Γιατί το ιρανικό καθεστώς δεν κατέρρευσε μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ

Ένα καθεστώς φτιαγμένο για να αντέχει

Το ερώτημα που κυριαρχεί μετά τις δραματικές εξελίξεις στο Ιράν είναι γιατί το καθεστώς δεν κατέρρευσε άμεσα, όπως συνέβη σε άλλες αυταρχικές εξουσίες της Μέσης Ανατολής. Η απάντηση, σύμφωνα με αναλυτές και ρεπορτάζ του Reuters, βρίσκεται στην ίδια τη δομή της Ισλαμικής Δημοκρατίας: το ιρανικό σύστημα δεν είναι χτισμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο, αλλά γύρω από μια σκόπιμα σύνθετη αρχιτεκτονική εξουσίας, όπου ο Ανώτατος Ηγέτης είναι μεν κορυφαίος, όχι όμως ο μοναδικός πυλώνας σταθερότητας.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ένα πλήγμα στο ανώτατο επίπεδο δεν αρκεί από μόνο του για να διαλύσει τον κρατικό μηχανισμό. Το καθεστώς έχει δημιουργηθεί έτσι ώστε η εξουσία να είναι διανεμημένη σε θεσμούς, σώματα ασφαλείας, δικαστικούς και θρησκευτικούς μηχανισμούς, οι οποίοι συνεχίζουν να λειτουργούν ακόμη και σε συνθήκες ακραίας αναταραχής. Αυτή η ιδιαιτερότητα εξηγεί γιατί, παρά το σοκ, δεν υπήρξε άμεση πολιτειακή κατάρρευση.

Η απουσία μαζικής εξέγερσης δεν είναι τυχαία

Ένας δεύτερος λόγος που το καθεστώς δεν κατέρρευσε είναι ότι δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί ένα μαζικό, συντονισμένο κύμα εσωτερικής εξέγερσης ικανό να το ανατρέψει. Το Reuters μετέδωσε ότι, παρά τα πλήγματα και τη σημαντική αποδυνάμωση του ιρανικού στρατιωτικού μηχανισμού, δεν έχουν εμφανιστεί ορατές μαζικές διαδηλώσεις που να απειλούν άμεσα την εξουσία. Αντιπολιτευόμενες φωνές εκτιμούν ότι μεγάλο μέρος της κοινωνίας περιμένει να δει αν οι εξωτερικές πιέσεις θα συνεχιστούν ή αν θα υπάρξει υποχώρηση, η οποία θα άφηνε εκτεθειμένους όσους θα τολμούσαν να κινητοποιηθούν.

Η έλλειψη άμεσης κατάρρευσης, επομένως, δεν σημαίνει απαραίτητα κοινωνική αποδοχή του καθεστώτος. Σημαίνει ότι, μέχρι στιγμής, δεν έχει δημιουργηθεί το σημείο σύγκλισης ανάμεσα στη λαϊκή οργή, στην οργανωμένη αντιπολίτευση και στην αποσύνθεση των μηχανισμών καταστολής. Και χωρίς αυτό το τρίγωνο, ακόμη και ένα βαθύ σοκ στην κορυφή της πυραμίδας δεν αρκεί.

View this post on Instagram

A post shared by Financial Times (@financialtimes)

Ο ρόλος του Ανώτατου Ηγέτη και γιατί το σύστημα τον ξεπερνά

Ο Ανώτατος Ηγέτης αποτελεί την ύψιστη πολιτική και θρησκευτική αρχή του Ιράν. Είναι ο άνθρωπος που έχει τον τελικό λόγο σε κρίσιμους διορισμούς, στις ένοπλες δυνάμεις, στις υπηρεσίες πληροφοριών και στους βασικούς άξονες στρατηγικής. Όμως η ίδια η φύση του συστήματος έχει προβλέψει και τη διαδοχή του. Σύμφωνα με διεθνή ρεπορτάζ, μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ ακολούθησε διαδικασία μετάβασης και η ιρανική κρατική μηχανή συνέχισε να λειτουργεί χωρίς δημόσιο σημάδι διάλυσης.

Αυτό συμβαίνει επειδή η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι απλώς ένα προσωποπαγές καθεστώς. Είναι ένα θεσμικό πλέγμα στο οποίο ο Ανώτατος Ηγέτης βρίσκεται στην κορυφή, αλλά κάτω από αυτόν υπάρχει ολόκληρη κάθετη δομή ελέγχου που περιλαμβάνει τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, το Συμβούλιο των Φυλάκων, τη δικαστική εξουσία, την προεδρία και, κυρίως, τους μηχανισμούς ασφαλείας. Γι’ αυτό και η απώλεια του κορυφαίου προσώπου δεν μεταφράστηκε αυτομάτως σε κρατικό κενό.

