Η σύγκρουση Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν έχει πλέον μεταφερθεί σε ένα νέο και εξαιρετικά επικίνδυνο πεδίο.
Δεν αφορά μόνο πυραύλους, κυρώσεις ή το πυρηνικό πρόγραμμα.
Αφορά το ποιος θα ελέγχει την κυκλοφορία σε μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη.
Το Στενό του Ορμούζ έχει μετατραπεί σε διαπραγματευτικό όπλο.
Και η τελευταία κίνηση του Ντόναλντ Τραμπ κάνει την πιθανότητα μιας γρήγορης συμφωνίας ακόμη μικρότερη.
Ο Αμερικανός πρόεδρος απαίτησε πλέον από το Ιράν να καταβάλει αποζημιώσεις για θανάτους και ζημιές που, σύμφωνα με τον ίδιο, προκάλεσε η Ισλαμική Δημοκρατία κατά τη διάρκεια περίπου πέντε δεκαετιών.
Η απαίτηση αποτελεί άμεση απάντηση στην Τεχεράνη, η οποία ζητεί από την Ουάσιγκτον οικονομική αποζημίωση για τις καταστροφές του πολέμου, άρση κυρώσεων και τερματισμό στρατιωτικών πιέσεων.
Αυτό που μέχρι πριν από λίγες ημέρες έμοιαζε με δύσκολη αλλά πιθανή διαπραγμάτευση για το Ορμούζ εξελίσσεται πλέον σε σύγκρουση για το ποιος θα πληρώσει ποιον μετά τον πόλεμο.
Και αυτό αλλάζει ολόκληρη την εξίσωση.
Ο Τραμπ απαντά στις ιρανικές απαιτήσεις με δικό του λογαριασμό
Ο Αμερικανός πρόεδρος δήλωσε ότι η Ουάσιγκτον θα ζητήσει χρήματα για τις ζημιές που, όπως υποστήριξε, έχει προκαλέσει το Ιράν σε βάθος 50 ετών.
Παράλληλα, διεύρυνε την απαίτησή του, υποστηρίζοντας ότι η Τεχεράνη πρέπει να λογοδοτήσει για θανάτους και καταστροφές στον Λίβανο, στη Συρία, στην Υεμένη και στη Γάζα.
Η κίνηση αυτή δεν αποτελεί λεπτομέρεια των διαπραγματεύσεων.
Εισάγει ένα εντελώς νέο κεφάλαιο σε μια ήδη εξαιρετικά περίπλοκη διαδικασία.
Μέχρι τώρα, η συζήτηση περιστρεφόταν κυρίως γύρω από την άρση των κυρώσεων, την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, τον αμερικανικό αποκλεισμό της ιρανικής ναυτιλίας και τους όρους επαναλειτουργίας του Ορμούζ.
Τώρα προστίθενται αποζημιώσεις δεκαετιών.
Και κάθε νέα απαίτηση αυξάνει την πολιτική τιμή μιας συμφωνίας και για τις δύο πλευρές.
Το προβληματικό επιχείρημα με το USS Cole
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό πραγματολογικό πρόβλημα στη ρητορική Τραμπ.
Ο Αμερικανός πρόεδρος συμπεριέλαβε μεταξύ των θυμάτων που κατά την άποψή του πρέπει να αποζημιωθούν και τις οικογένειες των 17 Αμερικανών ναυτών που σκοτώθηκαν στην επίθεση κατά του USS Cole στην Υεμένη τον Οκτώβριο του 2000.
Η επίθεση όμως έχει αποδοθεί στην Αλ Κάιντα, όχι στο Ιράν.
Η λεπτομέρεια είναι σημαντική επειδή αποκαλύπτει ότι η νέα αμερικανική απαίτηση δεν έχει ακόμη τη μορφή ενός συγκεκριμένου νομικού ή οικονομικού πλαισίου.
Προς το παρόν λειτουργεί κυρίως ως πολιτική και διαπραγματευτική πίεση.
Και αυτό ενισχύει την αίσθηση ότι η Ουάσιγκτον ανεβάζει το τίμημα πριν ακόμη ξεκαθαρίσει τι ακριβώς θεωρεί αποδεκτό συμβιβασμό.
