Η EEAS χάνει επιρροή:Δεκαπέντε χρόνια μετά την ίδρυσή της, η ευρωπαϊκή διπλωματική υπηρεσία βλέπει κρίσιμες αρμοδιότητες να μεταφέρονται σταδιακά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η σκιά της Φον ντερ Λάιεν:Η πρόεδρος της Επιτροπής αναλαμβάνει ολοένα μεγαλύτερο ρόλο σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, από την Ουκρανία έως τη Μέση Ανατολή, περιορίζοντας τον θεσμικό χώρο της Κάγια Κάλας.
Θεσμική κρίση ή προσωπική σύγκρουση;Ευρωπαίοι διπλωμάτες θεωρούν ότι οι εντάσεις μεταξύ των δύο κορυφαίων αξιωματούχων αντανακλούν ένα βαθύτερο πρόβλημα στον σχεδιασμό της κοινής εξωτερικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ένας θεσμός που γεννήθηκε από συμβιβασμούς
ΗEuropean External Action Service (EEAS)ιδρύθηκε το2011, μετά τη Συνθήκη της Λισαβόνας, με στόχο να αποκτήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση ενιαία διπλωματική εκπροσώπηση στη διεθνή σκηνή.
Ωστόσο, ήδη από τον σχεδιασμό της, η υπηρεσία αποτελούσε προϊόν πολιτικών συμβιβασμών.
Ο Ύπατος Εκπρόσωπος λογοδοτεί ταυτόχρονα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, δημιουργώντας ένα περίπλοκο μοντέλο κατανομής αρμοδιοτήτων που σήμερα εμφανίζει εμφανή σημάδια κόπωσης.
Όπως υπενθυμίζει ο πρώην μόνιμος αντιπρόσωπος της Γαλλίας στην ΕΕ Πιερ Σελάλ, η δημιουργία της υπηρεσίας υπήρξε αποτέλεσμα πολύωρων διαπραγματεύσεων και δύσκολων πολιτικών ισορροπιών.
Η Επιτροπή γίνεται η πραγματική δύναμη της εξωτερικής πολιτικής
Το διεθνές περιβάλλον έχει αλλάξει δραματικά από το 2011.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η κρίση στη Μέση Ανατολή, η αυξανόμενη αντιπαράθεση με την Κίνα, αλλά και η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο έχουν μετατρέψει την εξωτερική πολιτική σε πεδίο που συνδέεται άμεσα με:
- το εμπόριο,
- την ενέργεια,
- τις κυρώσεις,
- την άμυνα,
- τη βιομηχανική πολιτική,
- τη μετανάστευση,
- την τεχνολογία.
Ακριβώς σε αυτούς τους τομείς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαθέτει πλέον τα ισχυρότερα εργαλεία.
Με τους χρηματοδοτικούς πόρους, τη νομοθετική πρωτοβουλία και την οικονομική ισχύ που συγκεντρώνει, η Επιτροπή εξελίσσεται στον βασικό φορέα άσκησης της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής, αφήνοντας την EEAS περισσότερο στον ρόλο του συντονιστή και λιγότερο του πραγματικού διαμορφωτή πολιτικής.
Η «σκιά» της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν
Πολλοί Ευρωπαίοι διπλωμάτες εκτιμούν ότι η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αξιοποίησε τις διαδοχικές διεθνείς κρίσεις ώστε να ενισχύσει τον ρόλο της Επιτροπής και προσωπικά της ίδιας.
Ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν:
- η συμφωνία οικονομικής συνεργασίας ύψους7 δισ. ευρώμε την Αίγυπτο,
- οι επαφές με τις Ηνωμένες Πολιτείες για τον πόλεμο στην Ουκρανία,
- οι συνομιλίες για τη μεταναστευτική συνεργασία με τρίτες χώρες,
- η ανάληψη πρωτοβουλιών που παραδοσιακά ανήκαν στη σφαίρα της EEAS.
Αν και οι περισσότερες από αυτές τις κινήσεις βρίσκονται εντός των αρμοδιοτήτων της Επιτροπής, στην πράξη περιορίζουν ολοένα περισσότερο τον θεσμικό χώρο της ευρωπαϊκής διπλωματικής υπηρεσίας.
Η αντιπαράθεση για το Ισραήλ
Η διαφορά ρόλων έγινε ιδιαίτερα εμφανής στη διαχείριση της κρίσης στη Μέση Ανατολή.
