Τα αρχαία δόντια ως χρονοκάψουλες ζωής: τι αποκαλύπτουν για την Εποχή του Σιδήρου

Τα ανθρώπινα δόντια είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλά εργαλεία μάσησης. Στην αρχαιολογία και τη βιολογική ανθρωπολογία θεωρούνται πλέον ακριβή βιολογικά αρχεία, ικανά να διατηρήσουν πληροφορίες για την υγεία, τη διατροφή και τις δυσκολίες που βίωσε ένα άτομο από τα πρώτα χρόνια της ζωής του μέχρι την ενηλικίωση. Σε αντίθεση με άλλα όργανα, τα δόντια –αφού σχηματιστούν– δεν αναδιαμορφώνονται. Κάθε διαταραχή, κάθε έλλειψη, κάθε περίοδος στρες «εγγράφεται» μόνιμα στη δομή τους.

Αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό αξιοποίησε μια πρόσφατη επιστημονική έρευνα που εστίασε σε πληθυσμούς της Εποχής του Σιδήρου στη νότια Ιταλία. Τα ευρήματα, πέρα από εντυπωσιακά, προσφέρουν μια σπάνια και σχεδόν προσωπική ματιά στη ζωή ανθρώπων που έζησαν πριν από περισσότερα από 2.500 χρόνια.

Ένα μοναδικό αρχαιολογικό παράθυρο από το Pontecagnano

Η μελέτη επικεντρώθηκε στην περιοχή Pontecagnano, έναν σημαντικό οικισμό της Εποχής του Σιδήρου, ο οποίος χρονολογείται στον 7ο και 6ο αιώνα π.Χ. Η ανακατασκευή της καθημερινής ζωής σε τέτοιες κοινωνίες είναι εξαιρετικά δύσκολη, καθώς τα περισσότερα οργανικά κατάλοιπα χάνονται με το πέρασμα του χρόνου. Τα δόντια, όμως, αντέχουν. Και μέσα τους κρύβουν ιστορίες.

Οι ερευνητές ανέλυσαν 30 δόντια από 10 άτομα, εφαρμόζοντας συνδυασμό μικροσκοπικών, ιστολογικών και χημικών τεχνικών. Στόχος τους ήταν να εντοπίσουν τόσο σημάδια πρώιμης ανάπτυξης όσο και στοιχεία διατροφής στην ενήλικη ζωή, δημιουργώντας έτσι ένα πολυεπίπεδο πορτρέτο αυτών των ανθρώπων.

Παιδικό στρες χαραγμένο στο σμάλτο

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα αφορά την παιδική ηλικία. Στο σμάλτο των δοντιών εντοπίστηκαν διακριτοί δείκτες στρες, οι οποίοι αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες ηλικιακές περιόδους. Ιδιαίτερα έντονα σημάδια εμφανίζονται γύρω στο πρώτο έτος ζωής και ξανά κοντά στα τέσσερα χρόνια.

Αυτές οι ηλικίες δεν είναι τυχαίες. Συχνά συμπίπτουν με σημαντικές μεταβάσεις, όπως ο αποθηλασμός ή η αλλαγή διατροφικών συνηθειών, οι οποίες μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα των παιδιών σε λοιμώξεις και διατροφικές ελλείψεις. Το σώμα αντιδρά, και η αντίδραση αυτή αποτυπώνεται μόνιμα στα δόντια. Έτσι, αιώνες αργότερα, μπορούμε να «διαβάσουμε» στιγμές δυσκολίας που διαφορετικά θα είχαν χαθεί για πάντα.

Η οδοντική πέτρα ως αρχείο διατροφής

Αν το σμάλτο μιλά για την παιδική ηλικία, η οδοντική πέτρα (τρυγία) αφηγείται την ενήλικη ζωή. Η τρυγία σχηματίζεται από την πλάκα που δεν απομακρύνεται και έχει την ικανότητα να παγιδεύει μικροσκοπικά υπολείμματα τροφών. Σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς, αυτή η «ακαθαρσία» αποτελεί για τους επιστήμονες ανεκτίμητο θησαυρό.

