Η έναρξη του Arctic Sentry από το ΝΑΤΟ στις 11 Φεβρουαρίου παρουσιάστηκε επισήμως ως απάντηση στην αυξανόμενη στρατιωτική δραστηριότητα της Ρωσίας και στο διευρυνόμενο ενδιαφέρον της Κίνας για τον Αρκτικό Κύκλο.
Η αποστολή έχει πράγματι αυτή τη λειτουργία. Τελεί υπό το Joint Force Command Norfolk, συνδέει υφιστάμενες και νέες συμμαχικές δραστηριότητες σε ενιαία επιχειρησιακή αρχιτεκτονική και περιλαμβάνει ασκήσεις όπως το Arctic Endurance της Δανίας και το Cold Response της Νορβηγίας.
Όμως η χρονική συγκυρία αποκάλυψε κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Μόλις λίγες εβδομάδες νωρίτερα, η Συμμαχία είχε βρεθεί αντιμέτωπη με ένα σενάριο που το ιδρυτικό της κείμενο ουσιαστικά δεν είχε σχεδιαστεί να αντιμετωπίσει:
τι γίνεται εάν η απειλή για το έδαφος ενός συμμάχου προέρχεται από έναν άλλο σύμμαχο;
Η κρίση της Γροιλανδίας δεν δοκίμασε μόνο τις σχέσεις Ουάσιγκτον–Κοπεγχάγης.
Δοκίμασε το ίδιο το νομικό DNA του ΝΑΤΟ.
Η Γροιλανδία έφερε το αδιανόητο μέσα στη Συμμαχία
Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε επανειλημμένα δηλώσει ότι η Γροιλανδία είναι κρίσιμη για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ και είχε επαναφέρει την ιδέα αμερικανικού ελέγχου του νησιού.
Τον Ιανουάριο η κρίση κλιμακώθηκε ακόμη περισσότερο.
Ο Αμερικανός πρόεδρος απείλησε με δασμούς 10% στη Δανία και σε επτά ακόμη ευρωπαϊκές χώρες, με προοπτική αύξησής τους στο 25%, εάν δεν υπήρχε συμφωνία για τη Γροιλανδία.
Στο Νταβός, στις 21 Ιανουαρίου, έκανε τελικά πίσω από τη χρήση στρατιωτικής ισχύος και ανέστειλε τις απειλές περί δασμών, ανακοινώνοντας μαζί με τον Μαρκ Ρούτε ένα ασαφές «framework» για την ασφάλεια της Γροιλανδίας και του Αρκτικού.
Η κυριαρχία της Γροιλανδίας, όπως ξεκαθαρίστηκε στη συνέχεια, δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Οι σχετικές συνομιλίες παραμένουν τριμερείς μεταξύ ΗΠΑ, Δανίας και Γροιλανδίας.
Αλλά η ζημιά είχε ήδη γίνει.
Για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, ένα κράτος-μέλος είχε αναγκαστεί να εξετάσει σοβαρά την πιθανότητα πίεσης στην εδαφική του ακεραιότητα από τον ισχυρότερο εταίρο της ίδιας του της Συμμαχίας.
Το παράδοξο του Άρθρου 5
Εδώ αρχίζει το πραγματικά παράξενο κομμάτι.
Το Άρθρο 5 προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός ή περισσότερων συμμάχων στην Ευρώπη ή στη Βόρεια Αμερική θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Η Γροιλανδία αποτελεί τμήμα του Βασιλείου της Δανίας και γεωγραφικά βρίσκεται στη Βόρεια Αμερική.
Άρα, σε ένα καθαρά υποθετικό σενάριο ένοπλης κατάληψής της από τις Ηνωμένες Πολιτείες, η ίδια η λογική του Άρθρου 5 θα δημιουργούσε ένα πολιτικό και νομικό παράδοξο:
οι σύμμαχοι θα καλούνταν να συνδράμουν ένα μέλος του ΝΑΤΟ εναντίον ενός άλλου μέλους του ΝΑΤΟ.
Το κείμενο της Συνθήκης δεν διαθέτει ειδική εξαίρεση για μια τέτοια περίπτωση.
Ο λόγος είναι απλός.
Οι συντάκτες της Συνθήκης του 1949 δεν σχεδίασαν το ΝΑΤΟ με βάση την υπόθεση ότι ένας σύμμαχος —και ιδιαίτερα οι Ηνωμένες Πολιτείες— θα μπορούσε να αποτελεί την απειλή.
