Μπορεί ένας πρωθυπουργός να υποσχεθεί ριζική αναμόρφωση του κράτους όταν τα δημόσια οικονομικά δεν του επιτρέπουν μεγάλους ελιγμούς;
Αυτό είναι το πολιτικό και οικονομικό δίλημμα που αντιμετωπίζει ο Άντι Μπέρναμ (Andy Burnham), λίγες ημέρες πριν από την παρουσίαση του πρώτου προϋπολογισμού της κυβέρνησής του.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός έχει υποσχεθεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το κράτος, να μεταφέρει εξουσίες από το Λονδίνο στις περιφέρειες, να αντιμετωπίσει την ακρίβεια και να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δημόσιες υπηρεσίες.
Ωστόσο, το οικονομικό περιβάλλον αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολο.
Ο υψηλός πληθωρισμός, το κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους, οι αυξημένες αμυντικές ανάγκες και οι δεσμεύσεις της κυβέρνησης για τη φορολογία περιορίζουν σημαντικά τις επιλογές της.
Το POLITICO, σε ανάλυση με τίτλο «Andy Time: Why Burnham’s budget isn’t going to deliver a revolution», θέτει στο επίκεντρο την απόσταση ανάμεσα στις πολιτικές φιλοδοξίες του Μπέρναμ και στις δυνατότητες του βρετανικού προϋπολογισμού.
Η κρίσιμη ημερομηνία είναι η 28η Οκτωβρίου, όταν ο υπουργός Οικονομικών Τζον Χίλι (John Healey) θα παρουσιάσει στη Βουλή των Κοινοτήτων το δημοσιονομικό σχέδιο της κυβέρνησης.
Η υπόσχεση του Μπέρναμ: «Να ξαναχτίσουμε την ελπίδα»
Όταν ανέλαβε την πρωθυπουργία τον Ιούλιο του 2026, ο Μπέρναμ επιχείρησε να σηματοδοτήσει μια νέα περίοδο για τη βρετανική πολιτική.
Στην πρώτη του ομιλία έξω από την Ντάουνινγκ Στριτ, στις 20 Ιουλίου, παρουσίασε το όραμά του για μια κυβέρνηση που θα επικεντρώνεται στις καθημερινές ανάγκες των πολιτών.
«Αργότερα φέτος θα παρουσιάσω ένα νέο σχέδιο για τη Βρετανία, ένα δεκαετές σχέδιο που θα χαράζει την πορεία από το σημείο όπου βρισκόμαστε σήμερα προς εκείνο στο οποίο πιστεύω ότι όλοι θέλουμε να φτάσουμε», δήλωσε.
Ο νέος πρωθυπουργός έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην αντιμετώπιση της ακρίβειας.
«Μπορώ όμως να κάνω κάτι για να δώσω στους ανθρώπους μια ανάσα τώρα, κάποια βοήθεια με το κόστος ζωής», ανέφερε.
Παράλληλα, υποσχέθηκε περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης για τους νέους, ενίσχυση της ψυχικής υγείας και κατασκευή περισσότερων δημοτικών κατοικιών.
Η ομιλία ολοκληρώθηκε με ένα χαρακτηριστικό πολιτικό μήνυμα:
«Ας κάνουμε αυτή τη στιγμή την αρχή ώστε η Βρετανία να πιστέψει ξανά. Τη στιγμή που θα φέρουμε πίσω την ελπίδα».
Τρεις μήνες αργότερα, η κυβέρνηση καλείται να μετατρέψει αυτές τις εξαγγελίες σε συγκεκριμένες δημοσιονομικές αποφάσεις.
Ο Τζον Χίλι αντιμέτωπος με τη δύσκολη εξίσωση
Ο υπουργός Οικονομικών Τζον Χίλι αναλαμβάνει την παρουσίαση ενός προϋπολογισμού που θα αποτελέσει το πρώτο ουσιαστικό οικονομικό τεστ της νέας κυβέρνησης.
Το πρόβλημα είναι ότι οι δημοσιονομικές δυνατότητες είναι περιορισμένες.
