξελίσσεται μια ευρύτερη πολιτική σύγκρουση για τον ρόλο του ΟΗΕ σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από πολέμους, γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς και αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στους πολυμερείς θεσμούς.
Η Ουάσιγκτον απαιτεί μεταρρυθμίσεις και περιορισμό της γραφειοκρατίας, η Μόσχα και το Πεκίνο διατηρούν τη δυνατότητα να εμποδίσουν οποιαδήποτε υποψηφιότητα, ενώ ο ίδιος ο Οργανισμός αντιμετωπίζει σοβαρά χρηματοδοτικά προβλήματα.
Το διακύβευμα δεν περιορίζεται στο ποιος θα καταλάβει την κορυφαία διπλωματική θέση.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν οι μεγάλες δυνάμεις επιθυμούν έναν ισχυρό και δραστήριο ΟΗΕ ή έναν οργανισμό με περιορισμένη πολιτική επιρροή.
Ρεμπέκα Γκρίνσπαν: Η γυναίκα που προηγείται στην κούρσα
Η Ρεμπέκα Γκρίνσπαν βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της διαδικασίας διαδοχής, έχοντας εξασφαλίσει σημαντική υποστήριξη στις άτυπες ψηφοφορίες του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα διαθέτει πολυετή εμπειρία στην πολιτική, στη διεθνή οικονομία και στους πολυμερείς οργανισμούς.
Έχει διατελέσει επικεφαλής της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη, γνωστής ως UNCTAD, αποκτώντας άμεση γνώση των οικονομικών ανισοτήτων, του διεθνούς εμπορίου και των προβλημάτων χρηματοδότησης των αναπτυσσόμενων οικονομιών.
Η υποψηφιότητά της συνδυάζει πολιτική εμπειρία και γνώση της λειτουργίας του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών.
Παρά το προβάδισμά της, όμως, η στήριξη που συγκεντρώνει δεν είναι σταθερή.
Στον πέμπτο γύρο των άτυπων ψηφοφοριών έλαβε εννέα ενθαρρυντικές και έξι αποθαρρυντικές ψήφους.
Το αποτέλεσμα αποκαλύπτει ότι διαθέτει μια σημαντική βάση υποστήριξης, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει ουσιαστικές αντιστάσεις.
Αυτό είναι κρίσιμο, επειδή για την επιλογή του επόμενου γενικού γραμματέα δεν αρκεί απλώς η συγκέντρωση μιας αριθμητικής πλειοψηφίας.
Το βέτο των πέντε μεγάλων δυνάμεων
Η διαδικασία επιλογής του γενικού γραμματέα καθορίζεται από το άρθρο 97 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Η Γενική Συνέλευση προχωρά στον διορισμό έπειτα από σύσταση του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Στην πράξη, ένας υποψήφιος χρειάζεται τουλάχιστον εννέα θετικές ψήφους από τα 15 μέλη του Συμβουλίου και, κυρίως, να μη συναντήσει βέτο από κάποιο από τα πέντε μόνιμα μέλη.
Πρόκειται για τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Ρωσία, την Κίνα, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η δυνατότητα άσκησης βέτο δίνει στις μεγάλες δυνάμεις καθοριστική επιρροή στη διαδικασία.
Ένας υποψήφιος μπορεί να συγκεντρώνει ευρεία διεθνή υποστήριξη και παρ’ όλα αυτά να μην επιλεγεί, εάν μία από τις πέντε χώρες αποφασίσει να εμποδίσει τον διορισμό του.
Για τον λόγο αυτό, οι άτυπες ψηφοφορίες δεν αποτελούν ασφαλή πρόβλεψη του τελικού αποτελέσματος.
Στον επόμενο γύρο αναμένεται να διαχωριστούν οι ψήφοι των μόνιμων μελών από εκείνες των εκλεγμένων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η διαδικασία αυτή θα προσφέρει σαφέστερη εικόνα για το εάν η Γκρίνσπαν ή κάποιος από τους άλλους υποψηφίους αντιμετωπίζει την πιθανότητα βέτο.