Η εγγύηση υπάρχει, αλλά η εφαρμογή της είναι πολύ πιο αδύναμη
Ακόμη όμως και το ίδιο το Άρθρο 5 είναι περισσότερο ευέλικτο απ’ όσο συχνά παρουσιάζεται.
Δεν υποχρεώνει κάθε σύμμαχο να απαντήσει στρατιωτικά με τον ίδιο τρόπο.
Κάθε κράτος οφείλει να λάβει «τέτοια δράση όπως κρίνει αναγκαία».
Αυτό μπορεί να σημαίνει στρατιωτική συνδρομή.
Μπορεί όμως να σημαίνει πληροφορίες, υποστήριξη, διευκολύνσεις ή άλλες μορφές βοήθειας.
Επομένως, σε μια ενδοσυμμαχική κρίση, το Άρθρο 5 θα μπορούσε θεωρητικά να ενεργοποιήσει πολιτική αλληλεγγύη χωρίς να δημιουργήσει αυτομάτως πολεμική σύγκρουση εντός της Συμμαχίας.
Το πρόβλημα είναι ότι ακριβώς αυτή η ευελιξία που κάνει το ΝΑΤΟ λειτουργικό απέναντι σε εξωτερικούς εχθρούς μπορεί να το κάνει εξαιρετικά αδύναμο απέναντι σε έναν εσωτερικό καταναγκασμό.
Και μετά έρχεται το veto της πραγματικότητας
Υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο.
Το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο λειτουργεί με συναίνεση.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, επομένως, θα συμμετείχαν σε οποιαδήποτε πολιτική διαδικασία αφορούσε τις ίδιες.
Αυτό δημιουργεί το πιο δύσκολο θεσμικό πρόβλημα:
μια συμμαχική απάντηση εναντίον του ισχυρότερου μέλους της Συμμαχίας θα έπρεπε να σχεδιαστεί μέσα σε έναν μηχανισμό όπου το ίδιο αυτό μέλος αποτελεί μέρος της συναίνεσης.
Εδώ η θεωρητική νομική εγγύηση συγκρούεται με την πραγματική κατανομή ισχύος.
Και το ΝΑΤΟ δεν διαθέτει εύκολη απάντηση.
Δεν υπάρχει κουμπί «αποβολής»
Η Βορειοατλαντική Συνθήκη δεν περιλαμβάνει σαφή μηχανισμό αποβολής κράτους-μέλους.
Υπάρχει διαδικασία οικειοθελούς αποχώρησης.
Δεν υπάρχει όμως ένα απλό άρθρο που να λέει ότι ένα κράτος μπορεί να αποβληθεί επειδή στρέφεται εναντίον άλλου συμμάχου.
Αυτό είναι ένα ακόμη κενό που δεν δημιουργήθηκε κατά λάθος.
Το ΝΑΤΟ σχεδιάστηκε ως συμμαχία κρατών που θεωρούσαν δεδομένο ότι ο κεντρικός στρατηγικός κίνδυνος θα ερχόταν απ’ έξω.
Όχι από μέσα.
Άρθρο 4: Το μικρότερο αλλά ίσως πιο αποκαλυπτικό τεστ
Ακόμη πιο ενδιαφέρον από το Άρθρο 5 είναι το Άρθρο 4.
Επιτρέπει σε οποιοδήποτε μέλος να ζητήσει διαβουλεύσεις όταν θεωρεί ότι απειλούνται η εδαφική του ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλειά του.
Ιστορικά, το Άρθρο 4 έχει χρησιμοποιηθεί για εξωτερικές απειλές.
Ρωσία.
Συρία.
Ιράκ.
Περιφερειακή αστάθεια.
Όχι για απειλή από άλλο μέλος της Συμμαχίας.
Η Δανία δεν το ενεργοποίησε απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια της κρίσης της Γροιλανδίας.
Και αυτή η επιλογή έχει σημασία.
Η Κοπεγχάγη προτίμησε στρατιωτική ενίσχυση της περιοχής, διπλωματία και πολιτική πίεση αντί να αναγκάσει το ΝΑΤΟ να απαντήσει δημόσια σε ένα ερώτημα που ίσως κανείς δεν ήθελε να τεθεί.
