ΕΕ: «Κλείδωσε» το δάνειο των 90 δισ. στην Ουκρανία – Κοινό χρέος, «Made in Europe» ρήτρα

Με πρωτοβουλία της κυπριακής προεδρίας ολοκληρώθηκαν τα νομικά κείμενα: 30 δισ. για δημοσιονομική στήριξη, 60 δισ. για άμυνα, πρώτη δόση στις αρχές Απριλίου – Ποιοι πληρώνουν τόκους, ποιοι εξαιρούνται και πώς μπαίνουν τρίτες χώρες στο σχήμα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε ένα ακόμη μεγάλο βήμα κλιμάκωσης της οικονομικής και στρατιωτικής της στήριξης προς το Κίεβο, «κλειδώνοντας» σε επίπεδο πρεσβευτών των 27 τη συμφωνία για δάνειο 90 δισ. ευρώ που θα καλύψει τις ανάγκες της Ουκρανίας για το 2026 και το 2027. Η συμφωνία επετεύχθη στο Coreper έπειτα από νέα συμβιβαστική πρόταση της κυπριακής προεδρίας και ανοίγει τον δρόμο ώστε η Κομισιόν να βγει στις αγορές με κοινό δανεισμό, με εγγύηση τον προϋπολογισμό της ΕΕ, επιδιώκοντας πρώτη εκταμίευση στις αρχές Απριλίου για να μη βρεθεί το Κίεβο αντιμέτωπο με «κενό» χρηματοδότησης από την απότομη μείωση εξωτερικής βοήθειας.

Το πολιτικό μήνυμα που εκπέμπουν οι Βρυξέλλες είναι καθαρό: η ΕΕ δεν θέλει απλώς να συνεχίσει τη στήριξη, αλλά να την κάνει πιο προβλέψιμη, πιο μεγάλη σε κλίμακα και πιο δεσμευτική σε χρόνο, σε μια στιγμή που η διεθνής συγκυρία παραμένει ρευστή. Από την κυπριακή πλευρά, ο υπουργός Οικονομικών Μάκης Κεραυνός χαρακτήρισε τη συμφωνία απόδειξη ότι η Ένωση συνεχίζει να ενεργεί «αποφασιστικά» υπέρ της ανθεκτικότητας της Ουκρανίας, με αναφορά στην κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.

Κοινός δανεισμός, εγγύηση ΕΕ και η επόμενη θεσμική «στροφή» στο Ευρωκοινοβούλιο

Η αρχιτεκτονική της χρηματοδότησης βασίζεται σε έκδοση κοινού χρέους από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με «ομπρέλα» τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Πρόκειται για επιλογή που επιβεβαιώνει την κατεύθυνση που συμφώνησαν οι ηγέτες ήδη από τον Δεκέμβριο: το πακέτο δεν θα στηριχθεί σε σχήμα χρηματοδότησης με άμεση αξιοποίηση των παγωμένων ρωσικών κρατικών περιουσιακών στοιχείων, αλλά σε καθαρή ευρωπαϊκή δανειοληψία.

Ωστόσο, υπάρχει ένας κρίσιμος «κόμβος» που απομένει για να ξεκινήσει ο μηχανισμός εκταμιεύσεων: η συμφωνία χρειάζεται έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ώστε η Κομισιόν να μπορέσει να προχωρήσει στην άντληση κεφαλαίων και να δρομολογήσει την πρώτη πληρωμή που στοχεύει χρονικά στις αρχές Απριλίου.

Η κατανομή των 90 δισ.: 30 δισ. για προϋπολογισμό, 60 δισ. για άμυνα

Η συμφωνία «σπάει» το ποσό σε δύο βασικούς πυλώνες, με την άμυνα να έχει το μεγαλύτερο μερίδιο. Συγκεκριμένα, προβλέπονται 30 δισ. ευρώ για δημοσιονομική στήριξη (budget support) και 60 δισ. ευρώ για στρατιωτική βοήθεια, δηλαδή για αγορά όπλων και πυρομαχικών. Η ισορροπία αυτή, σύμφωνα με τις προβλέψεις του σχήματος, μπορεί να μεταβληθεί στην πορεία, εφόσον αλλάξουν οι συνθήκες στο πεδίο.

