Eurobank Research: Γιατί οι νέοι στην Ελλάδα μένουν εκτός εργασίας και εκπαίδευσης

Η θέση των νέων στην ελληνική αγορά εργασίας παραμένει ένα από τα πιο επίμονα και κρίσιμα ζητήματα για την οικονομία και την κοινωνική συνοχή της χώρας. Παρά τη βελτίωση που έχει καταγραφεί τα τελευταία χρόνια, η εικόνα που αποτυπώνει η νέα ανάλυση της Eurobank Research δείχνει ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες στο πέρασμα των νέων από την εκπαίδευση στην εργασία, με σημαντικό ποσοστό να παραμένει εκτός απασχόλησης, εκτός εκπαίδευσης και εκτός κατάρτισης.

Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο, ούτε αφορά μόνο τη συγκυρία. Αντίθετα, πρόκειται για ένα φαινόμενο με βαθιές ρίζες, το οποίο επιδεινώθηκε δραματικά στη διάρκεια της μεγάλης οικονομικής κρίσης και συνεχίζει να αφήνει ισχυρό αποτύπωμα, ακόμη και τώρα που οι βασικοί δείκτες της οικονομίας εμφανίζονται βελτιωμένοι. Η γενιά που επιχειρεί να βρει τον βηματισμό της μετά τις σπουδές βρίσκεται αντιμέτωπη με μια αγορά εργασίας που συχνά δεν προσφέρει σταθερές ευκαιρίες, δεν απορροφά εύκολα εξειδικευμένο προσωπικό και δεν έχει ακόμα αναπτύξει ισχυρούς μηχανισμούς σύνδεσης της εκπαίδευσης με την απασχόληση.

Η ανεργία των νέων παραμένει η πιο βαριά πληγή

Η ανάλυση της Eurobank Research υπενθυμίζει ότι οι νέοι ηλικίας 15 έως 24 ετών αποτελούν διαχρονικά την ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ανεργίας στην Ελλάδα. Στην περίοδο 2001-2024, η μέση ανεργία των νέων διαμορφώθηκε στο 35%, ποσοστό που είναι υπερδιπλάσιο σε σχέση με το αντίστοιχο εθνικό μέσο ποσοστό, το οποίο κινήθηκε στο 15,3%.

Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο δραματική στα χρόνια της μεγάλης οικονομικής ύφεσης. Την περίοδο 2009-2013, όταν η κρίση ξέσπασε και κορυφώθηκε, η ανεργία των νέων ανήλθε κατά μέσο όρο στο 43,4%, έναντι 18,4% του εθνικού ποσοστού. Η συγκεκριμένη εικόνα αποτυπώνει με τον πιο καθαρό τρόπο το πώς οι νέοι επηρεάζονται δυσανάλογα σε περιόδους οικονομικής αναταραχής. Είναι εκείνοι που πιο δύσκολα βρίσκουν την πρώτη τους δουλειά, εκείνοι που πλήττονται πρώτοι όταν παγώνουν οι προσλήψεις και εκείνοι που συχνά βλέπουν τις προοπτικές τους να συρρικνώνονται απότομα.

Ακόμη πιο έντονη είναι η ανισότητα ανάμεσα στα φύλα. Η ανάλυση δείχνει ότι η ανεργία είναι σημαντικά υψηλότερη στις νέες γυναίκες, καθώς το μέσο ποσοστό ανεργίας τους στην εξεταζόμενη περίοδο ανήλθε στο 41,2%, έναντι 29,8% για τους άνδρες. Η διαφορά αυτή δεν αποτυπώνει μόνο μια εργασιακή ανισότητα, αλλά και βαθύτερες κοινωνικές και δομικές δυσκολίες που συνεχίζουν να επιβαρύνουν περισσότερο τις γυναίκες στη διαδικασία ένταξής τους στην οικονομική ζωή.

Η χαμηλή συμμετοχή στην αγορά εργασίας

Πέρα από την ανεργία, η Eurobank Research δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στο χαμηλό ποσοστό συμμετοχής των νέων στην αγορά εργασίας. Για τα άτομα 15-24 ετών, το μέσο ποσοστό συμμετοχής την περίοδο 2001-2024 ήταν μόλις 28,4%, δηλαδή περίπου το μισό του εθνικού ποσοστού συμμετοχής που διαμορφώθηκε στο 52,3%.

