Η μεταναστευτική κρίση που ξεκίνησε στα σύνορα Μαρόκου–Θέουτας έχει πλέον μεταφερθεί στην καρδιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ιταλία και Ισπανία, δύο από τις μεγαλύτερες χώρες της ζώνης Σένγκεν και δύο κράτη χωρίς καν κοινό χερσαίο σύνορο, έχουν περάσει σε ένα πρωτοφανές παιχνίδι αμοιβαίων ελέγχων σε αεροπορικές και θαλάσσιες αφίξεις.
Η Ρώμη ξεκίνησε ελέγχους σε ταξιδιώτες που έφθαναν από την Ισπανία την 1η Αυγούστου. Η Μαδρίτη απάντησε τα μεσάνυχτα του Σαββάτου με δικούς της ελέγχους σε αφίξεις από την Ιταλία. Ο Ιταλός υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι χαρακτήρισε την ισπανική αντίδραση «ακατανόητη και εντελώς απαράδεκτη», ενώ ο Ισπανός ομόλογός του Χοσέ Μανουέλ Άλμπαρες μίλησε για πλήγμα στην ευρωπαϊκή ενότητα.
Αφορά πλέον την ίδια τη λειτουργία της Σένγκεν.
Η Θέουτα άνοιξε την πόρτα της κρίσης
Η αφετηρία ήταν η μαζική είσοδος δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων από το Μαρόκο στη Θέουτα στα τέλη Ιουλίου.
Οι διαφορετικές πηγές δίνουν ελαφρώς διαφορετικούς αριθμούς: το Associated Press καταγράφει περίπου 72.000 αφίξεις μέσα σε δύο ημέρες, ενώ άλλα ρεπορτάζ έχουν ανεβάσει τον αριθμό κοντά στις 78.000. Οι περισσότεροι επέστρεψαν γρήγορα στο Μαρόκο, όμως η ανθρωπιστική διάσταση υπήρξε βαριά, με περισσότερους από 80 νεκρούς σύμφωνα με ισπανικές και μαροκινές αρχές.
Η κλίμακα ήταν τέτοια ώστε η κρίση μετατράπηκε σχεδόν αμέσως σε ευρωπαϊκό πολιτικό ζήτημα.
Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι χρησιμοποίησε το περιστατικό ως απόδειξη της ανάγκης για αυστηρότερη ευρωπαϊκή πολιτική στα σύνορα.
Ο Πέδρο Σάντσεθ, αντίθετα, κατηγόρησε την ιταλική πλευρά ότι μεγαλοποιεί έναν κίνδυνο ο οποίος στην πράξη είχε ήδη περιοριστεί.
Το πιο παράδοξο: η Θέουτα δεν προσφέρει εύκολη δίοδο προς την Ιταλία
Εδώ βρίσκεται και η πιο αδύναμη πλευρά του ιταλικού επιχειρήματος.
Η Μαδρίτη επιμένει ότι η Θέουτα έχει ειδικό καθεστώς και οι αφίξεις από εκεί δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε ελεύθερη μετακίνηση προς την ηπειρωτική Ευρώπη.
Μέχρι την 1η Αυγούστου η κατάσταση στον θύλακα είχε σε μεγάλο βαθμό σταθεροποιηθεί και οι περισσότεροι από όσους είχαν περάσει είχαν επιστρέψει στο Μαρόκο. Ισπανικές αρχές υποστηρίζουν επομένως ότι ο πραγματικός κίνδυνος μαζικής δευτερογενούς μετακίνησης προς την Ιταλία ήταν εξαιρετικά μικρός.
Ακόμη και Ιταλός αναλυτής του ISPI εκτίμησε στο AP ότι υπήρχε «σχεδόν μηδενικός» κίνδυνος οι συγκεκριμένοι άνθρωποι να φτάσουν τελικά στην Ιταλία.
Άρα η κίνηση της Ρώμης έχει έντονο πολιτικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα, όχι μόνο επιχειρησιακό.
Η Μελόνι παίζει στο γήπεδο της ασφάλειας
Η ιταλική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να περιμένει μέχρι ένας κίνδυνος να μετατραπεί σε πραγματικότητα.