Η δύσκολη ισορροπία ανάμεσα σε Ουάσιγκτον, Μόσχα και Πεκίνο
Ο επόμενος γενικός γραμματέας θα πρέπει να είναι αποδεκτός από κυβερνήσεις που έχουν συχνά αντικρουόμενες αντιλήψεις για τη διεθνή ασφάλεια.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζητούν έναν αποτελεσματικότερο και λιγότερο γραφειοκρατικό Οργανισμό.
Η Ρωσία και η Κίνα δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στην κρατική κυριαρχία και στον ρόλο των κυβερνήσεων στη λήψη διεθνών αποφάσεων.
Οι ευρωπαϊκές χώρες, από την πλευρά τους, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τον ΟΗΕ ως βασικό θεσμό για τη διαχείριση διεθνών κρίσεων, την ανθρωπιστική συνεργασία και την προώθηση του διεθνούς δικαίου.
Αυτές οι διαφορετικές προτεραιότητες καθιστούν τη διαδοχή εξαιρετικά σύνθετη.
Ο υποψήφιος που θα επιλεγεί πρέπει να συγκεντρώνει αρκετή διεθνή υποστήριξη ώστε να διαθέτει πολιτική νομιμοποίηση, χωρίς ταυτόχρονα να προκαλεί την αντίθεση κάποιας από τις μεγάλες δυνάμεις.
Η ανάγκη συμβιβασμού μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την επιλογή του προσώπου, αλλά και το περιθώριο πολιτικής πρωτοβουλίας που θα έχει μετά τον διορισμό του.
ΟΗΕ στα όρια της οικονομικής ασφυξίας: Χρέη 6,6 δισ. δολαρίων
Η οικονομική κατάσταση του Οργανισμού αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη νέα ηγεσία.
Σύμφωνα με στοιχεία της πρωτοβουλίας UN80, οι ληξιπρόθεσμες εισφορές των κρατών-μελών προς τον τακτικό προϋπολογισμό και τις ειρηνευτικές επιχειρήσεις αυξήθηκαν από 3,4 δισεκατομμύρια δολάρια το 2022 σε 6,6 δισεκατομμύρια δολάρια τον Απρίλιο του 2026.
Η αύξηση αυτή δημιουργεί σοβαρές δυσκολίες στη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων του ΟΗΕ.
Οι οικονομικές πιέσεις έχουν ήδη οδηγήσει σε περικοπές προσωπικού και περιορισμό επιχειρησιακών δυνατοτήτων.
Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σοβαρό επειδή τα κράτη-μέλη εξακολουθούν να αναθέτουν στον Οργανισμό σημαντικές αποστολές, χωρίς πάντοτε να παρέχουν τους αναγκαίους πόρους.
Η ανθρωπιστική βοήθεια, η ειρηνευτική παρουσία και η διπλωματική διαμεσολάβηση απαιτούν χρηματοδότηση, εξειδικευμένο προσωπικό και σταθερό επιχειρησιακό σχεδιασμό.
Ο επόμενος γενικός γραμματέας θα κληθεί να εξισορροπήσει την ανάγκη περιορισμού των δαπανών με τη διατήρηση αυτών των κρίσιμων λειτουργιών.
Τραμπ και ΟΗΕ: Περικοπές, πιέσεις και επιλεκτική χρηματοδότηση
Η πολιτική της κυβέρνησης Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στα Ηνωμένα Έθνη αποτελεί βασικό παράγοντα της οικονομικής αβεβαιότητας.
Οι ΗΠΑ είναι ιστορικά ο μεγαλύτερος χρηματοδότης του Οργανισμού.
Ωστόσο, η αμερικανική κυβέρνηση έχει περιορίσει χρηματοδοτήσεις και έχει καθυστερήσει την καταβολή εισφορών, ασκώντας παράλληλα έντονη κριτική για γραφειοκρατία, υψηλό λειτουργικό κόστος και θεσμική αναποτελεσματικότητα.
Η στάση της Ουάσιγκτον δεν συνιστά, πάντως, πλήρη αποχώρηση από τη χρηματοδότηση του ΟΗΕ.
Τον Σεπτέμβριο, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέβαλαν 725 εκατομμύρια δολάρια προς τον τακτικό προϋπολογισμό του Οργανισμού.
Ακολούθησαν τον Οκτώβριο νέες δεσμεύσεις χρηματοδότησης προς υπηρεσίες των Ηνωμένων Εθνών που εδρεύουν στη Γενεύη.
