ΕΕ: Στο τραπέζι το Άρθρο 42.7 – Κρίσιμο τεστ η άτυπη σύνοδος στη Λευκωσία

Η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιστρέφει δυναμικά στην ατζέντα, με την Κύπρο και την Ελλάδα να ζητούν μεγαλύτερη σαφήνεια για το πώς εφαρμόζεται στην πράξη

Η συζήτηση για τη συλλογική άμυνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης περνά πλέον από τη θεωρία στο πεδίο της πολιτικής πράξης, καθώς το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να απασχολήσει την άτυπη σύνοδο κορυφής που πραγματοποιείται στις 23 και 24 Απριλίου 2026 στη Λευκωσία και την Αγία Νάπα. Σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, οι ηγέτες των κρατών-μελών θα συζητήσουν το γεωπολιτικό περιβάλλον και την ευρωπαϊκή απάντηση σε αυτό, ενώ την Παρασκευή θα συμμετάσχουν και περιφερειακοί εταίροι από τη Μέση Ανατολή σε κοινό γεύμα εργασίας.

Το Άρθρο 42.7 προβλέπει ότι αν ένα κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη της ΕΕ οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους. Σε αντίθεση όμως με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, η ευρωπαϊκή ρήτρα δεν εξειδικεύει επαρκώς ούτε τη μορφή ούτε το εύρος της αντίδρασης, κάτι που αφήνει σημαντικό περιθώριο πολιτικής ερμηνείας και αβεβαιότητας. Αυτή ακριβώς η ασάφεια είναι που επαναφέρει τώρα τη συζήτηση με μεγαλύτερη ένταση.

Η ώθηση για να ανοίξει ξανά το θέμα ήρθε μετά τα περιστατικά με drones στην Κύπρο τον Μάρτιο. Σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα, επιθέσεις με drones κοντά στη βρετανική βάση στο Ακρωτήρι πυροδότησαν σοβαρό προβληματισμό στη Λευκωσία για το τι ακριβώς θα συνέβαινε αν η Κυπριακή Δημοκρατία αποφάσιζε να ενεργοποιήσει τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής. Παρότι η Κύπρος τελικά δεν προχώρησε σε επίσημη ενεργοποίηση, έλαβε διμερή στρατιωτική στήριξη από ευρωπαϊκές χώρες, κάτι που ανέδειξε ταυτόχρονα και τις δυνατότητες και τα όρια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης.

Ο ίδιος ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, έθεσε με σαφήνεια το πρόβλημα σε συνέντευξή του στο Associated Press, λέγοντας ουσιαστικά ότι η ΕΕ διαθέτει το Άρθρο 42.7 αλλά δεν γνωρίζει ακόμη με αρκετή καθαρότητα τι ακριβώς θα συμβεί αν ένα κράτος-μέλος αποφασίσει να το ενεργοποιήσει. Για αυτόν τον λόγο ζητεί να προχωρήσει η Ένωση σε έναν πιο επιχειρησιακό σχεδιασμό, ώστε να υπάρχει ένα είδος «playbook» για το τι ακολουθεί σε περίπτωση επίκλησης της ρήτρας.

Στο παρασκήνιο, η Κύπρος και η Ελλάδα πιέζουν ώστε το θέμα να συζητηθεί ουσιαστικά στη Λευκωσία. Σύμφωνα με πρόσφατες ευρωπαϊκές αναλύσεις και ρεπορτάζ, Αθήνα και Λευκωσία επιδιώκουν να διευκρινιστεί όχι μόνο το πολιτικό μήνυμα της ρήτρας, αλλά και η πρακτική της εφαρμογή, ειδικά απέναντι σε σύγχρονες απειλές όπως υβριδικές επιθέσεις, drones και επιθέσεις χαμηλής έντασης.

Η σημασία της συζήτησης είναι ιδιαίτερα μεγάλη για την Ελλάδα και την Κύπρο. Για την Αθήνα, ένα πιο αξιόπιστο ευρωπαϊκό πλαίσιο αμοιβαίας συνδρομής θα λειτουργούσε ενισχυτικά απέναντι σε ένα ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον στην Ανατολική Μεσόγειο και θα συμπλήρωνε, χωρίς να υποκαθιστά, την ασφάλεια που παρέχει το ΝΑΤΟ. Για τη Λευκωσία, το ζήτημα είναι ακόμη πιο άμεσο, καθώς αφορά το κατά πόσο η ευρωπαϊκή ιδιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας μπορεί να μεταφραστεί σε συγκεκριμένη στήριξη σε μια στιγμή κρίσης.

Το βασικό πρόβλημα, ωστόσο, παραμένει πολιτικό και θεσμικό. Το Άρθρο 42.7 έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά, από τη Γαλλία μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του 2015, και ακόμη και τότε η εφαρμογή του πήρε περισσότερο τη μορφή πολιτικής αλληλεγγύης και διμερών συνεννοήσεων παρά ενός αυστηρά ενιαίου ευρωπαϊκού μηχανισμού. Γι’ αυτό και η τρέχουσα συζήτηση αποκτά ιδιαίτερο βάρος: δεν αφορά απλώς μια νομική διάταξη, αλλά το αν η ΕΕ μπορεί να αποκτήσει πιο σαφές αμυντικό αποτύπωμα σε πραγματικές συνθήκες πίεσης.

Στη Λευκωσία, οι ηγέτες καλούνται να απαντήσουν σε τρία κρίσιμα ερωτήματα. Πρώτον, τι συνιστά πρακτικά «βοήθεια και συνδρομή με όλα τα διαθέσιμα μέσα». Δεύτερον, πώς θα αποφεύγεται η επικάλυψη ή η σύγχυση με τις υποχρεώσεις των κρατών-μελών στο ΝΑΤΟ. Και τρίτον, ποια θα είναι η στάση κρατών με παραδοσιακή ουδετερότητα, που αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη επιφύλαξη κάθε προσπάθεια στρατιωτικοποίησης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες· είναι ο πυρήνας του αν η ΕΕ θέλει να παρουσιάζεται ως γεωπολιτικός παίκτης ή να παραμένει εγκλωβισμένη σε ασαφείς διακηρύξεις.

Η άτυπη σύνοδος στην Κύπρο δεν αναμένεται απαραίτητα να δώσει οριστικές απαντήσεις. Αναμένεται όμως να λειτουργήσει ως κρίσιμος σταθμός. Το γεγονός ότι η ρήτρα συλλογικής άμυνας επανέρχεται τόσο δυναμικά στην ευρωπαϊκή ατζέντα δείχνει ότι η συζήτηση για τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ δεν αφορά πια μόνο έγγραφα πολιτικής ή θεωρητικές ισορροπίες. Αφορά πλέον πραγματικά σενάρια κρίσης, με άμεσες προεκτάσεις για την ασφάλεια της Ελλάδας, της Κύπρου και ολόκληρης της νοτιοανατολικής πτέρυγας της Ευρώπης.