Η διαχρονική σχέση Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, που επί δεκαετίες περιγράφεται με το σύνθημα «ένα έθνος, δύο κράτη», βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ασυνήθιστη διπλωματική δοκιμασία. Και αυτή τη φορά, η ένταση δεν προέρχεται από κάποιον εξωτερικό αντίπαλο, αλλά από τις διαφορετικές προτεραιότητες και τις πολιτικές επιλογές των ίδιων των ηγετών τους.
Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ επέλεξε να μην παραστεί στη Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στην Άγκυρα, παρά την προσωπική πρόσκληση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Σχεδόν ταυτόχρονα, το Μπακού γνωστοποίησε ότι στηρίζει την υποψηφιότητα της Λάνα Νουσεϊμπέ, από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, για τη θέση του επόμενου γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, αντί να συνταχθεί με την τουρκική προσπάθεια προώθησης του Φεριντούν Σινιρλίογλου.
Οι δύο εξελίξεις έχουν προκαλέσει έντονη συζήτηση στην Τουρκία για το πραγματικό βάθος της κρίσης.
Ο γνωστός Τούρκος πολιτικός αναλυτής Μουράτ Γετκίν διατυπώνει μια ιδιαίτερα αιχμηρή ερμηνεία: το πρόβλημα δεν είναι κατ’ ανάγκη οι σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με την Τουρκία, αλλά η αντίδραση του Μπακού στον τρόπο με τον οποίο ο Ερντογάν αντιλαμβάνεται τον ηγετικό ρόλο της Άγκυρας.
«Κανείς δεν θέλει έναν νέο μεγάλο αδελφό», γράφει ο Γετκίν, συνοψίζοντας τη δική του ανάγνωση των εξελίξεων.
Η άδεια καρέκλα του Αλίγιεφ και το μήνυμα της Άγκυρας
Η απουσία του Αζέρου προέδρου από τη 13η Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών δεν πέρασε απαρατήρητη.
Το Αζερμπαϊτζάν εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, ενώ η αζερική πλευρά απέδωσε την απουσία του Αλίγιεφ σε προγραμματισμένες υποχρεώσεις στο Μπακού.
Σύμφωνα με αζερικά δημοσιεύματα, ο πρόεδρος είχε προγραμματίσει να συμμετάσχει στις εκδηλώσεις ολοκλήρωσης διεθνούς διοργάνωσης ποδοσφαίρου νέων στις 30 Οκτωβρίου.
Ωστόσο, η χρονική συγκυρία ενίσχυσε τις ερμηνείες περί πολιτικού μηνύματος προς την Άγκυρα.
Ο Ερντογάν είχε προσκαλέσει προσωπικά τον Αλίγιεφ κατά την τηλεφωνική τους επικοινωνία στις 21 Οκτωβρίου, σε μια περίοδο κατά την οποία οι δύο κυβερνήσεις προσπαθούσαν να περιορίσουν τις μεταξύ τους εντάσεις.
Μιλώντας στη σύνοδο, ο Τούρκος πρόεδρος επέλεξε να τονίσει την ανάγκη ενότητας.
«Στην οικογενειακή φωτογραφία του τουρκικού κόσμου δεν υπάρχει χώρος για διχασμό, διαχωρισμό ή διχόνοια», δήλωσε.
Και πρόσθεσε:
«Είμαστε όλοι ένα, είμαστε μαζί και, πρώτα ο Θεός, είμαστε αδέλφια από την αρχή έως το τέλος του χρόνου».
Το μήνυμα ενότητας διατυπώθηκε την ίδια ημέρα που η απουσία του Αλίγιεφ κυριαρχούσε στη συζήτηση για το μέλλον των τουρκοαζερικών σχέσεων.
Η υποψηφιότητα στον ΟΗΕ που αποκάλυψε τις διαφορετικές επιδιώξεις
Το δεύτερο σημείο τριβής αφορά τη διαδοχή του Αντόνιο Γκουτέρες στη Γενική Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών.
Η Άγκυρα προωθεί πολιτικά τον Φεριντούν Σινιρλίογλου, γενικό γραμματέα του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη και έμπειρο Τούρκο διπλωμάτη.
Αντίθετα, το Αζερμπαϊτζάν ανακοίνωσε ότι υποστηρίζει τη Λάνα Ζάκι Νουσεϊμπέ, υποψήφια των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.
Η κίνηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό επειδή το Μπακού θεωρείται ένας από τους στενότερους στρατηγικούς εταίρους της Άγκυρας.
Ο Μουράτ Γετκίν υποστηρίζει ότι η επιλογή του Αλίγιεφ δεν πρέπει να ερμηνεύεται απαραιτήτως ως απόρριψη της Τουρκίας.
Κατά την ανάλυσή του, ενδέχεται να εκφράζει τη δυσφορία του Αζέρου προέδρου απέναντι στην πολιτική του Ερντογάν και στην προσδοκία ότι οι χώρες του τουρκικού κόσμου θα ακολουθούν αυτομάτως τις διπλωματικές επιλογές της Άγκυρας.
