Η Ιβηρική Χερσόνησος περιστρέφεται αργά δεξιόστροφα – Το «κλειδί» του φλοιού του Γιβραλτάρ

Η Ιβηρική Χερσόνησος δεν είναι η ακίνητη γωνιά της Ευρώπης που νομίζουμε. Περιστρέφεται δεξιόστροφα με ρυθμό τόσο αργό που δεν τον αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι, αλλά αρκετά σημαντικό ώστε να επηρεάζει τη γεωλογική συμπεριφορά ολόκληρης της περιοχής. Η αιτία βρίσκεται στη χαοτική και ασύμμετρη σύγκρουση μεταξύ της Αφρικανικής και της Ευρασιατικής τεκτονικής πλάκας, με κεντρικό ρόλο να παίζει ο φλοιός γύρω από τον Πορθμό του Γιβραλτάρ.

Η κίνηση αυτή δεν είναι απλή θεωρία: μετρήθηκε και χαρτογραφήθηκε με ακρίβεια χάρη σε μια πρόσφατη μελέτη που συνδυάζει δύο ισχυρές μεθόδους παρατήρησης – τα δεδομένα από μικροσκοπικούς σεισμικούς κραδασμούς και τις σχεδόν ανεπαίσθητες μετατοπίσεις που καταγράφουν δορυφορικά συστήματα GPS.

Η σύγκλιση των πλακών – 4-6 χιλιοστά το χρόνο

Η Αφρική και η Ευρασία συγκλίνουν με ρυθμό 4 έως 6 χιλιοστών ετησίως – περίπου όσο μεγαλώνουν τα νύχια μας. Στον Ατλαντικό και κατά μήκος των ακτών της Αλγερίας το όριο είναι σχετικά καθαρό και ευδιάκριτο. Όμως, κοντά στη νότια Ισπανία και το βόρειο Μαρόκο, η εικόνα διαλύεται. Εκεί εμφανίζεται μια ευρεία ζώνη αλληλεπιδρώντων μπλοκ, πτυχωμένων οροσειρών και κρυφών ρηγμάτων, όπου η τάση δεν κατανέμεται ομοιόμορφα.

Κλειδί σε αυτή τη γεωλογική «θολούρα» είναι η περιοχή Alboran – ένα κομμάτι ωκεάνιου φλοιού κάτω από τη δυτική Μεσόγειο. Αυτό το μπλοκ ολισθαίνει προς τα δυτικά και δημιουργεί την καμπύλη οροσειρά γνωστή ως Τόξο του Γιβραλτάρ, που ενώνει την Betic Cordillera της Ισπανίας με τα Όρη Rif του Μαρόκου.

Ο ρόλος του φλοιού του Γιβραλτάρ – Απορρόφηση vs άμεση σύγκρουση

Η νέα μελέτη, με επικεφαλής τον Asier Madarieta από το Πανεπιστήμιο της Χώρας των Βάσκων, συνδύασε δύο τεράστια σύνολα δεδομένων:

• Σεισμικά αρχεία: Η γεωμετρία κίνησης των ρηγμάτων κατά τη διάρκεια σεισμών αποκαλύπτει τις κατευθύνσεις τάσης βαθιά στον φλοιό.
• Δορυφορικά δεδομένα GPS: Εκατοντάδες σταθμοί παρακολουθούν πώς μετατοπίζεται η επιφάνεια της Γης κατά κλάσματα χιλιοστού κάθε χρόνο.

Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: τα όρια των πλακών συμπεριφέρονται πολύ διαφορετικά εκατέρωθεν του Πορθμού του Γιβραλτάρ.

• Ανατολικά του πορθμού, ο φλοιός του Τόξου του Γιβραλτάρ λειτουργεί σαν προστατευτικό στρώμα. Απορροφά το μεγαλύτερο μέρος της τάσης που παράγεται από τη σύγκρουση Αφρικής-Ευρασίας.
• Δυτικά του πορθμού, αυτό το «μαξιλάρι» εξασθενεί δραστικά. Εκεί η Ιβηρία δέχεται άμεση σύγκρουση με την Αφρικανική πλάκα.

