Politico: Η Ελλάδα διώχνει ξανά τα «μυαλά» της –Το φιάσκο των €80 εκατ. που τινάζει στον αέρα το Brain Regain

Takeaways

• 1.241 ερευνητικές προτάσεις υποβλήθηκαν στο πρόγραμμα «Trust Your Stars».
• 145 προτάσεις επιλέχθηκαν τελικά για χρηματοδότηση.
• 203 ενστάσεις και αιτήματα επανεξέτασης κατατέθηκαν μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων.
• €80 εκατ. ήταν ο συνολικός προϋπολογισμός του προγράμματος από το Ταμείο Ανάκαμψης.
• 13 μήνες χρειάστηκαν μέχρι να δημοσιευθεί ο κατάλογος των επιλεγμένων έργων.
• 10 μήνες, σύμφωνα με το Politico, πέρασαν μέχρι να ενημερωθούν οι αιτούντες ότι το πρόγραμμα είχε ουσιαστικά αφαιρεθεί από το RRF.
• Περίπου 500.000 άνθρωποι εκτιμάται ότι έφυγαν από την Ελλάδα στα χρόνια της οικονομικής κρίσης, μεγάλο μέρος τους υψηλής εκπαίδευσης.
• 25 νέους επιστήμονες από χώρες όπως Βρετανία και Γερμανία είχε οργανώσει μία μόνο ερευνητική ομάδα για να έρθουν στην Ελλάδα.
• Το πρόγραμμα τελικά δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί εντός του χρονοδιαγράμματος του RRF και αποσύρθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης.
• Το πολιτικό κόστος είναι μεγαλύτερο από το δημοσιονομικό: το βασικό πλήγμα αφορά την αξιοπιστία του ελληνικού κράτους απέναντι στους επιστήμονες που καλείται να φέρει πίσω.

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που άφησε πίσω της η ελληνική οικονομική κρίση ήταν το brain drain.

Εκατοντάδες χιλιάδες νέοι, πολλοί από αυτούς με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης, εγκατέλειψαν τη χώρα αναζητώντας καλύτερες επαγγελματικές και ερευνητικές προοπτικές στο εξωτερικό.

Χρόνια αργότερα, η κυβέρνηση επιχειρεί να μετατρέψει το brain drain σε «Brain Regain».

Όμως ένα εκτενές δημοσίευμα του Politico έρχεται να φωτίσει μια υπόθεση που κινείται προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση.

Το ευρωπαϊκό μέσο παρουσιάζει την κατάρρευση του ερευνητικού προγράμματος «Trust Your Stars» ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ίδια η Ελλάδα μπορεί να υπονομεύει την προσπάθειά της να επαναφέρει επιστήμονες που έφυγαν στο εξωτερικό.

«Η Αθήνα προσπαθεί να προσελκύσει ξανά επιστήμονες μετά τη μαζική έξοδο που σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, την ώρα που ένα σημαντικό πρόγραμμα που χρηματοδοτούσε η ΕΕ έχει καταρρεύσει», σημειώνει το Politico.

Το πρόγραμμα των €80 εκατ. που δεν έγινε ποτέ

Το «Trust Your Stars» είχε παρουσιαστεί ως μία σημαντική πρωτοβουλία χρηματοδότησης της πανεπιστημιακής έρευνας.

Το πρόγραμμα εντάχθηκε στο Ταμείο Ανάκαμψης με προϋπολογισμό περίπου 80 εκατ. ευρώ και στόχο τη χρηματοδότηση νέων ερευνητών και συνεργασιών μεταξύ διαφορετικών ελληνικών πανεπιστημίων.

Η ανταπόκριση ήταν τεράστια.

Συνολικά κατατέθηκαν 1.241 ερευνητικές προτάσεις και τελικά εγκρίθηκαν 145. Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται και από άλλα δημοσιεύματα για την πορεία του προγράμματος.

Όμως η χρηματοδότηση δεν προχώρησε όπως περίμεναν οι ερευνητές.

Το πρόγραμμα αφαιρέθηκε τελικά από το Ταμείο Ανάκαμψης, με επίσημη αιτιολογία ότι δεν ήταν πλέον δυνατό να υλοποιηθεί εντός των χρονικών ορίων του RRF.

Και κάπου εκεί άρχισε η οργή.

145 προτάσεις εγκρίθηκαν – Και μετά ήρθε το ναυάγιο

Το Politico περιγράφει μια διαδικασία που κράτησε μήνες και δημιούργησε μεγάλες προσδοκίες σε πανεπιστήμια και ερευνητικές ομάδες.

Οι τελικές επιλογές δημοσιοποιήθηκαν τον Ιούλιο του 2025.

Είχαν εγκριθεί 57 προτάσεις της πρώτης δράσης και 88 της δεύτερης, συνολικά δηλαδή 145 ερευνητικά έργα.

Οι αντιδράσεις από όσους δεν επιλέχθηκαν ήταν έντονες.