Αυτό είναι και το κεντρικό ερώτημα που αναδεικνύεται: μπορεί η Τουρκία να διεκδικεί ηγετικό ρόλο στον τουρκικό κόσμο χωρίς να δημιουργεί την εντύπωση ότι απαιτεί πολιτική ευθυγράμμιση από τους εταίρους της;
Το Ναγκόρνο Καραμπάχ και η διαφωνία για το ποιος πιστώνεται τη νίκη
Σύμφωνα με την ανάλυση του Γετκίν, οι πρώτες εμφανείς ρωγμές είχαν παρουσιαστεί ήδη από το καλοκαίρι.
Σε ομιλία του, κατά την οποία απηύθυνε προειδοποιήσεις προς το Ισραήλ, ο Ερντογάν επικαλέστηκε την τουρκική παρουσία στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και στη Λιβύη.
«Όπως μπήκαμε στο Καραμπάχ, όπως μπήκαμε στη Λιβύη, μπορούμε να κάνουμε το ίδιο και σε αυτούς», είχε δηλώσει, σύμφωνα με την καταγραφή του Τούρκου αναλυτή.
Η αναφορά προκάλεσε δυσαρέσκεια στο Μπακού, καθώς ερμηνεύθηκε από αζερικής πλευράς ως υπερβολική ανάδειξη της τουρκικής συμβολής στη στρατιωτική επικράτηση του Αζερμπαϊτζάν.
Η Τουρκία είχε προσφέρει ουσιαστική στρατιωτική και πολιτική υποστήριξη στο Αζερμπαϊτζάν, ιδιαίτερα κατά τον πόλεμο του 2020.
Ωστόσο, για την ηγεσία του Μπακού, η νίκη στο Ναγκόρνο Καραμπάχ αποτελεί κεντρικό στοιχείο της εθνικής της αφήγησης και της πολιτικής νομιμοποίησης του Αλίγιεφ.
Η διαφορετική έμφαση που δίνουν οι δύο ηγέτες στον ρόλο της Άγκυρας φέρεται, σύμφωνα με τον Γετκίν, να αποτέλεσε μία από τις πρώτες εστίες δυσφορίας.
Το Ισραήλ: Μια στρατηγική σχέση που η Άγκυρα δεν μπορεί να αγνοήσει
Ένα από τα βαθύτερα γεωπολιτικά αίτια της έντασης βρίσκεται στις σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ.
Το Μπακού διατηρεί στενή συνεργασία με το Ισραήλ σε τομείς όπως η άμυνα, η τεχνολογία και η ενέργεια.
Η συνεργασία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την ασφάλεια του Αζερμπαϊτζάν και για τη θέση του στην ευρύτερη περιοχή του Νότιου Καυκάσου.
Η Τουρκία, αντιθέτως, ακολουθεί έντονα συγκρουσιακή ρητορική απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση, κυρίως λόγω των εξελίξεων στη Γάζα και στη Μέση Ανατολή.
Σύμφωνα με την ανάλυση που δημοσίευσε ο Γετκίν, η Άγκυρα ενοχλήθηκε και από την παραμονή της αζερικής αντιπροσωπείας στην αίθουσα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ κατά την ομιλία του Μπενιαμίν Νετανιάχου, στις 24 Σεπτεμβρίου.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι τριβές που είχαν προηγηθεί σχετικά με τους περιορισμούς στις μετακινήσεις του Ισραηλινού προέδρου Ισαάκ Χέρτζογκ μέσω Τουρκίας.
Οι διαφορετικές επιλογές για το Ισραήλ αποτυπώνουν ένα πραγματικό όριο στην τουρκοαζερική στρατηγική σύμπλευση.
Το Μπακού επιδιώκει να διατηρήσει τις σχέσεις του με την Άγκυρα χωρίς να εγκαταλείψει την αυτοτελή συνεργασία του με το Ισραήλ.
Η μαντίλα στα σχολεία και το μήνυμα «μην παρεμβαίνετε»
Η πιο άμεση δημόσια αντιπαράθεση ξέσπασε με αφορμή τους νέους κανόνες ένδυσης στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν, οι οποίοι περιόρισαν τη χρήση της ισλαμικής μαντίλας.
Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις στην Τουρκία, τόσο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όσο και μεταξύ προσώπων που συνδέονται με το κυβερνών κόμμα.
Ο τότε σύμβουλος του Ερντογάν, Οκτάι Σαράλ, άσκησε δημόσια κριτική στην πολιτική του Μπακού.
Η αντίδραση του Αζερμπαϊτζάν ήταν έντονη.
Το υπουργείο Εξωτερικών της χώρας ανακοίνωσε στις 21 Οκτωβρίου ότι 31 Τούρκοι πολίτες χαρακτηρίστηκαν ανεπιθύμητα πρόσωπα και τους απαγορεύθηκε η είσοδος στο Αζερμπαϊτζάν.