«Στα ανατολικά των Στενών του Γιβραλτάρ, ο φλοιός του Τόξου απορροφά την παραμόρφωση», εξηγεί ο Madarieta. «Δυτικά, λαμβάνει χώρα η άμεση σύγκρουση μεταξύ Ιβηρικής (Ευρασίας) και Αφρικής». Αυτή η ασυμμετρία είναι που ωθεί ολόκληρη την Ιβηρική Χερσόνησο σε αργή δεξιόστροφη περιστροφή.

Η περιστροφή σε αριθμούς – Μικρή, αλλά καθοριστική

Η νότια και νοτιοδυτική Ιβηρία κινούνται διαφορετικά από τον βορρά. Η χερσόνησος παραμορφώνεται και στρέφεται δεξιόστροφα, ωθούμενη από κάτω και από τα πλάγια από αυτή την άνιση πίεση. Με ανθρώπινη κλίμακα η κίνηση είναι αμελητέα. Με γεωλογική κλίμακα όμως έχει τεράστια σημασία: τα ίδια πεδία τάσης που προκαλούν την περιστροφή αποφασίζουν πού κλειδώνουν τα ρήγματα και πού τελικά γλιστρούν, δημιουργώντας σεισμούς.

Γιατί έχει σημασία – Ο σεισμικός κίνδυνος που παραμένει «κρυμμένος»

Σε πολλές περιοχές της νοτιοδυτικής Ιβηρίας υπάρχει σημαντική παραμόρφωση και σεισμική δραστηριότητα, αλλά τα υπεύθυνα ρήγματα παραμένουν αόρατα στην επιφάνεια. «Υπάρχουν πολλά μέρη όπου συμβαίνουν σεισμοί, αλλά δεν γνωρίζουμε ποιες δομές είναι ενεργές», τονίζει ο Madarieta. «Αυτά τα πεδία τάσης μας λένε πού πρέπει να ψάξουμε».

Η πιο τραγική υπενθύμιση ήρθε το 1755: ο σεισμός της Λισαβόνας (εκτιμώμενο μέγεθος 8,7 Ρίχτερ) κατέστρεψε την πόλη και έστειλε τσουνάμι στον Ατλαντικό. Από τότε έχουν ακολουθήσει μικρότεροι, αλλά εξίσου καταστροφικοί σεισμοί, σε ένα όριο που αρνείται να συμπεριφερθεί προβλέψιμα.

Η μελέτη κατευθύνει πλέον τους ερευνητές προς κρυμμένα ρήγματα που μπορεί να ενεργοποιηθούν στο μέλλον. Οι πληροφορίες αυτές τροφοδοτούν άμεσα βάσεις δεδομένων όπως η Βάση Δεδομένων Τεταρτογενών Ενεργών Ρηγμάτων της Ιβηρίας, που στοχεύει να καταγράψει όλες τις δομές ικανές να ολισθήσουν σήμερα.

Προσοχή στην υπερβολή – Ένα στιγμιότυπο, όχι η πλήρης εικόνα

Οι ερευνητές παραμένουν προσεκτικοί. Τα σύγχρονα σεισμικά αρχεία καλύπτουν μόνο μερικές δεκαετίες, ενώ οι δορυφορικές μετρήσεις υψηλής ακρίβειας ξεκίνησαν γύρω στο 1999. «Πρόκειται για ένα μικρό παράθυρο στη γεωλογική εξέλιξη», λέει ο Madarieta. Η τεκτονική των πλακών εξελίσσεται σε εκατομμύρια χρόνια. Αυτό που βλέπουμε είναι ένα στιγμιότυπο – μια φευγαλέα ματιά σε μια πολύ μεγαλύτερη ιστορία.

Παρόλα αυτά, είναι η πιο καθαρή εικόνα που έχουμε μέχρι σήμερα. Και ενώ η γη φαίνεται συμπαγής κάτω από τα πόδια μας, στην πραγματικότητα είναι – και πάντα ήταν – σε συνεχή κίνηση. Η Ιβηρική Χερσόνησος περιστρέφεται αργά, σιωπηλά, και μαζί της αλλάζει ο χάρτης του σεισμικού κινδύνου σε ολόκληρη τη νοτιοδυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αφρική.

Πηγή: Pagenews.gr