Ο Ταγιάνι συνέδεσε τους ελέγχους με ενδεχόμενη διείσδυση ατόμων με τζιχαντιστικό προφίλ και με νέες διαδικτυακές εκκλήσεις για μαζική διέλευση προς τη Θέουτα στα μέσα Αυγούστου.
Αυτή η επιχειρηματολογία ταιριάζει πλήρως με το πολιτικό DNA της Μελόνι:
μετανάστευση = σύνορα = ασφάλεια = εθνική κυριαρχία.
Και όσο πλησιάζουν κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις στην Ευρώπη και ενισχύεται η πίεση από κόμματα δεξιότερα της παραδοσιακής κεντροδεξιάς, η πολιτική απόδοση μιας αυστηρής στάσης αυξάνεται.
Ο Σάντσεθ δεν μπορούσε πολιτικά να αφήσει την κίνηση αναπάντητη
Η ισπανική απάντηση έχει εξίσου ισχυρή πολιτική λογική.
Αν η Μαδρίτη αποδεχόταν τους ιταλικούς ελέγχους χωρίς αντίδραση, θα άφηνε να δημιουργηθεί εικόνα ότι η Ιταλία μπορεί μονομερώς να αντιμετωπίζει την Ισπανία ως πιθανή «πύλη ασφαλείας» προς την υπόλοιπη Ευρώπη.
Γι’ αυτό και ο Σάντσεθ πέρασε στα αντίμετρα.
Το μήνυμα είναι ουσιαστικά:
αν η Ιταλία μπορεί να επικαλείται εθνική ασφάλεια για να ελέγχει αφίξεις από την Ισπανία, τότε η Ισπανία μπορεί να κάνει το ίδιο απέναντι στην Ιταλία.
Εκεί όμως αρχίζει ο πραγματικός κίνδυνος για τη Σένγκεν.
Όταν η εξαίρεση γίνεται αντίποινο
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο πράγματι επιτρέπει προσωρινή επαναφορά ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα όταν υπάρχει σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη ή την εσωτερική ασφάλεια.
Και αρκετές χώρες ήδη χρησιμοποιούν αυτή τη δυνατότητα.
Η Γερμανία διατηρεί ελέγχους στα χερσαία σύνορά της, η Γαλλία σε όλα τα εσωτερικά της σύνορα, η Αυστρία σε σειρά γειτονικών κρατών και η Ιταλία στα σύνορα με τη Σλοβενία.
Η διαφορά όμως στη σημερινή υπόθεση είναι πολιτικά πιο ανησυχητική:
ο ένας έλεγχος προκάλεσε τον άλλο.
Δεν μιλάμε απλώς για δύο παράλληλες εθνικές αξιολογήσεις κινδύνου.
Μιλάμε για δυναμική tit-for-tat.
Και αν αυτό το μοντέλο παγιωθεί, η Σένγκεν μπορεί να παραμένει τυπικά σε ισχύ αλλά να χάνει σταδιακά το πραγματικό της περιεχόμενο.
Οκτώ εκατομμύρια ταξίδια μπαίνουν στο πολιτικό πεδίο
Η οικονομική διάσταση είναι επίσης σημαντική.
Περισσότεροι από 8 εκατομμύρια άνθρωποι ταξίδεψαν μεταξύ Ισπανίας και Ιταλίας το προηγούμενο έτος, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο Guardian.
Άρα το κόστος δεν είναι θεωρητικό.
Περιλαμβάνει:
καθυστερήσεις σε αεροδρόμια,
επιπλέον προσωπικό ασφαλείας,
μεγαλύτερους χρόνους επιβίβασης,
πρόσθετη γραφειοκρατία για αεροπορικές και ακτοπλοϊκές εταιρείες,
και μεγαλύτερη αβεβαιότητα για επιβάτες.
Οι πρώτες εικόνες από το Madrid-Barajas δείχνουν ήδη αστυνομικούς να ελέγχουν έγγραφα ταξιδιωτών που φθάνουν από την Ιταλία.