Η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων και η θεσμική συνέχεια

Η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, το σώμα που είναι αρμόδιο για την επιλογή του Ανώτατου Ηγέτη, έχει κομβικό ρόλο σε τέτοιες περιόδους. Όταν υπάρχει απώλεια στην κορυφή, αυτός ο θεσμός ενεργοποιείται ώστε να εξασφαλιστεί η θεσμική συνέχεια και να μη δημιουργηθεί εικόνα διάλυσης. Το Reuters και άλλα διεθνή μέσα κατέγραψαν ότι η διαδικασία διαδοχής ενεργοποιήθηκε γρήγορα, με αποτέλεσμα να δοθεί μήνυμα ότι το σύστημα συνεχίζει να λειτουργεί.

Αυτή η δυνατότητα διαδοχής είναι κρίσιμη. Σε καθεστώτα που στηρίζονται αποκλειστικά σε έναν ηγέτη, ο θάνατός του μπορεί να διαλύσει την αλυσίδα διοίκησης. Στο Ιράν, όμως, υπάρχει μηχανισμός που αναλαμβάνει ακριβώς για να αποτρέψει ένα τέτοιο σενάριο. Με αυτόν τον τρόπο, το καθεστώς παρουσιάζει εικόνα συνέχειας ακόμη και εν μέσω κρίσης.

Το Συμβούλιο των Φυλάκων και ο έλεγχος του πολιτικού συστήματος

Ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας είναι το Συμβούλιο των Φυλάκων, ένας από τους ισχυρότερους θεσμούς του ιρανικού κράτους. Πρόκειται για σώμα που παρεμβαίνει στη νομοθεσία, ελέγχει τη συμβατότητα των αποφάσεων με το θεοκρατικό πλαίσιο και έχει ουσιαστικό ρόλο στον καθορισμό του ποιος μπορεί να συμμετέχει στο πολιτικό παιχνίδι. Αν και τα τρέχοντα ρεπορτάζ επικεντρώνονται περισσότερο στη συνολική σταθερότητα του καθεστώτος παρά στη λειτουργία κάθε οργάνου ξεχωριστά, είναι σαφές ότι τέτοιοι θεσμοί βοηθούν το σύστημα να παραμένει κλειστό, ελεγχόμενο και ανθεκτικό.

Αυτή η θεσμική στεγανότητα κάνει πολύ πιο δύσκολη μια γρήγορη πολιτική αποσταθεροποίηση. Δεν αρκεί να αποδυναμωθεί η κορυφή· πρέπει να σπάσουν και οι ενδιάμεσοι μηχανισμοί που φιλτράρουν, ελέγχουν και μπλοκάρουν κάθε προσπάθεια μεταβολής της εξουσίας.

Η δικαστική εξουσία ως μηχανισμός πειθαρχίας

Η ιρανική δικαστική εξουσία δεν λειτουργεί απλώς ως θεσμικός διαιτητής. Είναι και εργαλείο πολιτικού και κοινωνικού ελέγχου. Με στενή σύνδεση με τη θεοκρατική λογική του κράτους, μπορεί να ερμηνεύει και να επιβάλλει τον αυστηρό ισλαμικό νόμο, διατηρώντας την πίεση σε κάθε εσωτερική αμφισβήτηση.

Σε συνθήκες κρίσης, αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ένα καθεστώς που διαθέτει ενεργό δικαστικό μηχανισμό επιβολής και τιμωρίας μπορεί να αποτρέπει ή να παγώνει εκδηλώσεις αμφισβήτησης πριν πάρουν μαζικά χαρακτηριστικά. Έτσι, η επιβίωση του συστήματος δεν εξαρτάται μόνο από τη στρατιωτική δύναμη, αλλά και από την ύπαρξη ενός θεσμικού μηχανισμού που κρατά σε λειτουργία το πλαίσιο φόβου και πειθαρχίας.

Ο πρόεδρος και η κυβερνητική μηχανή

Ο πρόεδρος του Ιράν, σήμερα ο Μασούντ Πεζεσκιάν, δεν είναι ο απόλυτος κυρίαρχος του συστήματος, όμως η κυβέρνηση που διευθύνει αποτελεί κρίσιμο κομμάτι της καθημερινής λειτουργίας του κράτους. Σε περιόδους έντονης αστάθειας, η ύπαρξη μιας ενεργής κρατικής διοίκησης βοηθά το καθεστώς να αποφεύγει την εικόνα παράλυσης. Οι κρατικές υπηρεσίες συνεχίζουν να λειτουργούν, οι θεσμοί παραμένουν παρόντες και η αίσθηση κρατικής συνέχειας περιορίζει τις πιθανότητες να θεωρηθεί ότι το σύστημα έχει καταρρεύσει.

Αυτή η συνέχεια είναι πολιτικά πολύτιμη. Ένα καθεστώς που εξακολουθεί να δίνει εντολές, να εκπέμπει μηνύματα και να παρουσιάζει διάδοχη κατάσταση δεν μοιάζει με εξουσία υπό κατάρρευση, ακόμη κι αν έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα στο ανώτατο επίπεδο.