Η επιλογή να δοθεί τόσο μεγάλο βάρος στην άμυνα δεν είναι απλή λογιστική. Είναι πολιτική δήλωση ότι η ΕΕ θεωρεί πως η στήριξη της Ουκρανίας το 2026–2027 δεν θα είναι μόνο «κοινωνική» ή «δημοσιονομική», αλλά πρωτίστως συνδεδεμένη με τη δυνατότητα του Κιέβου να διατηρήσει επιχειρησιακή ικανότητα.

«Made in Europe» με ρήτρα ευελιξίας: τι σημαίνει η «αρχή της κλιμάκωσης»

Το πιο δύσκολο σημείο της διαπραγμάτευσης δεν ήταν το συνολικό ποσό, αλλά οι κανόνες προμήθειας αμυντικού υλικού. Η τελική φόρμουλα που υιοθετήθηκε στηρίζεται στην λεγόμενη «αρχή της κλιμάκωσης»: οι αγορές πρέπει κατά κανόνα να γίνονται εντός Ουκρανίας, ΕΕ ή χωρών του ΕΟΧ–EFTA, δηλαδή Ισλανδία, Λιχτενστάιν, Νορβηγία (και στη σχετική διατύπωση των κειμένων περιλαμβάνεται και η Ελβετία σε επίπεδο προσέγγισης/συνεργασίας, όπως αποτυπώνεται σε αναφορές της κυπριακής προεδρίας). Αν όμως ένα κρίσιμο αμυντικό προϊόν δεν είναι διαθέσιμο σε αυτή τη «ζώνη», τότε προβλέπονται στοχευμένες παρεκκλίσεις για αγορές από τρίτες αγορές, συμπεριλαμβανομένων, εφόσον απαιτηθεί, και των ΗΠΑ.

Εδώ ακριβώς φαίνεται το πολιτικό «πάρε–δώσε» που επέτρεψε τη συμφωνία. Από τη μία, η ΕΕ –με τη Γαλλία να πιέζει διαχρονικά για ισχυρότερη ευρωπαϊκή προτίμηση– θέλει τα χρήματα του δανείου να λειτουργήσουν ως μοχλός ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας. Από την άλλη, το Κίεβο χρειάζεται λειτουργική ευελιξία για να προμηθευτεί γρήγορα ό,τι λείπει, ακόμη κι αν αυτό δεν παράγεται ή δεν υπάρχει διαθέσιμο στην ευρωπαϊκή «γειτονιά».

Τρίτες χώρες στο «κάδρο»: ποιοι παίρνουν προτεραιότητα και με ποιο τίμημα

Ένα ακόμη στοιχείο που «κουμπώνει» στη νέα εποχή είναι η δυνατότητα άμεσης σύνδεσης τρίτων χωρών με το δάνειο, ως προς συγκεκριμένα αμυντικά προϊόντα, υπό προϋποθέσεις. Σύμφωνα με τις εξηγήσεις που συνοδεύουν το σχήμα, χώρες που έχουν συνάψει εταιρικές σχέσεις ασφάλειας και άμυνας με την ΕΕ μπορούν να ωφεληθούν από την προτεραιότητα προμήθειας, εφόσον δεσμευτούν ότι θα καταβάλουν «δίκαιη και αναλογική» συνεισφορά στο κόστος δανεισμού και παρέχουν ουσιαστική στήριξη στην Ουκρανία. Στις αναφορές περιλαμβάνονται ενδεικτικά το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και ο Καναδάς, κάτι που αποκτά πρόσθετη βαρύτητα στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής προσπάθειας να «δέσει» στενότερα το Λονδίνο στις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες ασφαλείας.

Η ουσία είναι ότι η ΕΕ ανοίγει την πόρτα σε «συμμαχικές» τρίτες χώρες, αλλά δεν το κάνει δωρεάν. Το μοντέλο λέει: αν θες πρόσβαση στο εργαλείο, συνεισφέρεις στο κόστος του.

Ποιοι εξαιρούνται και ποιος πληρώνει τον λογαριασμό των τόκων

Στο πιο ευαίσθητο κομμάτι για τις εθνικές πρωτεύουσες, το σχήμα στηρίζεται σε enhanced cooperation με 24 από τα 27 κράτη μέλη. Τρεις χώρες έχουν επιλέξει να μείνουν εκτός και, βάσει της συμφωνίας, απαλλάσσονται πλήρως από οικονομικές υποχρεώσεις, συμπεριλαμβανομένων των ετήσιων πληρωμών τόκων: Ουγγαρία, Σλοβακία και Τσεχία.