Η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί να διατηρήσει τους βασικούς δημοσιονομικούς κανόνες που είχε υιοθετήσει η προηγούμενη ηγεσία των Εργατικών.
Μεταξύ αυτών βρίσκεται η απαίτηση να εξισορροπηθεί ο προϋπολογισμός των καθημερινών κρατικών δαπανών μέσα στον προβλεπόμενο χρονικό ορίζοντα.
Ταυτόχρονα, ο Μπέρναμ και ο Χίλι έχουν δεσμευτεί να μην αυξήσουν τους βασικούς συντελεστές φόρου εισοδήματος, ασφαλιστικών εισφορών και ΦΠΑ.
Οι περιορισμοί αυτοί δημιουργούν μια δύσκολη κατάσταση.
Η κυβέρνηση θέλει να χρηματοδοτήσει νέες πολιτικές, αλλά έχει αποκλείσει ορισμένες από τις μεγαλύτερες και πιο προβλέψιμες πηγές πρόσθετων φορολογικών εσόδων.
Σε κοινή επιστολή προς τους υπουργούς, ο Μπέρναμ και ο Χίλι ζήτησαν να τηρηθούν τα υφιστάμενα όρια δαπανών.
Ο υπουργός Οικονομικών έχει ξεκαθαρίσει ότι ο προϋπολογισμός θα στηρίζεται στη «δημοσιονομική πειθαρχία».
Η διατύπωση αυτή αποτυπώνει το βασικό δίλημμα της κυβέρνησης: πώς μπορεί να υποσχεθεί αλλαγές μεγάλης κλίμακας χωρίς να προκαλέσει νέα ανησυχία στις αγορές ομολόγων.
Πληθωρισμός, χρέος και ενεργειακή κρίση πιέζουν το Λονδίνο
Η οικονομική συγκυρία έχει επιδεινωθεί από τις διεθνείς εξελίξεις.
Ο πόλεμος στο Ιράν και η άνοδος των ενεργειακών τιμών έχουν αυξήσει τις πιέσεις στη βρετανική οικονομία.
Ο πληθωρισμός κινείται γύρω στο 3,5%, ενώ το κόστος δανεισμού του βρετανικού Δημοσίου παραμένει υψηλό.
Οι ετήσιες δαπάνες εξυπηρέτησης του χρέους υπερβαίνουν τα 100 δισ. λίρες, περιορίζοντας τα κονδύλια που μπορούν να κατευθυνθούν σε δημόσιες υπηρεσίες και νέες επενδύσεις.
Παράλληλα, οι υψηλότερες αποδόσεις των κρατικών ομολόγων καθιστούν ακριβότερη τη χρηματοδότηση πρόσθετων δαπανών.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις που δημοσιεύθηκαν ενόψει του προϋπολογισμού, το διαθέσιμο δημοσιονομικό περιθώριο της κυβέρνησης έχει περιοριστεί αισθητά σε σχέση με τον Μάρτιο.
Η κατάσταση δημιουργεί πίεση στον Χίλι να παρουσιάσει ένα σχέδιο που θα συνδυάζει στοχευμένες παρεμβάσεις για τα νοικοκυριά με σαφείς δεσμεύσεις για τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών.
Μείωση ΦΠΑ στο ηλεκτρικό ρεύμα και εισιτήρια λεωφορείων στις 2 λίρες
Από τις πρώτες εβδομάδες της πρωθυπουργίας του, ο Μπέρναμ επιχείρησε να δώσει έμφαση σε μέτρα με άμεση επίδραση στην καθημερινότητα.
Μεταξύ των παρεμβάσεων που έχει ανακοινώσει η κυβέρνηση περιλαμβάνονται η κατάργηση του ΦΠΑ στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος των νοικοκυριών και το ανώτατο όριο των 2 λιρών για απλές διαδρομές λεωφορείων στην Αγγλία, εκτός Λονδίνου.
Παράλληλα, έχουν ανακοινωθεί παρεμβάσεις για τις χρεώσεις μικρών επιχειρήσεων και μέτρα αντιμετώπισης καθημερινών προβλημάτων.
