Σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για τη Μέση Ανατολή αλλά και για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, Ντόναλντ Τραμπ και Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχαν τηλεφωνική επικοινωνία με επίκεντρο το Ιράν, τη νέα αμυντική συμφωνία της Μέκκας και τη Γάζα.
Η συνομιλία αποκτά πρόσθετο ελληνικό ενδιαφέρον καθώς πραγματοποιείται την ώρα που η Άγκυρα ανεβάζει ξανά την ένταση στο Αιγαίο με την ανακήρυξη θαλάσσιων πάρκων. Ωστόσο, από όσα έγιναν επισήμως γνωστά για την επικοινωνία των δύο προέδρων, το συγκεκριμένο ζήτημα δεν εμφανίζεται στην ατζέντα.
Η χρονική συγκυρία είναι ακόμη πιο σημαντική επειδή ο Τραμπ έχει δημοσίως υποδεχθεί θετικά τη νέα αμυντική συμφωνία Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, η οποία προβλέπει ότι επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων.
Ο Ερντογάν προβάλλεται ως μεσολαβητής για το Ιράν
Σύμφωνα με όσα έγιναν γνωστά μετά την επικοινωνία, ο Τούρκος πρόεδρος υπογράμμισε στον Τραμπ ότι πρέπει να αξιοποιηθεί πλήρως η διπλωματική οδός για την αποκλιμάκωση της έντασης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν.
«Είναι σημαντικό να αξιοποιηθεί στο έπακρο η διπλωματία», ήταν το μήνυμα που μετέφερε στον Αμερικανό πρόεδρο, εκφράζοντας παράλληλα την ελπίδα ότι οι διαπραγματεύσεις θα συνεχιστούν και διαβεβαιώνοντας ότι η Τουρκία θα εξακολουθήσει να στηρίζει τις προσπάθειες ειρήνευσης.
Η επικοινωνία επιβεβαιώνεται και από διεθνείς πηγές, σε μια στιγμή κατά την οποία η κατάσταση γύρω από το Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη.
Για την Άγκυρα, η κρίση αποτελεί ταυτόχρονα ευκαιρία διπλωματικής αναβάθμισης: ο Ερντογάν επιχειρεί να παρουσιάσει την Τουρκία ως δύναμη που μπορεί να συνομιλεί με την Ουάσιγκτον, αλλά παράλληλα να λειτουργεί ως ενδιάμεσος παίκτης στις μεγάλες κρίσεις της περιοχής.
Στο τραπέζι το νέο αμυντικό μπλοκ της Μέκκας
Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε η αναφορά στη συμφωνία που υπέγραψαν στις 7 Αυγούστου στη Μέκκα Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν.
Πρόκειται για την Κοινή Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας, η οποία προβλέπει μηχανισμό συλλογικής άμυνας και έχει ήδη προκαλέσει συζητήσεις περί δημιουργίας ενός άτυπου «μουσουλμανικού ΝΑΤΟ». Η ίδια η Άγκυρα απορρίπτει πάντως τον χαρακτηρισμό και υποστηρίζει ότι η συμφωνία δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένης χώρας ούτε αποτελεί εναλλακτική προς το ΝΑΤΟ.
Ο Ερντογάν είπε στον Τραμπ ότι η συμφωνία «καταδεικνύει μια ισχυρή στάση για τη διασφάλιση της περιφερειακής σταθερότητας και ασφάλειας».
Η σημασία της δεν είναι αμελητέα. Η Τουρκία εισφέρει τη δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του ΝΑΤΟ και μια ταχύτατα αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία, η Σαουδική Αραβία τεράστια οικονομική και ενεργειακή ισχύ και το Πακιστάν το πυρηνικό του οπλοστάσιο.
Ο ίδιος ο Τραμπ έχει εκφραστεί θετικά για τη δημιουργία του νέου σχήματος, γεγονός που ενισχύει την εικόνα μιας Ουάσιγκτον που βλέπει πλέον την Άγκυρα ως ακόμη σημαντικότερο κρίκο στη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας της Μέσης Ανατολής.
Γάζα: Η Άγκυρα θέλει ρόλο και στην επόμενη ημέρα
Η Γάζα αποτέλεσε το τρίτο μεγάλο μέτωπο της συνομιλίας.
Ο Ερντογάν υποστήριξε ότι, ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη προσπάθεια μετάβασης στην επόμενη φάση της ειρηνευτικής διαδικασίας, οι ενέργειες της ισραηλινής κυβέρνησης εναντίον των Παλαιστινίων έχουν ενταθεί.
Η τουρκική πλευρά επανέλαβε ότι θα συνεχίσει να υποστηρίζει μια διαρκή ειρήνη και τις προσπάθειες ανοικοδόμησης της Γάζας.
Η συζήτηση πραγματοποιείται ενώ η αμερικανική διπλωματία επιχειρεί να προωθήσει νέο πλαίσιο για τη Γάζα, με τον Τζάρεντ Κούσνερ να βρίσκεται σε απευθείας διαβουλεύσεις τόσο με την ισραηλινή πλευρά όσο και με τη Χαμάς.
Η μεγάλη απουσία από την ατζέντα: Το Αιγαίο
Εδώ βρίσκεται το σημείο που αφορά άμεσα την Αθήνα.