Ενώ η Κάγια Κάλας ακολούθησε πιο αυστηρή δημόσια γραμμή απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέλεξε διαφορετική προσέγγιση.
Η επίτροπος για τη Μεσόγειο, Ντουμπράβκα Σούιτσα, πραγματοποίησε επίσημη επίσκεψη στο Ισραήλ και εμφανίστηκε δημόσια δίπλα στον υπουργό Εξωτερικών Γκίντεον Σάαρ.
Η εικόνα αυτή προκάλεσε αμηχανία στις Βρυξέλλες, καθώς ο ίδιος υπουργός είχε προηγουμένως διακόψει κάθε επαφή με την Κάγια Κάλας, μετά από πληροφορίες ότι είχε χαρακτηρίσει την ισραηλινή πολιτική ως «απαρτχάιντ».
Για πολλούς διπλωμάτες, η συγκεκριμένη εξέλιξη ανέδειξε τις αντιφάσεις της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής.
Προσωπική ένταση ή θεσμική αδυναμία;
Στις Βρυξέλλες αρκετοί κάνουν λόγο για δύσκολη προσωπική σχέση μεταξύ της Φον ντερ Λάιεν και της Κάλας.
Η πιο άμεση και δημόσια ρητορική της Εσθονής πολιτικού συχνά συγκρούεται με τη μετριοπαθέστερη και περισσότερο ελεγχόμενη επικοινωνιακή στρατηγική της προέδρου της Επιτροπής.
Ωστόσο, έμπειροι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα είναι βαθύτερο.
Παρόμοιες εντάσεις είχαν καταγραφεί και επί Ζοζέπ Μπορέλ, γεγονός που δείχνει ότι η σύγκρουση αφορά περισσότερο την αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής παρά τα ίδια τα πρόσωπα.
Απώλεια στελεχών και μεταφορά εξουσίας
Τα τελευταία χρόνια αρκετά ανώτερα στελέχη της EEAS έχουν μετακινηθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Σάιμον Μόρντιου, πρώην αναπληρωτή γενικού γραμματέα της EEAS, ο οποίος σήμερα αποτελεί βασικό διπλωματικό σύμβουλο της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Παράλληλα, η Επιτροπή δημιουργεί νέες υπηρεσίες που καλύπτουν περιοχές όπως:
- Μέση Ανατολή,
- Βόρεια Αφρική,
- Τουρκία,
- μεταναστευτική διπλωματία,
- οικονομική ασφάλεια.
Πρόκειται για αντικείμενα που παραδοσιακά ανήκαν στην ευρωπαϊκή διπλωματική υπηρεσία.
Η προσπάθεια ανασύνταξης
Η Κάγια Κάλας επιχειρεί να αντιστρέψει την εικόνα.
Έχει ήδη προχωρήσει σε αλλαγές στη διοικητική δομή της EEAS, ενίσχυσε την ομάδα της με στελέχη που διαθέτουν εμπειρία σε ζητήματα ΝΑΤΟ και ασφάλειας και προετοιμάζει ευρύτερη μεταρρύθμιση μετά το καλοκαίρι.
Ωστόσο, αρκετοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εκτιμούν ότι χωρίς ουσιαστική ανακατανομή αρμοδιοτήτων, οι παρεμβάσεις αυτές δύσκολα θα αλλάξουν τους σημερινούς συσχετισμούς.
Η πραγματική πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση
Το ερώτημα που αναδεικνύει το Politico δεν αφορά μόνο τη σχέση δύο ισχυρών προσωπικοτήτων.
Αφορά κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να διαθέτει πραγματικά ενιαία εξωτερική πολιτική όταν οι αρμοδιότητες παραμένουν κατακερματισμένες μεταξύ Επιτροπής, Συμβουλίου και EEAS.
Καθώς οι γεωπολιτικές προκλήσεις πολλαπλασιάζονται και η διεθνής ισορροπία δυνάμεων μεταβάλλεται ταχύτατα, η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει εάν χρειάζεται ισχυρότερη κοινή διπλωματία ή ένα νέο θεσμικό μοντέλο που θα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της εποχής.
Η κρίση της EEAS ίσως αποτελεί το πρώτο μεγάλο τεστ αυτής της συζήτησης.