Η κυβέρνηση προβάλλει αυτές τις κινήσεις ως αποδείξεις ότι μπορεί να προσφέρει γρήγορα και απτά αποτελέσματα.
Οι επικριτές της, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι οι μικρές παρεμβάσεις δεν αρκούν για να αντιμετωπίσουν τα βαθύτερα προβλήματα της βρετανικής οικονομίας.
Η διαφορά ανάμεσα στη βραχυπρόθεσμη ανακούφιση και στη μακροπρόθεσμη μεταρρύθμιση αποτελεί βασικό στοιχείο της συζήτησης γύρω από τον προϋπολογισμό.
Η αποκέντρωση ως κεντρικό σχέδιο της κυβέρνησης
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της πολιτικής ταυτότητας του Μπέρναμ είναι η αποκέντρωση.
Έχοντας διατελέσει δήμαρχος του Μείζονος Μάντσεστερ, ο πρωθυπουργός έχει υποστηρίξει ότι η συγκέντρωση αποφάσεων και πόρων στο Γουεστμίνστερ περιορίζει τις αναπτυξιακές δυνατότητες των περιφερειών.
Η κυβέρνηση εξετάζει τη μεταφορά μεγαλύτερων οικονομικών αρμοδιοτήτων σε τοπικούς και περιφερειακούς φορείς.
Στα σχέδια περιλαμβάνεται η δυνατότητα διατήρησης περισσότερων εσόδων από επιχειρηματικούς φόρους σε περιφερειακό επίπεδο και, σε επόμενη φάση, η διερεύνηση μηχανισμών σύνδεσης τοπικών εσόδων με την ανάπτυξη.
Στόχος είναι οι περιφερειακές αρχές να διαθέτουν ισχυρότερα κίνητρα και περισσότερα εργαλεία για επενδύσεις σε μεταφορές, κατοικία και υποδομές.
Ωστόσο, η αποκέντρωση δεν δημιουργεί από μόνη της νέους οικονομικούς πόρους.
Οι πλουσιότερες περιοχές διαθέτουν μεγαλύτερη φορολογική βάση, ενώ οι οικονομικά ασθενέστερες περιφέρειες ενδέχεται να χρειάζονται πρόσθετους μηχανισμούς εξισορρόπησης.
Αυτό σημαίνει ότι η μεταφορά εξουσιών θα πρέπει να συνοδεύεται από ένα προσεκτικά σχεδιασμένο σύστημα χρηματοδότησης.
Το κόστος της κοινωνικής μεταρρύθμισης
Ο Μπέρναμ έχει παρουσιάσει επίσης ένα φιλόδοξο σχέδιο για τη δημιουργία Εθνικής Υπηρεσίας Κοινωνικής Φροντίδας.
Στόχος είναι η σταδιακή εξασφάλιση προσωπικής φροντίδας για ηλικιωμένους με βάση τις ανάγκες τους και όχι αποκλειστικά την οικονομική τους δυνατότητα.
Η κυβέρνηση σχεδιάζει να χρηματοδοτήσει τη μεταρρύθμιση μέσω αλλαγών στο μελλοντικό σύστημα αναπροσαρμογής των κρατικών συντάξεων.
Σύμφωνα με την κυβερνητική πρόταση, ο υφιστάμενος μηχανισμός triple lock θα διατηρηθεί έως τον Απρίλιο του 2030, ενώ στη συνέχεια θα προσαρμοστεί.
Η κυβέρνηση εκτιμά ότι οι αλλαγές θα μπορούσαν να εξοικονομήσουν περίπου 15 δισ. λίρες ετησίως έως τα τέλη της δεκαετίας του 2030.
Ωστόσο, πρόκειται για μακροπρόθεσμο σχέδιο.
Δεν παρέχει άμεσα τους πόρους που απαιτούνται για μια μεγάλη επέκταση των κοινωνικών υπηρεσιών στον προϋπολογισμό της επόμενης εβδομάδας.