Το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών παρουσίασε αυτές τις κινήσεις ως αναγνώριση μεταρρυθμίσεων που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί.
Ταυτόχρονα, όμως, επέμεινε στην ανάγκη περαιτέρω αλλαγών.
Η προσέγγιση αυτή δείχνει ότι η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί τη χρηματοδότηση και ως μέσο άσκησης πίεσης για θεσμικές μεταρρυθμίσεις.
Για τον επόμενο γενικό γραμματέα, η διαχείριση αυτής της σχέσης θα αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες πολιτικές δοκιμασίες.
Η πρόταση Γκρίνσπαν: Λιγότερη γραφειοκρατία, περισσότερη διπλωματία
Η Ρεμπέκα Γκρίνσπαν έχει παρουσιάσει μια μεταρρυθμιστική προσέγγιση για τη λειτουργία των Ηνωμένων Εθνών.
Υποστηρίζει ότι ο Οργανισμός έχει γίνει υπερβολικά επιφυλακτικός απέναντι στις διεθνείς κρίσεις.
Κατά την άποψή της, ο γενικός γραμματέας πρέπει να επιδεικνύει μεγαλύτερη πρωτοβουλία στη διπλωματική διαμεσολάβηση και να αναλαμβάνει πολιτικές προσπάθειες ακόμη και όταν η επιτυχία τους δεν είναι εξασφαλισμένη.
Η υποψήφια προτείνει επίσης τη μείωση των γραφειοκρατικών επικαλύψεων και την ενοποίηση αρμοδιοτήτων που σήμερα κατανέμονται μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών.
Η βασική της θέση είναι ότι οι απλές περικοπές προϋπολογισμών δεν αρκούν για την αποκατάσταση της αποτελεσματικότητας του Οργανισμού.
Απαιτείται αναδιοργάνωση του τρόπου λειτουργίας του.
Η προσέγγιση αυτή επιχειρεί να συνδυάσει την οικονομική εξυγίανση με μια πιο ενεργητική διπλωματική παρουσία.
Ωστόσο, η υλοποίησή της θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη συνεργασία των κρατών-μελών.
Το παράδοξο της εξουσίας του γενικού γραμματέα
Ο γενικός γραμματέας αποτελεί το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο των Ηνωμένων Εθνών, αλλά δεν διαθέτει ανεξέλεγκτη πολιτική εξουσία.
Μπορεί να αναλαμβάνει διπλωματικές πρωτοβουλίες, να διευκολύνει διαπραγματεύσεις, να συντονίζει υπηρεσίες και να προτείνει θεσμικές μεταρρυθμίσεις.
Δεν μπορεί όμως να υποχρεώσει τα κράτη να χρηματοδοτήσουν αποστολές ή να εφαρμόσουν πολιτικές αποφάσεις με τις οποίες διαφωνούν.
Στα ζητήματα διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, το Συμβούλιο Ασφαλείας διατηρεί κεντρικό ρόλο.
Οι πέντε μόνιμες δυνάμεις μπορούν να εμποδίσουν ουσιαστικές αποφάσεις μέσω του βέτο.
Αυτό δημιουργεί ένα θεσμικό παράδοξο.
Ο γενικός γραμματέας καλείται να επιδεικνύει ηγεσία, αλλά εξαρτάται από τη βούληση των κυβερνήσεων για να μετατρέψει τις πρωτοβουλίες του σε συγκεκριμένα αποτελέσματα.
Εάν συγκρουστεί υπερβολικά με τις μεγάλες δυνάμεις, κινδυνεύει να χάσει την πολιτική τους υποστήριξη.
Εάν αποφύγει τις δύσκολες πρωτοβουλίες, μπορεί να κατηγορηθεί ότι δεν ασκεί ουσιαστική ηγεσία.
Οι διεθνείς κρίσεις και η αμφισβήτηση του ΟΗΕ
Η διαδικασία διαδοχής πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία η αποτελεσματικότητα των Ηνωμένων Εθνών βρίσκεται υπό διαρκή αμφισβήτηση.
Οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις δυσχεραίνουν τη λήψη αποφάσεων για διεθνείς συγκρούσεις.
Οι ανθρωπιστικές ανάγκες παραμένουν υψηλές, ενώ οι διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι περιορίζονται.