Αυτό είναι ίσως το πιο πολιτικά επικίνδυνο στοιχείο:
το κόστος μιας μεταναστευτικής κρίσης στη Βόρεια Αφρική μεταφέρεται απευθείας στον Ευρωπαίο ταξιδιώτη.
Η Μελόνι και ο Σάντσεθ παίζουν διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ευρωπαϊκής κρίσης
Η αντιπαράθεση δεν είναι μόνο διμερής.
Αποτυπώνει δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την Ευρώπη.
Η Μελόνι θέλει μια Ένωση όπου:
τα εξωτερικά σύνορα είναι σκληρότερα,
τα κράτη διατηρούν ισχυρό δικαίωμα μονομερούς προστασίας,
και η ελεύθερη κυκλοφορία υποχωρεί όταν συγκρούεται με την ασφάλεια.
Ο Σάντσεθ υποστηρίζει περισσότερο την ιδέα ότι:
η μεταναστευτική διαχείριση πρέπει να είναι συλλογική,
η ελεύθερη κυκλοφορία δεν πρέπει να εργαλειοποιείται,
και μία τοπική κρίση δεν πρέπει να μετατρέπεται σε γενικευμένη καχυποψία μεταξύ κρατών-μελών.
Η σύγκρουση των δύο δεν είναι επομένως προσωπική.
Είναι ιδεολογική μάχη για τη μελλοντική μορφή της ΕΕ.
Το Μαρόκο είναι ο αθέατος τρίτος παίκτης
Και πίσω από τη Ρώμη και τη Μαδρίτη βρίσκεται το Ραμπάτ.
Η Θέουτα και η Μελίγια αποτελούν επί δεκαετίες ευαίσθητο σημείο στις σχέσεις Ισπανίας–Μαρόκου.
Ο πρώην αναπληρωτής εκτελεστικός διευθυντής της Frontex, Gil Arias, δήλωσε μάλιστα στο AP ότι θεωρεί εξαιρετικά δύσκολο μια τόσο μεγάλη κινητοποίηση να πραγματοποιήθηκε χωρίς τουλάχιστον γνώση ή ανοχή των μαροκινών αρχών.
Αυτό δεν αποτελεί απόδειξη κρατικής οργάνωσης της κρίσης.
Αναδεικνύει όμως ένα βαθύτερο ευρωπαϊκό πρόβλημα:
η μετανάστευση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μοχλός πίεσης μεταξύ κρατών.
Και όταν συμβαίνει αυτό, το πραγματικό εξωτερικό σύνορο της Ευρώπης μεταφέρεται πολιτικά πολύ πιο νότια από τον χάρτη της ΕΕ.
Η δικαστική απόφαση και το νέο μεταναστευτικό μήνυμα
Στην Ισπανία, μέρος της συζήτησης έχει συνδεθεί με πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου που περιόρισε τις συνοπτικές επιστροφές ανθρώπων οι οποίοι αναχαιτίζονται στη θάλασσα ενώ επιχειρούν να φθάσουν στους ισπανικούς θύλακες.
Η κρίση στη Θέουτα ήρθε αμέσως μετά και αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν την εξέλιξη για να ασκήσουν πίεση στον Σάντσεθ.
Αυτό αναδεικνύει μια από τις δυσκολότερες ισορροπίες της ευρωπαϊκής πολιτικής:
δικαστικές εγγυήσεις και δικαιώματα από τη μία, αποτελεσματική αποτροπή μαζικών παράτυπων εισόδων από την άλλη.
Όσο η Ευρώπη δεν βρίσκει κοινή ισορροπία, τα κράτη θα επιστρέφουν στις εθνικές λύσεις.
Η Κομισιόν προσπαθεί να κλείσει τη φωτιά πριν εξαπλωθεί
Ο επίτροπος Μετανάστευσης Μάγκνους Μπρούνερ έχει ήδη επικοινωνήσει με τους υπουργούς Εσωτερικών των δύο χωρών.
Σύμφωνα με τον ίδιο, και οι δύο πλευρές επιβεβαίωσαν ότι οι έλεγχοι είναι προσωρινοί, ενώ από την Ιταλία υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί σύντομα να αρθούν.
Αυτό εξηγεί την αγωνία των Βρυξελλών.