Υποβλήθηκαν 203 ενστάσεις, ενώ επιστήμονες αμφισβήτησαν τη διαδικασία αξιολόγησης και ορισμένοι προσέφυγαν ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Μέχρι τότε, όμως, οι επιλεγμένοι ερευνητές εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι τα δικά τους προγράμματα θα προχωρούσαν.

Δεν προχώρησαν.

Η μεγάλη αποκάλυψη: Το πρόγραμμα είχε ήδη βγει από το Ταμείο

Σύμφωνα με το Politico, η μεγαλύτερη ένταση προκλήθηκε όταν αποκαλύφθηκε ότι το πρόγραμμα είχε αφαιρεθεί από το Ταμείο Ανάκαμψης, ενώ οι ενδιαφερόμενοι ερευνητές συνέχιζαν για μήνες να περιμένουν την έναρξη της χρηματοδότησης.

Το ελληνικό υπουργείο Παιδείας είχε εξηγήσει ότι η απόφαση ελήφθη επειδή δεν ήταν πλέον εφικτή η ολοκλήρωση του έργου εντός του χρονοδιαγράμματος του RRF.

«Τελικά δεν ήταν δυνατό να υλοποιηθεί το πρόγραμμα “Trust your Stars” εντός του χρονικού πλαισίου που είχε ορίσει το RRF», ανέφερε αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας, σύμφωνα με το Politico.

Και πρόσθεσε ότι το πρόγραμμα αποσύρθηκε στο πλαίσιο της αναθεώρησης του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης.

«Μια πλήρης εγκατάλειψη»

Για σημαντικό τμήμα της ακαδημαϊκής κοινότητας, όμως, το πρόβλημα δεν είναι μόνο η απώλεια ενός προγράμματος.

Είναι το μήνυμα που στέλνει η υπόθεση στους επιστήμονες.

Ο καθηγητής του ΕΚΠΑ Αριστείδης Χατζής εμφανίζεται ιδιαίτερα επικριτικός.

«Όλη αυτή η συζήτηση είναι ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», δήλωσε στο Politico.

Και συνέχισε:

«Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης υπήρχε μόνο ένας τομέας στον οποίο επενδύονταν χρήματα: η έρευνα, επειδή η ΕΕ της έδινε προτεραιότητα. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα. Βρίσκεται στο κατώτατο σημείο της λίστας προτεραιοτήτων — μια πλήρης εγκατάλειψη».

Η απογοήτευση είναι ακόμη μεγαλύτερη επειδή το πρόγραμμα είχε δημιουργήσει πραγματικές προσδοκίες επιστροφής νέων ερευνητών στην Ελλάδα.

Άφησαν δουλειές περιμένοντας να επιστρέψουν

Το Politico αναδεικνύει μια πλευρά της υπόθεσης που ξεπερνά τους αριθμούς.

Ερευνητικές ομάδες είχαν οργανωθεί με βάση την προοπτική χρηματοδότησης.

Επιστήμονες που εργάζονταν στο εξωτερικό εξέταζαν σοβαρά την επιστροφή τους.

Άλλοι, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που φιλοξενούνται στο δημοσίευμα, δεν αποδέχθηκαν εναλλακτικές επαγγελματικές προτάσεις επειδή πίστευαν ότι θα συμμετείχαν στα εγκεκριμένα projects.

Ο Χατζής μιλά για παραβίαση της αρχής της εμπιστοσύνης του πολίτη προς το κράτος.

«Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, αφού δεν υπογράψαμε συμφωνία, αλλά υπάρχει πολιτική, ηθική και ακόμη και νομική υποχρέωση», ανέφερε.

«Πολλοί νέοι απέρριψαν άλλες προσφορές ή δεν δέχτηκαν θέσεις εργασίας αλλού, επειδή ήλπιζαν ότι θα πληρωθούν μέσω του προγράμματος».

«Αν είσαι νέος επιστήμονας στο εξωτερικό, μείνε εκεί»

Η οργή του καθηγητή αποτυπώθηκε και σε μια ακόμη πιο σκληρή δημόσια τοποθέτησή του.

«Αν είσαι νέος επιστήμονας και βρίσκεσαι στο εξωτερικό, μείνε εκεί! Αν είσαι νέος επιστήμονας και σκέφτεσαι να μετακομίσεις στο εξωτερικό, κάν’ το. Μην περιμένεις ούτε λεπτό!»

Η φράση έχει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα.

Γιατί βρίσκεται στον αντίποδα ολόκληρης της κυβερνητικής αφήγησης περί επιστροφής των νέων επιστημόνων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα στα χρόνια των μνημονίων.

Η ομάδα των 25 επιστημόνων που δεν ήρθε ποτέ

Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση του Πέτρου Μπούρα-Βαλλιανάτου, αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Όπως είπε στο Politico, είχε συγκροτήσει ομάδα 25 νέων επιστημόνων που θα έρχονταν στην Ελλάδα από χώρες όπως η Βρετανία και η Γερμανία.

