Καθολικό Βασικό Εισόδημα: Η μεγάλη συζήτηση για την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

Η συζήτηση για το Καθολικό Βασικό Εισόδημα (Universal Basic Income – UBI) άνοιξε ξανά με ένταση, γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα απλό εργαλείο παραγωγικότητας. Όσο οι αλγόριθμοι γίνονται καλύτεροι, φθηνότεροι και πιο διαθέσιμοι, τόσο μεγαλώνει το ερώτημα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε θεωρητικό: αν η παραγωγή πλούτου μπορεί να γίνεται με λιγότερη ανθρώπινη εργασία, από πού θα προκύπτει το εισόδημα των ανθρώπων; Κι αν ο μισθός πάψει σταδιακά να είναι η βασική «γέφυρα» ανάμεσα στην οικονομία και την καθημερινή επιβίωση, ποιος μηχανισμός θα κρατήσει την κοινωνική συνοχή και την κατανάλωση ζωντανή;

Σε αυτό το σταυροδρόμι, το UBI εμφανίζεται ως η πιο γνωστή —και ταυτόχρονα η πιο αμφιλεγόμενη— απάντηση. Δεν είναι μια ιδέα που γεννήθηκε τώρα, όμως τώρα αποκτά νέο νόημα: όχι ως «επίδομα», αλλά ως αναδιανομή σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία συγκεντρώνει ολοένα και περισσότερη παραγωγική ισχύ.

Τι είναι το Καθολικό Βασικό Εισόδημα και γιατί δεν μοιάζει με επίδομα

Το UBI είναι, στην πιο καθαρή μορφή του, ένα σταθερό χρηματικό ποσό που καταβάλλεται σε όλους τους πολίτες, σε τακτική βάση, ανεξάρτητα από το αν εργάζονται, τι εισόδημα έχουν ή αν πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια. Η λογική του δεν είναι «να ανταμείψει» ή «να τιμωρήσει» συμπεριφορές, αλλά να εγγυηθεί ένα ελάχιστο επίπεδο οικονομικής ασφάλειας.

Η διαφορά του από τα στοχευμένα επιδόματα είναι κρίσιμη: το UBI δεν απευθύνεται μόνο στους «πολύ φτωχούς», ούτε στηρίζεται στην απόδειξη ανάγκης. Ακριβώς γι’ αυτό προκαλεί τόσο μεγάλη πολιτική συζήτηση. Γιατί όταν μιλάς για καθολικότητα, μιλάς για αλλαγή φιλοσοφίας του κοινωνικού κράτους: από το «σε βοηθώ αν αποδείξεις ότι το δικαιούσαι» στο «θεμελιώνω ένα ελάχιστο δικαίωμα ύπαρξης».

Είναι πράγματι η απάντηση στην απώλεια εισοδήματος λόγω AI;

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν «κόβει» μόνο θέσεις εργασίας με τον παραδοσιακό τρόπο. Δημιουργεί κάτι πιο σύνθετο: μετατοπίζει τη ζήτηση εργασίας από δεξιότητες που ήταν μέχρι χθες πολύτιμες σε νέες δεξιότητες, και το κάνει με ρυθμό που η κοινωνία δυσκολεύεται να ακολουθήσει. Η πραγματική αγωνία δεν είναι αν «θα υπάρχουν δουλειές» γενικά, αλλά αν θα υπάρχουν αρκετές δουλειές με αξιοπρεπές εισόδημα για μεγάλη μερίδα του πληθυσμού. Σε αυτό το ενδεχόμενο, το UBI προτείνεται ως «σταθεροποιητής»: μια βάση που επιτρέπει στους ανθρώπους να ζήσουν, να μετακινηθούν, να εκπαιδευτούν, να αλλάξουν κλάδο ή να επιβιώσουν σε μια μεταβατική περίοδο χωρίς να καταρρεύσουν οικονομικά.

Δεν λύνει, από μόνο του, όλα τα προβλήματα. Αλλά υπόσχεται κάτι πολύ συγκεκριμένο: να μη γίνει η τεχνολογική πρόοδος μηχανή μαζικής ανασφάλειας.

Το μεγάλο παράδειγμα που χρησιμοποιούν όλοι: η μελέτη του OpenResearch

Στη δημόσια συζήτηση για το UBI, ένα «case study» επιστρέφει συνεχώς: η μεγάλη αμερικανική μελέτη που χρηματοδοτήθηκε από τον Σαμ Άλτμαν μέσω του OpenResearch. Πρόκειται για πρόγραμμα τριετίας, στο οποίο μέρος των συμμετεχόντων έλαβε 1.000 δολάρια τον μήνα χωρίς προϋποθέσεις, ενώ υπήρξε και ομάδα σύγκρισης με πολύ μικρότερο ποσό. Τα πρώτα συμπεράσματα που δημοσιεύτηκαν δείχνουν ότι οι συμμετέχοντες χρησιμοποίησαν τα χρήματα κυρίως για βασικές ανάγκες, ενώ η εργασία τους μειώθηκε κατά μέσο όρο σε ώρες, χωρίς να «εξαφανιστεί» η διάθεση για δουλειά.

Η αξία αυτού του παραδείγματος είναι ότι «σπάει» έναν από τους πιο συνηθισμένους φόβους: πως αν δώσεις ένα σταθερό εισόδημα, οι άνθρωποι θα σταματήσουν να εργάζονται. Τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν σε σχετικές αναλύσεις δείχνουν μια πιο σύνθετη εικόνα: αρκετοί συνέχισαν να δουλεύουν, αλλά με περισσότερη δυνατότητα να πάρουν καλύτερες αποφάσεις, να αλλάξουν πορεία ή να αναζητήσουν κάτι πιο βιώσιμο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το UBI είναι «μαγικό». Σημαίνει, όμως, ότι το βασικό επιχείρημα «θα τεμπελιάσουν όλοι» δεν στέκεται τόσο εύκολα όταν υπάρχει πραγματική εμπειρική βάση.