Γιατί ένα προηγούμενο αμοιβαίων αντιποίνων μπορεί να ξεφύγει πολύ γρήγορα από τον έλεγχο.
Σήμερα είναι Ιταλία–Ισπανία.
Αύριο κάποια άλλη χώρα μπορεί να επικαλεστεί μεταναστευτική πίεση σε διαφορετικό κράτος για να επαναφέρει δικούς της ελέγχους.
Και τότε η εξαίρεση γίνεται σύστημα.
Η Ευρώπη έχει ήδη αρχίσει να “εθνικοποιεί” ξανά τα σύνορά της
Αυτό είναι το πιο βαθύ συμπέρασμα.
Η Σένγκεν δεν καταρρέει σήμερα.
Αλλά αλλάζει χαρακτήρα.
Η ελεύθερη κυκλοφορία υπήρξε για δεκαετίες ένα από τα ισχυρότερα υλικά σύμβολα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Τώρα όλο και περισσότερα κράτη επαναφέρουν ελέγχους με διαφορετικές αιτιολογήσεις:
μετανάστευση,
τρομοκρατία,
οργανωμένο έγκλημα,
πόλεμος στην Ουκρανία,
αστάθεια στη Μέση Ανατολή.
Το μοντέλο μοιάζει ολοένα περισσότερο με:
Σένγκεν υπό αίρεση.
Και υπάρχει μία πολιτική ειρωνεία
Παρά την ένταση που προκαλεί η μετανάστευση μεταξύ κυβερνήσεων, οι Ευρωπαίοι πολίτες δεν την τοποθετούν σήμερα στην κορυφή των προτεραιοτήτων τους.
Στην τελευταία μέτρηση Eurobarometer που επικαλείται ο Guardian, η μετανάστευση βρισκόταν μόλις στην έκτη θέσημεταξύ των θεμάτων που οι πολίτες θεωρούν ότι πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, πίσω από το κόστος ζωής, την άμυνα και ασφάλεια, την οικονομία και την απασχόληση.
Αυτό έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία.
Οι κυβερνήσεις μπορούν να θεωρούν τη μετανάστευση θέμα υψηλής εκλογικής απόδοσης.
Οι ψηφοφόροι όμως μπορεί να ανησυχούν περισσότερο για το πορτοφόλι τους.
Το πραγματικό τεστ έρχεται τώρα
Η επόμενη κρίσιμη περίοδος είναι τα μέσα Αυγούστου.
Εάν υπάρξει νέα μεγάλη απόπειρα μαζικής διέλευσης προς τη Θέουτα, η Μελόνι θα ισχυριστεί ότι δικαιώθηκε.
Εάν δεν υπάρξει, η πίεση προς τη Ρώμη να άρει τα μέτρα θα αυξηθεί σημαντικά.
Παράλληλα, όσο συνεχίζονται οι ισπανικοί έλεγχοι, τόσο ενισχύεται η εικόνα ότι μία διαφωνία για τα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης έχει μετατραπεί σε εσωτερικό εμπορικό και ταξιδιωτικό εμπόδιο.
Η μεγάλη εικόνα: η Θέουτα αποκάλυψε το πιο ευάλωτο σημείο της Σένγκεν
Το πρόβλημα δεν είναι ότι δύο κυβερνήσεις έστησαν προσωρινά ελέγχους.
Το ευρωπαϊκό δίκαιο το επιτρέπει υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Το πρόβλημα είναι ότι αρχίζει να αλλάζει η πολιτική κουλτούρα γύρω από αυτούς.
Από έκτακτο μέτρο ασφαλείας, οι συνοριακοί έλεγχοι κινδυνεύουν να μετατραπούν σε εργαλείο διαπραγμάτευσης, πίεσης και αντιποίνων μεταξύ εταίρων.
Και αν αυτό παγιωθεί, η Ευρώπη δεν χρειάζεται να καταργήσει επισήμως τη Σένγκεν για να την αποδυναμώσει.
Αρκεί κάθε κυβέρνηση, όταν διαφωνεί με την επόμενη, να σηκώνει ξανά τη μπάρα των συνόρων.
Πηγή: pagenews.gr