Στις επίσημες πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί για τη συνομιλία Τραμπ–Ερντογάν δεν υπάρχει αναφορά στα τουρκικά θαλάσσια πάρκα ούτε γενικότερα στη νέα ένταση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι το θέμα δεν αναφέρθηκε καθόλου σε οποιοδήποτε επίπεδο της συνομιλίας. Σημαίνει όμως ότι δεν περιλαμβάνεται στα ζητήματα που η τουρκική πλευρά επέλεξε να αναδείξει δημοσίως.
Και η χρονική στιγμή είναι αξιοσημείωτη.
Η Άγκυρα προχωρά στην εφαρμογή των σχεδιασμών της για τα θαλάσσια πάρκα, ενώ στην Ελλάδα κυβέρνηση και αντιπολίτευση καταγγέλλουν ότι οι τουρκικοί χάρτες επιχειρούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα σε περιοχές ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Την ίδια στιγμή, ο Ερντογάν συνομιλεί με τον Αμερικανό πρόεδρο όχι ως ηγέτης μιας χώρας που βρίσκεται υπό πίεση από την Ουάσιγκτον, αλλά ως κρίσιμος συνομιλητής για Ιράν, Γάζα και τη νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Γιατί η σχέση Τραμπ–Ερντογάν προβληματίζει την Αθήνα
Η προσωπική σχέση των δύο ηγετών αποτελεί έναν παράγοντα που η ελληνική διπλωματία δεν μπορεί να αγνοήσει.
Μόλις τον Ιούλιο, ο Τραμπ χαρακτήρισε δημόσια τον Ερντογάν «great leader» και «friend of mine», επαινώντας παράλληλα την Τουρκία ως σημαντικό εταίρο των ΗΠΑ.
Η Άγκυρα διαθέτει πλέον πολλαπλά χαρτιά στη σχέση της με την Ουάσιγκτον: είναι μέλος του ΝΑΤΟ, διατηρεί κρίσιμο γεωγραφικό ρόλο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας, Καυκάσου και Μέσης Ανατολής, διαθέτει ισχυρή αμυντική βιομηχανία και επιχειρεί να καταστεί βασικός μεσολαβητής στις κρίσεις από το Ιράν έως τη Γάζα.
Η συμφωνία της Μέκκας προσθέτει ακόμη μία διάσταση σε αυτή τη στρατηγική αξία.
Το δύσκολο δίλημμα της ελληνικής διπλωματίας
Για την Αθήνα το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι Τραμπ και Ερντογάν διατηρούν καλές προσωπικές σχέσεις. Είναι ότι η γεωπολιτική χρησιμότητα της Τουρκίας για τις Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται αυτή τη στιγμή να αυξάνεται.
Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η Ουάσιγκτον υιοθετεί τις τουρκικές θέσεις στο Αιγαίο. Ούτε υπάρχουν, με βάση όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, στοιχεία ότι ο Τραμπ έχει υποστηρίξει τους τουρκικούς σχεδιασμούς για τα θαλάσσια πάρκα.
Το πρόβλημα για την Ελλάδα είναι διαφορετικό: όσο περισσότερα κρίσιμα μέτωπα περνούν από την Άγκυρα, τόσο μεγαλύτερο γίνεται το διπλωματικό κεφάλαιο του Ερντογάν στην Ουάσιγκτον.
Και αυτό μπορεί να περιορίζει την αμερικανική διάθεση να ανοίξει ένα ακόμη μέτωπο με τον Τούρκο πρόεδρο για τις ελληνοτουρκικές διαφορές.
Η Άγκυρα αισθάνεται ότι έχει χώρο κινήσεων
Η συγκυρία επομένως είναι ευνοϊκή για τον Ερντογάν.
Στη Μέση Ανατολή εμφανίζεται ως συνομιλητής του Τραμπ και δυνητικός διαμεσολαβητής. Στη Γάζα διεκδικεί ρόλο στην επόμενη ημέρα. Με τη συμφωνία της Μέκκας αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στον μουσουλμανικό κόσμο. Και στο ΝΑΤΟ παραμένει επικεφαλής μιας από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις της Συμμαχίας.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η απουσία δημόσιας αμερικανικής αντίδρασης για τα θαλάσσια πάρκα μπορεί να εκλαμβάνεται στην Άγκυρα ως ένδειξη ότι διαθέτει μεγαλύτερα περιθώρια κινήσεων.
Για την Αθήνα, συνεπώς, το ερώτημα γίνεται ευρύτερο από τους ίδιους τους τουρκικούς χάρτες: πώς αντιμετωπίζεται μια Τουρκία που ταυτόχρονα αυξάνει τη γεωπολιτική αξία της για την Ουάσιγκτον και επιχειρεί να διευρύνει τις διεκδικήσεις της στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο;
Η απάντηση δύσκολα θα αναζητηθεί μόνο στην Ουάσιγκτον. Η ενεργοποίηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οικοδόμηση συμμαχιών και η διατήρηση σαφών ελληνικών θέσεων αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία όσο η σχέση Τραμπ–Ερντογάν παραμένει θερμή.
Το μήνυμα της τηλεφωνικής επικοινωνίας είναι, τελικά, αυτό που δεν ειπώθηκε δημοσίως: την ώρα που η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα τουρκική κίνηση στο Αιγαίο, η Ουάσιγκτον και η Άγκυρα συζητούν τη μεγάλη γεωπολιτική σκακιέρα — Ιράν, Γάζα και νέα περιφερειακά αμυντικά σχήματα — χωρίς το ελληνοτουρκικό μέτωπο να εμφανίζεται στην επίσημη ατζέντα.