Στόχος της ομάδας ήταν η μελέτη φαρμάκων της βυζαντινής περιόδου, τα οποία θα μπορούσαν να προσφέρουν ιδέες για νέες φαρμακευτικές ενώσεις.

Το σχέδιο δεν προχώρησε.

«Το πιο προσβλητικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να μας συναντήσει ή να μας δώσει μια λογική εξήγηση για το τι συνέβη», δήλωσε.

Κάμμας: «Ήταν η τέλεια καταιγίδα»

Διαφορετική, αλλά εξίσου αποκαλυπτική, είναι η ανάλυση του Παντελή Κάμμα, αναπληρωτή καθηγητή στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ο Κάμμας, που συμμετείχε σε ομάδα με εγκεκριμένη πρόταση, περιέγραψε μια κατάσταση γενικευμένης δυσπιστίας στην επιστημονική κοινότητα.

«Η αντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι επρόκειτο για χρήματα της ΕΕ και ότι θα μπορούσαν να διανεμηθούν βιαστικά μέσω αδιαφανών διαδικασιών», ανέφερε.

Κατά τον ίδιο, η έλλειψη οργανωμένου πλαισίου αξιολόγησης, οι αντιδράσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας και η πολιτική πίεση δημιούργησαν τελικά:

«Την τέλεια καταιγίδα, οπότε η κυβέρνηση αποφάσισε να κάνει πίσω και να ακυρώσει το πρόγραμμα».

Η κυβέρνηση: Δεν χάθηκαν ευρωπαϊκά κονδύλια

Η κυβερνητική πλευρά απορρίπτει την εικόνα ότι χάθηκαν χρήματα του Ταμείου Ανάκαμψης.

Σύμφωνα με την εξήγηση που μεταφέρει το Politico, οι πόροι που συνδέονταν με τις συγκεκριμένες δράσεις ανακατευθύνθηκαν προς άλλες δράσεις του RRF και του υπουργείου Παιδείας.

«Συνεπώς, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το RRF», ανέφερε κυβερνητικός αξιωματούχος.

Αυτό όμως απαντά μόνο στο δημοσιονομικό σκέλος της υπόθεσης.

Δεν απαντά στο πολιτικό ερώτημα για τις 145 ερευνητικές προτάσεις που είχαν ήδη εγκριθεί ούτε στις προσδοκίες επιστημόνων που είχαν οργανώσει τη δουλειά και τη ζωή τους γύρω από αυτές.

Το μεγάλο αγκάθι στο αφήγημα του Brain Regain

Εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο πολιτικό πρόβλημα για την κυβέρνηση.

Η Ελλάδα έχει πράγματι βελτιωθεί σε σχέση με τα χρόνια της μεγάλης οικονομικής κρίσης.

Η ανεργία έχει μειωθεί δραστικά, η οικονομία αναπτύσσεται και ένα μέρος όσων έφυγαν έχει επιστρέψει.

Όμως το brain regain δεν κρίνεται μόνο από τους μισθούς ή από τη δημιουργία θέσεων στον ιδιωτικό τομέα.

Για τους επιστήμονες κρίνεται και από κάτι ακόμη πιο δύσκολο να οικοδομηθεί: την αξιοπιστία των θεσμών.

Ένας ερευνητής που εγκαταλείπει μια θέση στη Γερμανία, στη Βρετανία ή στις ΗΠΑ για να επιστρέψει στην Ελλάδα δεν χρειάζεται μόνο χρηματοδότηση.

Χρειάζεται να γνωρίζει ότι μια πρόσκληση θα ολοκληρωθεί, ότι μια αξιολόγηση θα έχει συνέχεια και ότι μια κρατική απόφαση πάνω στην οποία θα βασίσει τα επόμενα χρόνια της καριέρας του δεν θα εξαφανιστεί μήνες αργότερα.

Το Politico χτυπά εκεί που πονάει περισσότερο

Γι’ αυτό και το δημοσίευμα του Politico είναι πολιτικά ιδιαίτερα δυσάρεστο για την κυβέρνηση.

Δεν παρουσιάζει απλώς μια αποτυχημένη δημόσια δράση.

Τη συνδέει με ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα της μεταμνημονιακής Ελλάδας: να επιστρέψουν στη χώρα οι άνθρωποι που έφυγαν όταν η ελληνική οικονομία κατέρρεε.

Περίπου μισό εκατομμύριο άνθρωποι εγκατέλειψαν την Ελλάδα στα χρόνια της κρίσης, με μεγάλο μέρος εκείνου του κύματος να αποτελείται από νέους υψηλής εκπαίδευσης.

Η αντιστροφή αυτής της φυγής χρειάζεται χρόνια.

Η απώλεια εμπιστοσύνης, όμως, μπορεί να γίνει μέσα σε μία απόφαση.

Και η ειρωνεία της υπόθεσης είναι σχεδόν απόλυτη.

Το πρόγραμμα ονομαζόταν «Trust Your Stars».

Το μεγάλο πρόβλημα που άφησε πίσω του είναι ακριβώς η εμπιστοσύνη.