Παράλληλα, ο Αλίγιεφ υπερασπίστηκε δημόσια το δικαίωμα της χώρας του να καθορίζει τις εσωτερικές πολιτικές της χωρίς εξωτερικές υποδείξεις.
Σε παρέμβασή του για τα διπλά μέτρα και σταθμά, σύμφωνα με την καταγραφή του Yetkin Report, αναφέρθηκε σε εκείνους που επιχειρούν να υποδείξουν σε άλλους πώς πρέπει να ζουν.
Η ουσία του μηνύματος του Μπακού ήταν σαφής: η στρατηγική συμμαχία με την Τουρκία δεν συνεπάγεται αποδοχή παρεμβάσεων σε ζητήματα εσωτερικής διακυβέρνησης και κοινωνικής πολιτικής.
Η αποχώρηση Σαράλ δεν έφερε αποκλιμάκωση
Στις 26 Οκτωβρίου, ο Οκτάι Σαράλ αποχώρησε από τη θέση του συμβούλου της τουρκικής προεδρίας.
Η εξέλιξη ερμηνεύθηκε από τουρκικά μέσα ενημέρωσης ως προσπάθεια εκτόνωσης της έντασης με το Αζερμπαϊτζάν.
Ωστόσο, η απουσία του Αλίγιεφ από τη σύνοδο της Άγκυρας έδειξε ότι οι διαφωνίες δεν είχαν ξεπεραστεί.
Παράλληλα, τουρκικά δημοσιεύματα μετέφεραν και μια διαφορετική ερμηνεία για την απουσία του Αζέρου προέδρου: ότι αποτελούσε απάντηση στη μη συμμετοχή του Ερντογάν σε προηγούμενη διεθνή σύνοδο στο Μπακού.
Η εκδοχή αυτή αποδίδεται σε δημοσιογραφικές πληροφορίες και δεν αποτελεί επιβεβαιωμένη επίσημη εξήγηση της αζερικής προεδρίας.
Οι διπλωματικές επαφές, πάντως, δεν έχουν διακοπεί.
Ο Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ συναντήθηκε στην Άγκυρα με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, με τις δύο πλευρές να συζητούν τις διμερείς σχέσεις, τη συνεργασία στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών και τις περιφερειακές εξελίξεις.
Νότιος Καύκασος: Γιατί η κρίση αφορά και την Αρμενία
Οι εξελίξεις δεν περιορίζονται στις προσωπικές σχέσεις Ερντογάν και Αλίγιεφ.
Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν συνδέονται με σημαντικές ενεργειακές, εμπορικές και αμυντικές συνεργασίες, ενώ η σχέση τους επηρεάζει άμεσα τις ισορροπίες στον Νότιο Καύκασο.
Η Τουρκία επιδιώκει παράλληλα να προχωρήσει στην εξομάλυνση των σχέσεών της με την Αρμενία, μια διαδικασία που παραμένει στενά συνδεδεμένη με τις εξελίξεις στις σχέσεις Μπακού–Ερεβάν.
Μια παρατεταμένη κρίση μεταξύ Άγκυρας και Μπακού θα μπορούσε να περιπλέξει τον διπλωματικό συντονισμό σε αυτά τα ζητήματα.
Ωστόσο, η υφιστάμενη συνεργασία των δύο χωρών και η διατήρηση των επαφών σε υπουργικό επίπεδο δεν επιτρέπουν να θεωρηθεί ότι η στρατηγική τους συμμαχία έχει καταρρεύσει.
«Κανείς δεν θέλει έναν νέο μεγάλο αδελφό» – Το δίλημμα της επόμενης ημέρας
Ο Μουράτ Γετκίν υποστηρίζει ότι η κρίση μπορεί να οδηγήσει είτε σε περαιτέρω κλιμάκωση είτε σε επαναπροσδιορισμό των σχέσεων σε πιο ισότιμη βάση.
Η εκτίμησή του δεν προεξοφλεί οριστική ρήξη.
Αντίθετα, θέτει το ερώτημα εάν οι δύο κυβερνήσεις μπορούν να διαχειριστούν τις διαφορετικές τους προτεραιότητες χωρίς να αμφισβητήσουν τη στρατηγική συνεργασία που έχουν οικοδομήσει.
Ο Τούρκος αναλυτής σημειώνει ότι η επόμενη ημέρα εξαρτάται από τις επιλογές των δύο ηγετών: είτε θα συνεχιστούν οι αμοιβαίες κινήσεις που εντείνουν την κρίση είτε οι σχέσεις θα αποκτήσουν μια νέα βάση αμοιβαίου σεβασμού και συμφερόντων.
Το πολιτικό μήνυμα που αναδεικνύει είναι ότι η στενή συμμαχία δεν συνεπάγεται αποδοχή μιας ιεραρχικής σχέσης.
Και το συνοψίζει με την επισήμανση:
«Κανείς δεν θέλει έναν νέο μεγάλο αδελφό».
Πηγή: pagenews.gr