Στην περίπτωση του Pontecagnano, η ανάλυση αποκάλυψε κόκκους αμύλου από δημητριακά και όσπρια, φυτικές ίνες, αλλά και σπόρια ζύμης. Τα ευρήματα αυτά σκιαγραφούν μια διατροφή πλούσια σε φυτικά τρόφιμα και παρέχουν ισχυρές ενδείξεις για την τακτική κατανάλωση ζυμωμένων τροφίμων και ποτών. Το στοιχείο αυτό δεν αφορά μόνο τη διατροφή, αλλά και την τεχνογνωσία, τις καθημερινές πρακτικές και τις κοινωνικές συνήθειες αυτών των κοινοτήτων.

Διατροφή, εμπόριο και μεσογειακές επιρροές

Η ποικιλία των τροφών που εντοπίστηκαν στα δόντια συνδέεται άμεσα με την ευρύτερη εικόνα της Μεσογείου κατά την Εποχή του Σιδήρου. Προηγούμενες αρχαιολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από αυξημένες εμπορικές επαφές και πολιτισμικές ανταλλαγές. Τα οδοντιατρικά δεδομένα έρχονται να επιβεβαιώσουν βιολογικά αυτή την εικόνα, αποδεικνύοντας ότι οι αλλαγές δεν ήταν μόνο θεωρητικές ή οικονομικές, αλλά επηρέαζαν άμεσα το τι έτρωγαν οι άνθρωποι και πώς ζούσαν.

Μικρό δείγμα, μεγάλες αποκαλύψεις

Οι ίδιοι οι ερευνητές είναι προσεκτικοί στις ερμηνείες τους. Το δείγμα είναι μικρό και δεν μπορεί να θεωρηθεί αντιπροσωπευτικό ολόκληρου του πληθυσμού. Ωστόσο, η αξία της μελέτης δεν βρίσκεται στη γενίκευση, αλλά στη λεπτομερή ανασύσταση ατομικών ιστοριών ζωής. Για πρώτη φορά, αποκτούμε ιστολογικά δεδομένα από αυτή την κοινότητα, αποδεικνύοντας ότι ο συνδυασμός διαφορετικών οδοντιατρικών αναλύσεων μπορεί να προσφέρει εξαιρετικά πλούσιες πληροφορίες.

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι μελλοντικές έρευνες, με μεγαλύτερα δείγματα και μεθόδους όπως η ισοτοπική ανάλυση, θα μπορούσαν να επεκτείνουν ακόμη περισσότερο την κατανόησή μας για τις βιολογικές και κοινωνικές προσαρμογές των αρχαίων πληθυσμών.

Όταν τα δόντια αφηγούνται ανθρώπινες ιστορίες

Όπως τονίζουν οι ερευνητές, τα δόντια των κατοίκων του Pontecagnano άνοιξαν ένα μοναδικό παράθυρο στη ζωή τους. Μέσα από αυτά, μπορούμε να παρακολουθήσουμε την ανάπτυξη και την υγεία της παιδικής ηλικίας με αξιοσημείωτη ακρίβεια, αλλά και να ανιχνεύσουμε ίχνη καθημερινών συνηθειών, όπως η κατανάλωση δημητριακών, οσπρίων και ζυμωμένων τροφών.

Σε μια εποχή όπου η αρχαιολογία δεν αρκείται πλέον στα αντικείμενα, αλλά αναζητά τον ίδιο τον άνθρωπο πίσω από αυτά, τα δόντια αποδεικνύονται ίσως το πιο ειλικρινές αρχείο. Μικρά, σιωπηλά και ανθεκτικά στον χρόνο, μας θυμίζουν ότι ακόμα και οι πιο φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες μπορούν να κρύβουν ολόκληρες ζωές.

Πηγή: Pagenews.gr