PFAS: Τα «αιώνια» χημικά που βρίσκονται παντού και απειλούν σιωπηλά την υγεία μας

Τα PFAS, γνωστά και ως «αιώνια χημικά», αποτελούν μία από τις λιγότερο ορατές αλλά πιο επίμονες απειλές για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον. Πρόκειται για ανθρωπογενείς χημικές ουσίες που έχουν χρησιμοποιηθεί επί δεκαετίες σε ευρύ φάσμα βιομηχανικών και καταναλωτικών προϊόντων, από ηλεκτρονικές συσκευές και αντικολλητικά σκεύη μέχρι χρώματα, αυτοκίνητα και καλλυντικά. Η μεγάλη τους επιτυχία στη βιομηχανία βασίστηκε σε δύο βασικά χαρακτηριστικά: την εξαιρετική αντοχή τους στη θερμότητα και τη χημική διάβρωση, αλλά και τις μοναδικές αντικολλητικές και αδιάβροχες ιδιότητές τους.

Αυτά ακριβώς τα πλεονεκτήματα, όμως, έχουν μετατραπεί σήμερα σε σοβαρό μειονέκτημα. Τα PFAS είναι εξαιρετικά σταθερά και δεν διασπώνται φυσικά στο περιβάλλον. Αντίθετα, μετακινούνται εύκολα στο έδαφος, στο νερό και στον αέρα, με αποτέλεσμα να ανιχνεύονται ακόμη και στη βροχή ή σε απομακρυσμένες περιοχές, μακριά από άμεσες βιομηχανικές πηγές. Η επιστημονική κοινότητα προειδοποιεί ότι αυτή η αόρατη διάχυση δημιουργεί ένα μόνιμο υπόβαθρο ρύπανσης, το οποίο επηρεάζει σταδιακά ολόκληρους πληθυσμούς.

Τι δείχνουν τα επιστημονικά δεδομένα για την υγεία

Η έρευνα των τελευταίων ετών έχει αρχίσει να αποκαλύπτει με σαφήνεια τις επιπτώσεις των PFAS στον ανθρώπινο οργανισμό. Η υψηλή και μακροχρόνια έκθεση συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου, με μειωμένη γονιμότητα και με εξασθενημένη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι ο οργανισμός χρειάζεται πολλές δεκαετίες για να αποβάλει αυτές τις ουσίες. Τα PFAS συσσωρεύονται στο αίμα και στους ιστούς, δημιουργώντας ένα χρόνιο φορτίο που μπορεί να επηρεάσει την υγεία ακόμη και σε χαμηλές συγκεντρώσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το υπερφθοροοκτανοϊκό οξύ, γνωστό ως PFOA, μία από τις πιο μελετημένες ενώσεις της ομάδας PFAS. Το PFOA έχει ταξινομηθεί ως καρκινογόνο και συγκαταλέγεται στις λίγες ουσίες που έχουν ήδη απαγορευτεί διεθνώς βάσει της Σύμβαση της Στοκχόλμης. Ωστόσο, το γεγονός ότι απαγορεύτηκε δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε. Λόγω της ανθεκτικότητάς του, παραμένει στο περιβάλλον και στα ανθρώπινα σώματα χρόνια μετά τη διακοπή της χρήσης του.

Ένας αόρατος αλλά εκτεταμένος κίνδυνος

Η έκθεση στα PFAS δεν είναι ίδια για όλους. Μελέτες δείχνουν ότι τα επίπεδα συσσώρευσης συχνά εξαρτώνται από το πόσο κοντά ζουν οι άνθρωποι σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις που χρησιμοποιούν ή χρησιμοποιούσαν αυτές τις ουσίες. Ωστόσο, ακόμη και πληθυσμοί χωρίς άμεση γειτνίαση με τέτοιες μονάδες εκτίθενται μέσω του πόσιμου νερού, των τροφίμων και της ατμόσφαιρας.

Το 2023, το ερευνητικό πρόγραμμα Forever Pollution εκτίμησε ότι σχεδόν 23.000 εγκαταστάσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη – κυρίως βιομηχανικές – έχουν μολυνθεί από PFAS. Το εύρος αυτής της ρύπανσης καταδεικνύει ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για ένα συστημικό πρόβλημα που αφορά την ίδια τη δομή της σύγχρονης βιομηχανικής παραγωγής.

Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Αντιμέτωπη με αυτά τα δεδομένα, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενισχύει σταδιακά το κανονιστικό της οπλοστάσιο, αναγνωρίζοντας τα PFAS ως μία από τις μεγαλύτερες και λιγότερο γνωστές περιβαλλοντικές απειλές της εποχής μας. Οι ευρωπαϊκές αρχές εξετάζουν πλέον ευρύτερους περιορισμούς για ολόκληρη την κατηγορία των PFAS, αντί για αποσπασματικές απαγορεύσεις μεμονωμένων ουσιών, καθώς η αντικατάσταση ενός PFAS με κάποιο «παρόμοιο» αποδείχθηκε συχνά εξίσου επικίνδυνη.

Η συζήτηση, ωστόσο, δεν είναι απλή. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι επιστημονικές προειδοποιήσεις και η ανάγκη προστασίας της δημόσιας υγείας. Από την άλλη, η βιομηχανία επισημαίνει ότι τα PFAS παραμένουν κρίσιμα για ορισμένες εφαρμογές, ειδικά σε τομείς υψηλής τεχνολογίας και ιατρικού εξοπλισμού. Το ζητούμενο για την Ευρώπη είναι να βρει τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη σταδιακή κατάργηση αυτών των ουσιών και στην ανάπτυξη ασφαλέστερων εναλλακτικών λύσεων.

Ένα πρόβλημα που μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε

Τα PFAS αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η τεχνολογική πρόοδος μπορεί, χωρίς επαρκή έλεγχο, να δημιουργήσει μακροχρόνιες συνέπειες. Η ευρεία παρουσία τους στο περιβάλλον και στον ανθρώπινο οργανισμό δείχνει ότι η αντιμετώπισή τους δεν θα είναι ούτε γρήγορη ούτε εύκολη. Το βέβαιο είναι ότι η συζήτηση γύρω από τα «αιώνια» χημικά μόλις ξεκίνησε και ότι οι αποφάσεις που θα ληφθούν τα επόμενα χρόνια θα καθορίσουν το επίπεδο προστασίας της υγείας και του περιβάλλοντος για τις επόμενες γενιές.

Πηγή: Pagenews.gr