Για τα υπόλοιπα 24 κράτη μέλη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι το κόστος εξυπηρέτησης θα μεταφράζεται σε ετήσια επιβάρυνση περίπου 2 έως 3 δισ. ευρώ συνολικά (ανά έτος) για να καλυφθούν οι σχετικές δαπάνες που απορρέουν από τον δανεισμό. Είναι ένας αριθμός που, πολιτικά, επιχειρεί να δείξει ότι η στήριξη είναι μεγάλη μεν, αλλά διαχειρίσιμη για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό και τις εθνικές συνεισφορές, ειδικά αν συγκριθεί με το γεωπολιτικό διακύβευμα που επικαλούνται οι Βρυξέλλες.

Γιατί «βιάζονται» οι Βρυξέλλες: το ρίσκο χρηματοδοτικού κενού το 2026

Το χρονοδιάγραμμα δεν είναι τυχαίο. Η ΕΕ επιδιώκει να κάνει την πρώτη εκταμίευση στις αρχές Απριλίου 2026, ώστε η Ουκρανία να μην αντιμετωπίσει συνέπειες από ενδεχόμενη αιφνίδια κάμψη της εξωτερικής βοήθειας και να διατηρήσει στοιχειώδη δημοσιονομική σταθερότητα. Το δάνειο λειτουργεί ως «γέφυρα» δύο ετών, σε μια στιγμή όπου η ΕΕ επιδιώκει να περάσει από την ad hoc στήριξη σε έναν μηχανισμό με μεγαλύτερη προβλεψιμότητα.

Και υπάρχει και κάτι ακόμη: με το σχήμα κοινού δανεισμού, η ΕΕ δείχνει ότι μπορεί να κινηθεί θεσμικά γρήγορα όταν θεωρεί ότι διακυβεύεται η ασφάλεια της ηπείρου, ακόμη κι αν το πολιτικό κόστος μοιραστεί άνισα και υπάρχουν opt-outs.

Το πολιτικό «αποτύπωμα» της κυπριακής προεδρίας

Στο παρασκήνιο, η ολοκλήρωση των νομικών κειμένων αποδίδεται στο ότι η κυπριακή προεδρία κατέθεσε πρόταση που «έδεσε» τα ανοιχτά ζητήματα, ειδικά στο κομμάτι της ευρωπαϊκής προτίμησης στην άμυνα και της συμμετοχής τρίτων χωρών. Για τη Λευκωσία, η συμφωνία λειτουργεί ως διπλωματικό και πολιτικό αποτύπωμα σε ένα από τα πιο μεγάλα χρηματοδοτικά εργαλεία της ΕΕ για την Ουκρανία, σε μια περίοδο που κάθε προεδρία κρίνεται από το αν μπορεί να παράγει αποτελέσματα σε υψηλής έντασης φακέλους.

Η επόμενη μέρα: τι θα κρίνει την αποτελεσματικότητα του δανείου

Το αν το εργαλείο θα αποδειχθεί πραγματικά «σωσίβιο» για το Κίεβο θα κριθεί σε τρία επίπεδα. Πρώτον, στην ταχύτητα με την οποία θα περάσει από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και θα ξεκινήσει η δανειοληψία. Δεύτερον, στο πόσο αποτελεσματικά θα εφαρμοστεί η ευρωπαϊκή προτίμηση χωρίς να δημιουργεί καθυστερήσεις ή ελλείψεις σε κρίσιμα συστήματα. Και τρίτον, στο αν η συμμετοχή τρίτων χωρών θα γίνει στην πράξη εργαλείο ενίσχυσης της ευελιξίας της Ουκρανίας ή πεδίο νέων πολιτικών παζαριών.

Προς το παρόν, όμως, το βασικό είναι ότι η ΕΕ στέλνει ένα μήνυμα συνέχειας: 90 δισ. ευρώ για δύο χρόνια, με σαφή διαχωρισμό σε δημοσιονομική και στρατιωτική στήριξη, με κοινοτικό δανεισμό, με «ευρωπαϊκό φίλτρο» στις προμήθειες και με δομή που αφήνει εκτός τρεις χώρες, αλλά δεσμεύει τις υπόλοιπες 24 να σηκώσουν το κόστος.