Παράλληλα, οι μεγάλες δυνάμεις διαφωνούν για τον τρόπο αντιμετώπισης κρίσεων, την εφαρμογή κυρώσεων και τη νομιμοποίηση διεθνών παρεμβάσεων.
Το πρόβλημα δεν είναι αποκλειστικά διοικητικό.
Ακόμη και ένας αποτελεσματικότερος ΟΗΕ δεν μπορεί να υπερβεί αυτομάτως τις πολιτικές διαφωνίες μεταξύ των κρατών-μελών.
Η νέα ηγεσία θα χρειαστεί επομένως να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη στον Οργανισμό, χωρίς να διαθέτει όλα τα εργαλεία για να επιτύχει αυτόν τον στόχο.
Η σημασία της διαδοχής για την Ευρώπη και την Ελλάδα
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η επιλογή νέου γενικού γραμματέα έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη λειτουργία των πολυμερών θεσμών, στην προώθηση του διεθνούς δικαίου και στη διπλωματική διαχείριση συγκρούσεων.
Ένας ΟΗΕ με περιορισμένους οικονομικούς πόρους και μειωμένη πολιτική επιρροή δυσκολεύεται να ανταποκριθεί σε αυτές τις προσδοκίες.
Η Ελλάδα έχει επίσης άμεσο ενδιαφέρον για τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας του Οργανισμού.
Το διεθνές δίκαιο, η ειρηνική επίλυση διαφορών, η προστασία της κυριαρχίας και η σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν διαχρονικές προτεραιότητες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Η αξιοπιστία των Ηνωμένων Εθνών επηρεάζει το ευρύτερο διπλωματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσονται αυτές οι προτεραιότητες.
Η διαδοχή του Γκουτέρες, επομένως, δεν αποτελεί μια μακρινή θεσμική διαδικασία χωρίς ευρωπαϊκό ενδιαφέρον.
Συνδέεται με την ικανότητα της διεθνούς κοινότητας να διατηρεί λειτουργικούς μηχανισμούς συνεργασίας σε περιόδους κρίσης.
Η επόμενη ημέρα: Ποιος ΟΗΕ θα προκύψει από τη διαδοχή;
Η ανάδειξη νέου γενικού γραμματέα θα επιλύσει το ζήτημα της ηγεσίας, όχι όμως και τα προβλήματα του Οργανισμού.
Οι οικονομικές εκκρεμότητες, οι γεωπολιτικές διαφωνίες και οι απαιτήσεις για μεταρρυθμίσεις θα παραμείνουν.
Η Γκρίνσπαν διαθέτει προβάδισμα, αλλά εξακολουθεί να χρειάζεται τη συναίνεση ενός Συμβουλίου Ασφαλείας που αντανακλά τις μεγαλύτερες διεθνείς αντιπαραθέσεις.
Ο επόμενος γύρος των άτυπων ψηφοφοριών θα προσφέρει σημαντικότερες ενδείξεις για τις προθέσεις των πέντε μόνιμων μελών.
Η τελική επιλογή θα δείξει εάν οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να συμφωνήσουν σε ένα πρόσωπο με επαρκή πολιτική αποδοχή.
Η πραγματική δοκιμασία, ωστόσο, θα αρχίσει μετά τον διορισμό.
Ο νέος γενικός γραμματέας θα χρειαστεί περισσότερα από ένα ισχυρό βιογραφικό και μια μεταρρυθμιστική ατζέντα. Θα χρειαστεί χρηματοδότηση, διπλωματικό περιθώριο και πολιτική υποστήριξη από κυβερνήσεις που συχνά αδυνατούν να συμφωνήσουν ακόμη και στα βασικά.
Η διαδοχή του Αντόνιο Γκουτέρες αποτελεί έτσι μια κρίσιμη δοκιμασία για το ίδιο το μέλλον του πολυμερούς συστήματος.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα ηγηθεί των Ηνωμένων Εθνών από την 1η Ιανουαρίου 2027.
Είναι εάν οι ισχυρότερες χώρες του κόσμου είναι διατεθειμένες να στηρίξουν έναν ΟΗΕ που θα μπορεί πράγματι να ασκεί διεθνή επιρροή.
Πηγή: pagenews.gr