Η εικόνα αυτή συνδέεται εν μέρει με τη μακρύτερη διάρκεια των σπουδών και τη μεγαλύτερη παραμονή των νέων στην εκπαίδευση. Όλο και περισσότεροι συνεχίζουν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενώ αρκετοί προχωρούν και σε μεταπτυχιακές ή διδακτορικές σπουδές, μεταθέτοντας χρονικά την πλήρη είσοδό τους στην αγορά εργασίας. Όμως αυτή είναι μόνο η μία πλευρά της εικόνας. Η άλλη πλευρά αφορά το γεγονός ότι η μετάβαση από την εκπαίδευση στην απασχόληση γίνεται ολοένα πιο αβέβαιη, λιγότερο γραμμική και πολύ πιο σύνθετη από ό,τι στο παρελθόν.

Η ίδια η φύση της εργασιακής διαδρομής των νέων έχει αλλάξει. Πολλοί συνδυάζουν σπουδές με μερική απασχόληση, άλλοι επιλέγουν εποχικές μορφές εργασίας για να ενισχύσουν το εισόδημά τους, ενώ δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο νέοι εργαζόμενοι να επιστρέφουν στην εκπαίδευση ή στην κατάρτιση προκειμένου να ενισχύσουν τα προσόντα τους. Όλα αυτά δείχνουν ότι η είσοδος στην αγορά εργασίας δεν είναι πλέον μια απλή, ευθύγραμμη διαδικασία, αλλά ένα πεδίο συνεχών μεταβάσεων, αβεβαιοτήτων και επαναπροσδιορισμών.

Οι νέοι εκτός εργασίας και εκπαίδευσης στο επίκεντρο

Το πιο ανησυχητικό, όμως, στοιχείο της ανάλυσης αφορά το ποσοστό των νέων που δεν εργάζονται και ταυτόχρονα δεν συμμετέχουν ούτε σε τυπική ούτε σε μη τυπική εκπαίδευση και κατάρτιση, τη γνωστή κατηγορία των NEETs. Για τη συγκεκριμένη ανάλυση, η Eurobank Research εξετάζει την ηλικιακή ομάδα 15-29 ετών, θεωρώντας ότι αυτό το εύρος αποτυπώνει πιο ολοκληρωμένα τη σύγχρονη καθυστέρηση εισόδου στη σταθερή εργασία, αλλά και τις δυσκολίες της μεταβατικής περιόδου μετά την αποφοίτηση.

Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Στις σημερινές συνθήκες, οι σπουδές διαρκούν περισσότερο, η επαγγελματική σταθεροποίηση έρχεται αργότερα και η ηλικιακή ομάδα 15-24 ετών δεν αρκεί για να καταγράψει το σύνολο του προβλήματος. Η διεύρυνση έως τα 29 έτη περιλαμβάνει περιπτώσεις μακροχρόνιας αδράνειας μετά την αποφοίτηση, αποτυχημένης μετάβασης στην αγορά εργασίας, αλλά και των συνεπειών που αφήνουν οι παρατεταμένες οικονομικές υφέσεις στις νεότερες γενιές.

Σύμφωνα με την ανάλυση, το ποσοστό των νέων 15-29 ετών που βρίσκονται εκτός εργασίας και εκτός εκπαίδευσης μειώθηκε την περίοδο 2002-2008, όμως η οικονομική κρίση ανέτρεψε βίαια την πορεία αυτή. Το ποσοστό εκτοξεύθηκε και έφτασε στο 28,5% το 2013, αποτυπώνοντας μια κοινωνική και οικονομική κρίση που έπληξε ιδιαίτερα τους νέους.

Η κρίση του 2009-2013 και ο αποκλεισμός μιας γενιάς

Η Eurobank Research εξηγεί με σαφήνεια γιατί η ύφεση χτυπά τους νέους δυσανάλογα. Σε περιόδους συρρίκνωσης της οικονομικής δραστηριότητας, οι απώλειες θέσεων εργασίας πλήττουν κυρίως όσους έχουν πιο αδύναμη σύνδεση με την αγορά εργασίας. Οι νέοι είναι συνήθως οι πρώτοι που απολύονται ή εκείνοι που δεν προσλαμβάνονται ποτέ, καθώς οι επιχειρήσεις περιορίζουν δραστικά το προσωπικό τους και αποφεύγουν να ανοίξουν νέες θέσεις.

