Τα θεμέλια της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης — αυτό που συχνά αποκαλείται «rules‑based international order» — κατασκευάστηκαν κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους μετά το 1945, υπό το πρίσμα ενός δικτύου συνθηκών, θεσμών και κανόνων που υποτίθεται ότι εφαρμόζονται καθολικά. Ωστόσο, όπως επισημαίνει μια πρόσφατη ανάλυση στο Modern Diplomacy, αυτή η τάξη των κανόνων ήταν στην πραγματικότητα τάξη «για τις ΗΠΑ» — με ειδικά προνόμια για την ίδια την Ουάσιγκτον και όχι ένα πραγματικά ισότιμο σύστημα διεθνούς νομιμότητας.
Τι ήταν πραγματικά η “rules‑based order”
Η διεθνής τάξη που δημιουργήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο περιλάμβανε:
- Διεθνείς οργανισμούς (όπως ΟΗΕ, Bretton Woods, NATO).
- Συνθήκες και κανονισμούς που «υποτίθεται» ότι αφορούσαν όλα τα κράτη εξίσου.
- Πολυμερείς θεσμούς με στόχο τη διατήρηση της ειρήνης και την πρόληψη συγκρούσεων.
Όμως στην πράξη, οι ΗΠΑ:
- Διατήρησαν προνόμια που ξεφεύγουν από το απλό διεθνές δίκαιο — όπως μονομερείς κυρώσεις, εξωεδαφικές νομοθεσίες, ακόμα και στρατιωτικές επεμβάσεις χωρίς εντολή του ΟΗΕ.
- Λειτούργησαν συχνά με κανόνες που ισχύουν για τους άλλους αλλά όχι απαραίτητα για τον ίδιο τον ηγεμόνα.
Αυτό δημιούργησε μια πρακτική ανισότητα ανάμεσα στα κράτη, αντί για πραγματική νομική ισότητα — κατ’ ουσίαν σχεδόν ένα ιεραρχικό σύστημα δύναμης παρά ένα καθολικό διεθνές δίκαιο.
Πολλαπλοί Πόλοι αντί μονοπολικής ηγεμονίας
Όσο περνούν τα χρόνια — ειδικά μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης — η «τάξη βασισμένη σε κανόνες» μετατοπίζεται σε:
Πολυπολικό διεθνές δίκαιο
Αυτό σημαίνει ένα σύστημα όπου περισσότεροι πόλοι εξουσίας αναπτύσσουν κανόνες, νόμους και πρακτικές με βάση την ισορροπία συμφερόντων — όχι απλώς την ηγεμονία μιας δύναμης.
- Κράτη του Global South, μαζί με τη Κίνα, επιδιώκουν νομικά πρότυπα που αντανακλούν επιχειρησιακή ισότητα και κυριαρχία.
- Το διεθνές δίκαιο βασίζεται περισσότερο σε συναινέσεις και αρχές όπως η κυριαρχία, η μη επέμβαση και η ειρηνική επίλυση διαφορών, παρά σε μονομερή «κανόνες» που επιβάλλονται από μία πλευρά.
Με άλλα λόγια, οι διεθνείς σχέσεις μετατοπίζονται από μια μονομερή εντολή κανόνων σε μια πιο πολυπολική νομική διάσταση, όπου οι μεγάλοι και μικροί παίκτες συμμετέχουν πιο ισότιμα στη νομική διαμόρφωση της τάξης.
Οι ΗΠΑ και ο ρόλος τους — Μια ιδιότυπη σημαντική ανισότητα
Αν και οι ΗΠΑ βοήθησαν στην οικοδόμηση του μεταπολεμικού συστήματος, αυτό που στην πράξη προέκυψε ήταν:
- Ένας κανόνας που φαίνεται καθολικός, αλλά εφαρμόζεται επιλεκτικά.
- Ειδική μεταχείριση για ισχυρές δυνάμεις και κυρίως για την ίδια.
- Μονομερείς κυρώσεις ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής που δεν έχει μάλλον νομική βάση στο καθιερωμένο διεθνές δίκαιο.
Αυτή η διπλή στάση — λέμε ότι στηρίζουμε τους κανόνες και δεν δεσμευόμαστε από αυτούς όταν μας ενοχλούν — έχει προκαλέσει αυξανόμενη αμφισβήτηση και από χώρες του Global South και από χώρες με διαφορετικές γεωπολιτικές προσεγγίσεις.
Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον
Η σύγκρουση μεταξύ «κανόνων που επιβάλλονται» και πραγματικού διεθνούς δικαίου έχει πρακτικές συνέπειες:
- Η σχέση μεταξύ κυριαρχικών δικαιωμάτων και παγκόσμιων κανόνων γίνεται πιο περίπλοκη και αμφισβητούμενη.
- Κράτη αναζητούν περισσότερο συμβατικά (consensual) διεθνές δίκαιο παρά «κανόνες που επιβάλλονται εκ των άνω».
- Η ιδέα του διεθνούς δικαίου καθίσταται πιο πραγματική και νομική, και λιγότερο ρητορική ή υποκριτική.
Η μετατόπιση από μια US‑led rules‑based order σε ένα multipolar international law δεν σημαίνει την απουσία κανόνων. Αντιθέτως, δείχνει ότι:
- Οι κανόνες πρέπει να είναι εμπνευσμένοι από νόμους και αρχές του διεθνούς δικαίου — όχι μονομερείς πολιτικές αποφάσεις.
- Η ισχύς δεν μπορεί να υποκαθιστά τη νομική ισότητα αλλά έχει σημαντική επιρροή στο πώς οι κανόνες εφαρμόζονται.
Στην επόμενη δεκαετία, η ισορροπία θα καθοριστεί όχι μόνο από τη στρατιωτική ή οικονομική δύναμη, αλλά από το κατά πόσο το διεθνές δίκαιο παραμένει αξιόπιστο και καθολικό στο νομικό του πλαίσιο.
Πηγή: pagenews.gr