Επιπλέον, η τελική μορφή της μεταρρύθμισης θα εξαρτηθεί από τις συστάσεις της ανεξάρτητης επιτροπής υπό τη βαρόνη Κέισι, η οποία αναμένεται να παρουσιάσει τα πορίσματά της το καλοκαίρι του 2027.
Οι αγορές ομολόγων και ο φόβος μιας νέας δημοσιονομικής αναταραχής
Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν τις αποφάσεις της κυβέρνησης είναι η αντίδραση των χρηματοπιστωτικών αγορών.
Η Βρετανία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει υψηλές ανάγκες δανεισμού, ενώ οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων αυξάνουν το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους.
Για τον Χίλι, η διατήρηση της εμπιστοσύνης των επενδυτών αποτελεί βασική προϋπόθεση οποιασδήποτε οικονομικής στρατηγικής.
Η κυβέρνηση επιθυμεί να αποφύγει μια κατάσταση στην οποία νέες εξαγγελίες δαπανών θα προκαλούσαν αύξηση του κόστους δανεισμού, εξουδετερώνοντας τα οφέλη των ίδιων των μέτρων.
Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο ο προϋπολογισμός αναμένεται να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στη σταθερότητα παρά σε μια άμεση δημοσιονομική ανατροπή.
Η πολιτική πρόκληση είναι σημαντική: ο Μπέρναμ χρειάζεται να δείξει ότι η κυβέρνησή του διαφέρει από την προηγούμενη, χωρίς να διαταράξει τη χρηματοπιστωτική αξιοπιστία της χώρας.
Τράπεζες, επιχειρήσεις και φόροι: Πού αναζητούνται νέα έσοδα
Οι πληροφορίες που δημοσιεύονται ενόψει της 28ης Οκτωβρίου δείχνουν ότι η κυβέρνηση εξετάζει στοχευμένες φορολογικές παρεμβάσεις.
Μεταξύ των πιθανών επιλογών βρίσκεται η αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης των τραπεζών, με στόχο τη χρηματοδότηση προσωρινών μέτρων στήριξης για το κόστος ζωής.
Παράλληλα, εξετάζονται αλλαγές στον τρόπο είσπραξης ΦΠΑ από διαδικτυακές πλατφόρμες εμπορίου.
Η επιδίωξη είναι να περιοριστούν τα κενά φορολογικής συμμόρφωσης και να ενισχυθούν τα δημόσια έσοδα χωρίς γενικευμένη αύξηση των βασικών φορολογικών συντελεστών.
Ωστόσο, η κυβέρνηση καλείται να σταθμίσει και τις επιπτώσεις στην επιχειρηματική δραστηριότητα.
Η επιβολή πρόσθετων φόρων μπορεί να δημιουργήσει έσοδα, αλλά ενδέχεται επίσης να επηρεάσει επενδυτικές αποφάσεις.
Αντίστοιχα, η μη αύξηση φόρων περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές χρηματοδότησης.
Η ισορροπία αυτή εξηγεί γιατί ο πρώτος προϋπολογισμός του Μπέρναμ αναμένεται να περιλαμβάνει προσεκτικά επιλεγμένες παρεμβάσεις και όχι μια συνολική αναδιάρθρωση του φορολογικού συστήματος.
Η άμυνα και το κοινωνικό κράτος διεκδικούν τους ίδιους περιορισμένους πόρους
Η κυβέρνηση αντιμετωπίζει επίσης αυξανόμενες απαιτήσεις για αμυντικές δαπάνες.
Οι δεσμεύσεις του Ηνωμένου Βασιλείου προς το ΝΑΤΟ και οι διεθνείς προκλήσεις απαιτούν πρόσθετους πόρους σε βάθος χρόνου.
Ταυτόχρονα, σημαντικές χρηματοδοτικές ανάγκες καταγράφονται στην υγεία, στην κοινωνική φροντίδα, στην εκπαίδευση και στη στέγαση.
Το Institute for Fiscal Studies έχει επισημάνει ότι η κυβέρνηση αντιμετωπίζει δύσκολες επιλογές μεταξύ φορολογίας, δανεισμού και δημοσίων δαπανών.