Το IRGC: ο πραγματικός πυλώνας αντοχής

Ο ίσως πιο καθοριστικός λόγος που το καθεστώς δεν κατέρρευσε είναι το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, το γνωστό IRGC. Το Reuters ανέφερε ρητά ότι ο πόλεμος όχι μόνο δεν το αποδυνάμωσε αποφασιστικά στο εσωτερικό, αλλά σε κάποιο βαθμό ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον ρόλο του ως θεματοφύλακα της επιβίωσης του συστήματος.

Το IRGC δεν είναι απλώς στρατιωτικός σχηματισμός. Είναι πολιτικοστρατιωτικό κέντρο ισχύος, με επιρροή στην ασφάλεια, στην οικονομία, στην πολιτική, στις παραστρατιωτικές δομές και στη διατήρηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Διαθέτει δικό του δίκτυο επιρροής, δικούς του μηχανισμούς και τεράστια βαρύτητα στη διαδικασία διαδοχής. Ακόμη κι αν η ανώτατη ηγεσία δεχθεί πλήγμα, όσο το IRGC παραμένει λειτουργικό και ενωμένο, το καθεστώς έχει ισχυρές πιθανότητες να σταθεί όρθιο.

Οι Basij και η αποτροπή των διαδηλώσεων

Στον ίδιο άξονα ανήκει και η πολιτοφυλακή Basij, η οποία συνδέεται με το IRGC και έχει διαδραματίσει καίριο ρόλο στην καταστολή διαμαρτυριών τα προηγούμενα χρόνια. Η ύπαρξη ενός τέτοιου μηχανισμού σημαίνει ότι το καθεστώς δεν βασίζεται μόνο στη νομιμοποίηση ή στον κρατικό στρατό, αλλά και σε δυνάμεις άμεσης εσωτερικής επιβολής.

Αυτό έχει τεράστια σημασία στη σημερινή συγκυρία. Για να καταρρεύσει ένα τέτοιο καθεστώς, δεν αρκεί να υπάρχει κοινωνική δυσαρέσκεια. Πρέπει και να υποχωρήσουν ή να διαλυθούν οι μηχανισμοί που εμποδίζουν τη δυσαρέσκεια να μετατραπεί σε οργανωμένη εξέγερση. Μέχρι στιγμής, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να έχει συμβεί.

Η μετάβαση χωρίς δημόσιο κενό εξουσίας

Ένα ακόμη στοιχείο που εξηγεί την αντοχή του καθεστώτος είναι ότι η μετάβαση στην επόμενη φάση έγινε χωρίς να δημιουργηθεί ορατό δημόσιο κενό. Παρά τις έντονες φήμες για την κατάσταση του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, το ιρανικό κράτος προχώρησε σε επίσημα μηνύματα στο όνομά του και επιχείρησε να εκπέμψει συνέχεια, πειθαρχία και στρατηγική γραμμή. Αυτή η εικόνα, ακόμη κι αν συνοδεύεται από ερωτήματα, είναι κρίσιμη για την αποτροπή μιας άμεσης εσωτερικής διάλυσης.

Η επιβίωση του καθεστώτος, επομένως, δεν οφείλεται σε μια απλή αυτόματη ανθεκτικότητα. Οφείλεται στο ότι λειτούργησαν σχεδόν ταυτόχρονα όλοι οι βασικοί του πυλώνες: διαδοχή, θεσμική συνέχεια, κατασταλτικός μηχανισμός, απουσία μαζικής εξέγερσης και παρουσία του IRGC ως εγγυητή του συστήματος.

Τι μπορεί να κρίνει την επόμενη ημέρα

Το γεγονός ότι το καθεστώς δεν κατέρρευσε άμεσα δεν σημαίνει ότι δεν παραμένει βαθιά ευάλωτο. Το Reuters σημειώνει ότι ακόμη και το Ισραήλ παραδέχεται πως η πτώση του ιρανικού συστήματος δεν είναι δεδομένη, παρά τα ισχυρά πλήγματα που έχουν δεχθεί οι Φρουροί της Επανάστασης και οι Basij. Το μέλλον θα κριθεί από το αν θα υπάρξει συνδυασμός εσωτερικής εξέγερσης, παρατεταμένης αποδυνάμωσης των μηχανισμών ασφαλείας και αποτυχίας της διαδοχής να παράξει πραγματική συνοχή.

Με άλλα λόγια, ο θάνατος του Χαμενεΐ ήταν ιστορικό σοκ, αλλά όχι από μόνος του η τελική πράξη. Το ιρανικό καθεστώς έχει σχεδιαστεί ακριβώς για να επιβιώνει τέτοιων σοκ. Γι’ αυτό και, μέχρι στιγμής, δεν κατέρρευσε όπως άλλες δικτατορίες της περιοχής. Το αν θα αντέξει και το επόμενο στάδιο είναι ένα εντελώς διαφορετικό ερώτημα.

Πηγή: Pagenews.gr