Την ίδια στιγμή, όσοι ολοκληρώνουν τις σπουδές τους μέσα σε περιόδους ύφεσης βρίσκουν μπροστά τους μια αγορά παγωμένη. Οι προσλήψεις είναι ελάχιστες, οι ευκαιρίες περιορισμένες και η επαναλαμβανόμενη αποτυχία στην αναζήτηση εργασίας οδηγεί πολλούς σε αποθάρρυνση. Αυτό έχει ως συνέπεια ένα μέρος των νέων να σταματά να αναζητά εργασία, να απομακρύνεται από το εργατικό δυναμικό και τελικά να εγκλωβίζεται σε κατάσταση αδράνειας.

Ακόμη και η επιστροφή στην εκπαίδευση, που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως δίοδος επανεκκίνησης, δεν είναι πάντα εφικτή. Η αδυναμία χρηματοδότησης σπουδών, η έλλειψη πρόσβασης ή η απλή εξάντληση από μια παρατεταμένη περίοδο αβεβαιότητας περιορίζουν σημαντικά αυτή τη δυνατότητα.

Βελτίωση μετά το 2013, αλλά η απόσταση από την Ευρώπη παραμένει

Μετά το 2013, καθώς η οικονομία άρχισε σταδιακά να σταθεροποιείται και να επιστρέφει σε θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης, το ποσοστό των νέων εκτός εργασίας και εκπαίδευσης ακολούθησε καθοδική πορεία. Το 2024 διαμορφώθηκε στο 14,2%, χαμηλότερα από τα επίπεδα του 2002 και του 2009. Πρόκειται αναμφίβολα για μια σημαντική βελτίωση.

Ωστόσο, η πρόοδος αυτή δεν αρκεί για εφησυχασμό. Το ποσοστό παραμένει αισθητά υψηλότερο από τον στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που προβλέπει ότι έως το 2030 το ποσοστό των νέων 15-29 ετών εκτός εργασίας, εκπαίδευσης και κατάρτισης θα πρέπει να είναι κάτω από 9%. Η Ελλάδα, παρά την αποκλιμάκωση, εξακολουθεί να βρίσκεται μακριά από αυτό το όριο.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Σε όλη την εξεταζόμενη περίοδο, η καμπύλη της Ελλάδας βρίσκεται πάνω από εκείνη της ΕΕ-27. Το 2024 η Ελλάδα είχε το τέταρτο υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με 14,2% έναντι 11,1% του μέσου όρου της ΕΕ. Σε όρους μέσου όρου για την περίοδο 2002-2024, η Ελλάδα καταγράφει το τρίτο υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των 27 κρατών-μελών.

Η παράδοξη εικόνα της ανώτερης εκπαίδευσης

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και ανησυχητικά ευρήματα της ανάλυσης αφορά τη σχέση του φαινομένου με το επίπεδο εκπαίδευσης. Σε αντίθεση με αυτό που θα περίμενε κανείς, στην Ελλάδα η κατηγορία που παρουσιάζει διαχρονικά το υψηλότερο ποσοστό νέων 15-29 ετών εκτός εργασίας και εκπαίδευσης είναι τα άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, δηλαδή οι απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Το στοιχείο αυτό είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικό, διότι έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την εικόνα της ΕΕ-27, όπου οι πιο μορφωμένοι νέοι εμφανίζουν τα χαμηλότερα ποσοστά αποκλεισμού. Στην Ελλάδα, αντίθετα, το πτυχίο δεν λειτουργεί πάντοτε ως ασφαλές διαβατήριο για την αγορά εργασίας.

Η Eurobank Research συνδέει αυτό το φαινόμενο με μια σειρά από διαρθρωτικά προβλήματα. Πρώτον, υπάρχει υπερπροσφορά αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε τομείς όπου η ζήτηση παραμένει χαμηλή. Δεύτερον, η παραγωγική δομή της χώρας εξακολουθεί να στηρίζεται σε κλάδους χαμηλής ή μεσαίας εξειδίκευσης, οι οποίοι δεν μπορούν να απορροφήσουν μαζικά εργαζομένους με υψηλά προσόντα. Τρίτον, παραμένει ισχυρή η αναντιστοιχία δεξιοτήτων, καθώς οι γνώσεις και τα προσόντα που παρέχει η εκπαίδευση δεν ταυτίζονται πάντα με όσα ζητά η αγορά εργασίας.