€13,7 δισ. για την άμυνα του Αρκτικού
Η αντίδραση της Δανίας δεν ήταν μόνο διπλωματική.
Το 2025 η Κοπεγχάγη αποφάσισε επενδύσεις περίπου 88 δισ. δανικών κορωνών, ή $13,7 δισ., για την ενίσχυση της άμυνας στον Αρκτικό και στον Βόρειο Ατλαντικό.
Το 2026 η παρουσία δανικών και συμμαχικών δυνάμεων γύρω από τη Γροιλανδία διευρύνεται περαιτέρω.
Το μήνυμα είναι διπλό.
Προς τη Ρωσία και την Κίνα: ο Αρκτικός δεν είναι κενό ισχύος.
Αλλά έμμεσα και προς την Ουάσιγκτον: η Δανία δεν εγκαταλείπει την ευθύνη άμυνας της Γροιλανδίας.
Arctic Sentry: Η λύση που απαντά σε άλλη ερώτηση
Στις 11 Φεβρουαρίου, ο Μαρκ Ρούτε ανακοίνωσε επισήμως το Arctic Sentry.
Το ΝΑΤΟ το περιγράφει ως πολυτομεακή δραστηριότητα που θα ενισχύσει την άμυνα του Αρκτικού και του High North, εξαιτίας της αυξανόμενης ρωσικής στρατιωτικής δραστηριότητας και της κινεζικής παρουσίας.
Ο ίδιος ο Ρούτε συνέδεσε αργότερα το Arctic Sentry με τις συζητήσεις που είχε με τον Τραμπ στο Νταβός.
«Όταν πρόκειται για την άμυνα του Αρκτικού, είχε απόλυτο δίκιο», ανέφερε τον Ιούλιο, εξηγώντας ότι το ΝΑΤΟ πρέπει να αποτρέψει μεγαλύτερη πρόσβαση Ρωσίας και Κίνας στην περιοχή.
Το Arctic Sentry, επομένως, είναι πραγματική απάντηση σε πραγματικό πρόβλημα.
Αλλά δεν απαντά στο πρόβλημα που αποκάλυψε η κρίση.
Τι γίνεται εάν η απειλή δεν προέρχεται από Μόσχα ή Πεκίνο;
Η ιστορία έχει ξαναδεί συμμάχους να φτάνουν κοντά στη σύγκρουση
Το ΝΑΤΟ έχει επιβιώσει και από άλλες επικίνδυνες ενδοσυμμαχικές αντιπαραθέσεις.
Η Ελλάδα και η Τουρκία έχουν επανειλημμένα βρεθεί σε οριακά επικίνδυνες καταστάσεις.
Η τουρκική επέμβαση στην Κύπρο το 1974 οδήγησε την Ελλάδα στην αποχώρηση από το στρατιωτικό σκέλος της Συμμαχίας μέχρι το 1980.
Η Βρετανία και η Ισλανδία συγκρούστηκαν στους λεγόμενους Cod Wars.
Αλλά σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η λύση προήλθε κυρίως από πολιτική διαμεσολάβηση, αμερικανική πίεση, διμερείς συμβιβασμούς ή άλλους θεσμούς.
Όχι από έναν ξεκάθαρο μηχανισμό του Άρθρου 5.
Η Γροιλανδία έκανε όμως το σενάριο πιο επικίνδυνο, γιατί αυτή τη φορά στο επίκεντρο της πίεσης βρέθηκε ο κυρίαρχος στρατιωτικός πυλώνας της Συμμαχίας.
Γιατί τελικά ο Τραμπ υποχώρησε
Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι το σύστημα λειτούργησε.
Η κυριαρχία της Γροιλανδίας δεν άλλαξε.
Ο Τραμπ απέκλεισε τη χρήση στρατιωτικής δύναμης.
Οι απειλούμενοι δασμοί ανεστάλησαν.
Και το Arctic Sentry βρίσκεται πλέον σε λειτουργία.
Όμως δεν ήταν το Άρθρο 5 που σταμάτησε την κλιμάκωση.
Ήταν κυρίως το πολιτικό κόστος.
Η αντίδραση ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Η πίεση από το Κογκρέσο.
Η αρνητική αμερικανική κοινή γνώμη.
Η αντίδραση της Δανίας και της ίδιας της Γροιλανδίας.
Και η δυνατότητα να δοθεί στον Λευκό Οίκο μια διαφορετική έξοδος μέσω του πλαισίου για την ασφάλεια του Αρκτικού.