Πώς θα «διανέμεται» στην πράξη: τα βασικά μοντέλα που συζητούνται

Η ιδέα του UBI ακούγεται απλή, αλλά το δύσκολο είναι ο μηχανισμός. Ποιος πληρώνει; Από πού έρχονται τα χρήματα; Εκεί βρίσκονται οι μεγάλες διαφωνίες, αλλά και οι πιο ενδιαφέρουσες προτάσεις.

Το πρώτο μοντέλο είναι αυτό που θα έλεγες «κλασικό κοινωνικό κράτος»: το κράτος συγκεντρώνει έσοδα μέσω φορολογίας και αποδίδει ένα σταθερό ποσό σε όλους. Σε αυτό το σενάριο, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα αντικαταστήσει άλλα επιδόματα ή θα λειτουργήσει συμπληρωματικά.

Το δεύτερο μοντέλο είναι αυτό που κερδίζει έδαφος ειδικά μέσα στη συζήτηση για την AI: φορολόγηση της αυτοματοποίησης και των υπερ-κερδών, ώστε ένα μέρος της αξίας που δημιουργείται από μηχανές και αλγόριθμους να επιστρέφει στην κοινωνία. Εδώ εμφανίζονται προτάσεις τύπου «φόρος σε εταιρείες που ωφελούνται δυσανάλογα από την AI», ή σχήματα όπου η τεχνολογία πληρώνει ένα κοινωνικό “μέρισμα”.

Το τρίτο μοντέλο είναι πιο «ριζικό» και μοιάζει με ιδέα συνεταιρισμού σε εθνική κλίμακα: κοινή ιδιοκτησία/μερίδιο στην τεχνολογική ανάπτυξη. Αντί να δίνει μόνο χρήμα, το κράτος ή η κοινωνία αποκτά μετοχική συμμετοχή στην παραγωγή πλούτου και στη συνέχεια διανέμει μέρισμα.

Η πρόταση τύπου «American Equity Fund» και ο φόρος 2,5%

Στο ίδιο μήκος κύματος έχει παρουσιαστεί δημόσια και η ιδέα ενός σχήματος που αναφέρεται ως “American Equity Fund”, το οποίο έχει συνδεθεί με τον Σαμ Άλτμαν σε αναλύσεις και ρεπορτάζ. Η βασική του λογική είναι να δημιουργηθεί ένα ταμείο που θα κεφαλαιοποιείται μέσω εισφοράς περίπου 2,5% από μεγάλες εταιρείες (σε μορφή μετοχών/αξίας), ώστε η κοινωνία να λαμβάνει ένα διανεμόμενο «ελάχιστο» ή στήριξη για όσους μένουν πίσω εισοδηματικά.

Είναι σημαντικό να το πούμε καθαρά: τέτοιες προτάσεις δεν είναι ακόμη καθολική πολιτική πραγματικότητα. Είναι ιδέες που συζητούνται και αποκτούν ορατότητα επειδή το πρόβλημα που επιχειρούν να λύσουν φαίνεται να μεγαλώνει.

Το πιο δύσκολο ερώτημα: θα αντικαταστήσει το UBI τη «σχέση» μας με την εργασία;

Πέρα από τη χρηματοδότηση, υπάρχει και το πολιτισμικό βάθος της συζήτησης. Για αιώνες, η εργασία δεν είναι μόνο τρόπος επιβίωσης. Είναι ταυτότητα, κοινωνική θέση, αίσθηση αξίας. Αν η AI μειώσει δραστικά την ανάγκη για ανθρώπινη εργασία σε πολλούς τομείς, τότε το UBI δεν θα είναι απλώς μια τεχνική λύση. Θα είναι ένας νέος τρόπος να ορίσουμε τι σημαίνει «συμμετέχω» στην κοινωνία.

Κι εδώ εμφανίζεται ο πραγματικός πυρήνας της κουβέντας: το UBI δεν αφορά μόνο το πώς θα πληρώνεται η ζωή, αλλά το πώς θα οργανώνεται η ζωή όταν η παραγωγή πλούτου δεν εξαρτάται στον ίδιο βαθμό από την ανθρώπινη εργασία.

Το συμπέρασμα που διαμορφώνεται τώρα

Η συζήτηση για το καθολικό βασικό εισόδημα δεν άνοιξε επειδή «κάποιοι θέλουν να μη δουλεύει κανείς». Άνοιξε επειδή η τεχνολογία υπόσχεται τεράστια παραγωγικότητα, αλλά ταυτόχρονα απειλεί να συγκεντρώσει τα οφέλη αυτής της παραγωγικότητας σε λίγα χέρια. Όσο η AI γίνεται ο βασικός πολλαπλασιαστής πλούτου, τόσο πιο πολιτικό γίνεται το ερώτημα της αναδιανομής.

Το UBI είναι μία απάντηση. Δεν είναι η μόνη, ούτε είναι βέβαιο ότι θα εφαρμοστεί με έναν ενιαίο τρόπο σε όλες τις χώρες. Όμως το γεγονός ότι επιστρέφει τόσο δυνατά δείχνει κάτι ουσιαστικό: ότι βρισκόμαστε στην αρχή μιας νέας εποχής, όπου η κοινωνία πρέπει να αποφασίσει αν η τεχνολογική πρόοδος θα είναι προνόμιο ή κοινό κέρδος.

Πηγή: Pagenews.gr