Το χάσμα ανάμεσα στα πανεπιστήμια και την αγορά

Καθοριστικό ρόλο στην παραπάνω εικόνα φαίνεται να παίζει και η αδύναμη σύνδεση των πανεπιστημίων με τον κόσμο της εργασίας. Η συνεργασία εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και εργοδοτών παραμένει περιορισμένη, τόσο στον σχεδιασμό των προγραμμάτων σπουδών όσο και στη δημιουργία ώριμων μηχανισμών πρακτικής εμπειρίας, μετάβασης στην απασχόληση και επανακατάρτισης.

Σε αυτό προστίθεται και το επιχειρηματικό μοντέλο της ελληνικής οικονομίας. Η κυριαρχία των πολύ μικρών επιχειρήσεων, ιδίως σε τομείς χαμηλής τεχνολογίας και περιορισμένης καινοτομίας, σημαίνει ότι η ζήτηση για εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό είναι συχνά χαμηλή. Έτσι, ακόμη και οι νέοι με αυξημένα προσόντα βρίσκονται αντιμέτωποι με μια αγορά που δεν έχει αρκετές θέσεις για να αξιοποιήσει ουσιαστικά τις δεξιότητές τους.

Οι ανισότητες φύλου και η πιο ανησυχητική πλευρά του προβλήματος

Η ανάλυση της Eurobank Research επισημαίνει ότι, παρότι η διαφορά ανάμεσα στα φύλα έχει περιοριστεί σημαντικά, εξακολουθούν να υπάρχουν κρίσιμες διαφοροποιήσεις. Στις αρχές της εξεταζόμενης περιόδου, το ποσοστό των γυναικών εκτός εργασίας και εκπαίδευσης ήταν πολύ υψηλότερο από εκείνο των ανδρών, κάτι που συνδέεται και με παραδοσιακά κοινωνικά στερεότυπα γύρω από τον ρόλο των γυναικών στην οικογένεια. Είναι θετικό ότι η ψαλίδα αυτή μειώθηκε θεαματικά, από 14,1 ποσοστιαίες μονάδες το 2002 σε μόλις 0,9 ποσοστιαίες μονάδες το 2024.

Παρόλα αυτά, υπάρχει μια διάσταση που προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία. Στους άνδρες, το μεγαλύτερο μέρος του φαινομένου αφορά άτομα που είναι άνεργα αλλά επιθυμούν να εργαστούν, δηλαδή διατηρούν ενεργή σύνδεση με την αγορά εργασίας. Στις γυναίκες, αντίθετα, σε σημαντικές περιόδους και ξανά το 2024, το μεγαλύτερο ποσοστό αφορά άτομα εκτός εργατικού δυναμικού. Αυτό σημαίνει ότι η σύνδεσή τους με την αγορά εργασίας είναι πιο αδύναμη, γεγονός που καθιστά την επανένταξη δυσκολότερη και το πρόβλημα πιο σύνθετο μακροπρόθεσμα.

Το μεγάλο στοίχημα για την Ελλάδα

Η εικόνα που αναδεικνύει η Eurobank Research είναι σαφής: η Ελλάδα έχει κάνει βήματα προόδου, αλλά δεν έχει ακόμα καταφέρει να θεραπεύσει μια βαθιά δομική αδυναμία στο πέρασμα των νέων από την εκπαίδευση στην εργασία. Η οικονομική κρίση άφησε πίσω της μια γενιά που βίωσε έντονα την ανασφάλεια, την αδυναμία εύρεσης σταθερής απασχόλησης και την απομάκρυνση από την αγορά εργασίας. Η αποκλιμάκωση των δεικτών είναι θετική, αλλά δεν αναιρεί την ανάγκη για βαθύτερες παρεμβάσεις.

Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο η μείωση των ποσοστών ανεργίας ή του αριθμού των νέων εκτός αγοράς και εκπαίδευσης. Είναι η δημιουργία ενός πιο λειτουργικού και δίκαιου πλαισίου, όπου οι σπουδές θα συνδέονται ουσιαστικά με πραγματικές επαγγελματικές δυνατότητες, οι δεξιότητες θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες της οικονομίας και οι νέοι δεν θα εγκλωβίζονται σε έναν φαύλο κύκλο προσόντων χωρίς αντίκρισμα.

Γιατί πίσω από κάθε ποσοστό κρύβεται μια ολόκληρη γενιά που προσπαθεί να βρει τη θέση της. Και όσο η απόσταση ανάμεσα στην εκπαίδευση και την εργασία παραμένει μεγάλη, τόσο το πρόβλημα δεν θα είναι μόνο οικονομικό, αλλά βαθιά κοινωνικό και αναπτυξιακό για τη χώρα.

Πηγή: Pagenews.gr