Αυτό έχει σημασία, γιατί πολιτικό κόστος δεν είναι το ίδιο με θεσμική εγγύηση.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τους μικρότερους συμμάχους
Για χώρες όπως οι Βαλτικές Δημοκρατίες, η Νορβηγία, η Δανία ή ακόμη και η Ελλάδα, η αξία του ΝΑΤΟ βασίζεται σε μια κεντρική υπόθεση:
ότι η ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών λειτουργεί ως εγγύηση ασφαλείας.
Η κρίση της Γροιλανδίας δημιούργησε για πρώτη φορά το αντίστροφο ερώτημα:
τι συμβαίνει όταν αυτή η ίδια ισχύς μετατρέπεται σε μέσο πίεσης;
Δεν χρειάζεται να υπάρξει στρατιωτική επίθεση για να έχει σημασία η ερώτηση.
Αρκούν οικονομικός καταναγκασμός, απειλές, πίεση για εδαφικές παραχωρήσεις ή αμφισβήτηση κυριαρχίας.
Και εκεί η Συνθήκη του ΝΑΤΟ είναι πολύ λιγότερο σαφής.
Το επόμενο τεστ δεν είναι το Άρθρο 5 – είναι το Άρθρο 4
Κανείς δεν θέλει να μάθει στην πράξη πώς θα λειτουργούσε το Άρθρο 5 σε μια ενδοσυμμαχική σύγκρουση.
Υπάρχει όμως ένας πολύ πιο ρεαλιστικός δείκτης.
Το Άρθρο 4.
Εάν στο μέλλον ένας σύμμαχος ζητήσει επισήμως διαβουλεύσεις του ΝΑΤΟ για πίεση που προέρχεται από άλλο κράτος-μέλος, θα δημιουργηθεί ιστορικό προηγούμενο.
Για πρώτη φορά η Συμμαχία θα αναγκαστεί να αποδεχθεί θεσμικά ότι η ασφάλεια ενός μέλους μπορεί να απειλείται από το εσωτερικό.
Και αυτή η στιγμή θα είναι πολύ πιο σημαντική από οποιοδήποτε νέο σμήνος μαχητικών πάνω από τον Αρκτικό.
Η Γροιλανδία αποκάλυψε ότι το ΝΑΤΟ είναι ισχυρό απέναντι στον εχθρό — αλλά όχι σχεδιασμένο για τον σύμμαχο
Αυτό είναι το πραγματικά σοβαρό συμπέρασμα.
Το ΝΑΤΟ διαθέτει εξαιρετικά λεπτομερείς στρατιωτικούς σχεδιασμούς για τη Ρωσία.
Διαθέτει διοικήσεις, σχέδια ενίσχυσης, αεράμυνα, ναυτικές δυνάμεις, δορυφορική επιτήρηση και πλέον Arctic Sentry.
Αλλά όταν το πρόβλημα προέρχεται από το εσωτερικό της Συμμαχίας, το σύστημα επιστρέφει σχεδόν αυτόματα στην πολιτική.
Στην πίεση.
Στη διπλωματία.
Στην αποτροπή μέσω κόστους.
Όχι σε έναν σαφή θεσμικό μηχανισμό.
Και ίσως αυτό να είναι αναπόφευκτο. Μια συμμαχία που θα έγραφε λεπτομερώς στο καταστατικό της πώς θα πολεμήσουν τα μέλη της μεταξύ τους θα έστελνε εξαρχής μήνυμα δυσπιστίας.
Όμως η Γροιλανδία απέδειξε ότι το αδιανόητο δεν είναι πλέον εντελώς θεωρητικό.
Το Arctic Sentry μπορεί να προστατεύει τον Αρκτικό από τη Ρωσία και την Κίνα. Δεν μπορεί όμως να λύσει το βαθύτερο πρόβλημα που αποκάλυψε η κρίση: το ΝΑΤΟ έχει άρθρο για τον εξωτερικό εχθρό, αλλά δεν έχει πραγματικό άρθρο για τον σύμμαχο που γίνεται απειλή.
Και όσο αυτή η ερώτηση παραμένει αναπάντητη, η μεγαλύτερη θεσμική αδυναμία της Συμμαχίας δεν βρίσκεται απαραίτητα στο GIUK Gap ή στα ρωσικά υποβρύχια.
Πηγή: pagenews.gr