Η διατήρηση των υφιστάμενων υπηρεσιών, πόσο μάλλον η ουσιαστική αναβάθμισή τους, συνεπάγεται σημαντικό δημοσιονομικό κόστος.
Για τον Μπέρναμ, το πρόβλημα δεν είναι απλώς να επιλέξει ποιες μεταρρυθμίσεις επιθυμεί.
Είναι να αποφασίσει ποιες μπορεί να χρηματοδοτήσει άμεσα, ποιες πρέπει να εφαρμοστούν σταδιακά και ποιες θα μετατεθούν σε μεταγενέστερη φάση.
Πέντε ημέρες πριν από τον προϋπολογισμό: Οι υποσχέσεις συναντούν την πραγματικότητα
Η παρουσίαση του προϋπολογισμού στις 28 Οκτωβρίου θα συνοδευτεί από νέες προβλέψεις του Office for Budget Responsibility (OBR), του ανεξάρτητου οργανισμού δημοσιονομικής εποπτείας της Βρετανίας.
Οι προβλέψεις θα αποτυπώνουν την επίδραση της οικονομικής συγκυρίας στα δημόσια οικονομικά και θα επιτρέψουν την αξιολόγηση των κυβερνητικών επιλογών.
Τρία ερωτήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.
Πρώτον, εάν τα μέτρα για το κόστος ζωής θα προσφέρουν ουσιαστική και διατηρήσιμη ανακούφιση στα νοικοκυριά.
Δεύτερον, εάν η αποκέντρωση θα συνοδευτεί από πραγματικές χρηματοδοτικές δυνατότητες για τις περιφέρειες.
Τρίτον, εάν το δημοσιονομικό σχέδιο θα επιτρέψει στην κυβέρνηση να χρηματοδοτήσει τις μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις της χωρίς να αυξήσει υπερβολικά το χρέος ή τη φορολογική επιβάρυνση.
Οι απαντήσεις θα κρίνουν σε μεγάλο βαθμό το περιεχόμενο της οικονομικής στρατηγικής του Μπέρναμ.
Μεταρρύθμιση χωρίς άμεση δημοσιονομική επανάσταση
Η ανάλυση του POLITICO αναδεικνύει μια κεντρική αντίφαση: ο Μπέρναμ επιδιώκει βαθιές αλλαγές στο βρετανικό κράτος, αλλά ο πρώτος προϋπολογισμός του αναμένεται να κινηθεί εντός στενών οικονομικών ορίων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κυβέρνηση εγκαταλείπει το μεταρρυθμιστικό της πρόγραμμα.
Σημαίνει ότι πολλές από τις μεγαλύτερες αλλαγές, όπως η μεταφορά οικονομικών εξουσιών στις περιφέρειες και η αναδιοργάνωση της κοινωνικής φροντίδας, απαιτούν περισσότερο χρόνο από έναν ετήσιο προϋπολογισμό.
Ο ίδιος ο πρωθυπουργός έχει συνδέσει το σχέδιό του με μια δεκαετή προοπτική.
Ωστόσο, οι πολίτες αντιμετωπίζουν ήδη αυξημένο κόστος ζωής και πιέσεις στις δημόσιες υπηρεσίες.
Η κυβέρνηση καλείται επομένως να συνδυάσει τις άμεσες ανάγκες με τη μακροπρόθεσμη μεταρρύθμιση.
Ο προϋπολογισμός της 28ης Οκτωβρίου δεν αναμένεται να παρουσιάσει μια ολοκληρωμένη οικονομική επανάσταση. Θα αποτελέσει όμως την πρώτη ουσιαστική δοκιμή του τρόπου με τον οποίο ο Μπέρναμ σκοπεύει να χρηματοδοτήσει τις πολιτικές του δεσμεύσεις.
Και αυτό είναι το βασικό διακύβευμα για τη Βρετανία: όχι μόνο τι υπόσχεται η νέα κυβέρνηση, αλλά ποιο μέρος των υποσχέσεών της μπορεί να μετατρέψει σε εφαρμόσιμη οικονομική πολιτική.
Πηγή: pagenews.gr