Το Ιράν κρατά το χαρτί του Ορμούζ
Το πραγματικό πλεονέκτημα της Τεχεράνης βρίσκεται αλλού.
Στη γεωγραφία.
Το Ιράν βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του Στενού του Ορμούζ και διαθέτει τη στρατιωτική δυνατότητα να επηρεάζει άμεσα τη ναυσιπλοΐα.
Πριν από τη σημερινή κρίση, περίπου 20,9 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων περνούσαν καθημερινά από το πέρασμα — ποσότητα αντίστοιχη με περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης υγρών πετρελαϊκών καυσίμων.
Οι εναλλακτικοί αγωγοί της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων μπορούν να παρακάμψουν μόνο μέρος αυτής της ποσότητας.
Αυτό σημαίνει ότι το Ορμούζ δεν μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί.
Και όποιος μπορεί να επηρεάζει την κίνηση εκεί αποκτά δυσανάλογη επιρροή πάνω στην παγκόσμια οικονομία.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να κλείσει εντελώς το Στενό
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της ιρανικής στρατηγικής.
Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται απαραίτητα να αποκλείσει πλήρως το Ορμούζ.
Αρκεί να δημιουργεί αρκετή αβεβαιότητα.
Ένα περιστατικό με δεξαμενόπλοιο.
Μια επίθεση με drone.
Μια απειλή κατά εμπορικού πλοίου.
Μια νέα απαίτηση αδειοδότησης.
Μια στρατιωτική άσκηση.
Κάθε τέτοια εξέλιξη μπορεί να αυξήσει το κόστος ασφάλισης, να οδηγήσει ναυτιλιακές εταιρείες σε αλλαγές δρομολογίων και να προκαλέσει άνοδο στις τιμές της ενέργειας.
Η Τεχεράνη επομένως δεν χρειάζεται να σταματήσει κάθε πλοίο.
Χρειάζεται απλώς να πείσει τις αγορές ότι μπορεί να το κάνει.
Και η αγορά αντιδρά ήδη.
Οι τιμές του πετρελαίου ενισχύθηκαν περίπου 5% μετά τη νέα σκλήρυνση των θέσεων ΗΠΑ και Ιράν, ενώ η άνοδος του αργού τροφοδότησε ξανά ανησυχίες για τον πληθωρισμό και τις αποδόσεις των αμερικανικών ομολόγων.
Η συμφωνία με το Ομάν μπορεί να αλλάξει τους κανόνες
Στο παρασκήνιο βρίσκεται μια εξίσου κρίσιμη διαπραγμάτευση.
Το Ιράν και το Ομάν συζητούν ένα νέο πλαίσιο ναυσιπλοΐας μέσω του Στενού.
Οι δύο πλευρές έχουν ήδη καταλήξει σε κατανόηση για τις γεωγραφικές συντεταγμένες μιας νέας θαλάσσιας διαδρομής και επεξεργάζονται τις τεχνικές λεπτομέρειες.
Η Τεχεράνη όμως έχει ξεκαθαρίσει ότι μια συμφωνία με το Ομάν για ασφαλή διέλευση πλοίων δεν σημαίνει αυτομάτως πλήρες άνοιγμα του Ορμούζ.
Το Ιράν επιμένει ότι το πέρασμα θα παραμείνει συνδεδεμένο με τις ευρύτερες απαιτήσεις του από τις ΗΠΑ, μεταξύ των οποίων βρίσκεται ο τερματισμός του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού.
Και εδώ εμφανίζεται ένα παράδοξο.
Ένας μηχανισμός που δημιουργείται με στόχο να επαναφέρει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα θα μπορούσε τελικά να θεσμοποιήσει μεγαλύτερο ιρανικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η διέλευση.
Αυτό θα αποτελούσε μεγάλη στρατηγική επιτυχία για την Τεχεράνη.
Ο πόλεμος μπορεί να έκανε το Ιράν ισχυρότερο στο Ορμούζ
Αυτό είναι το πιο άβολο ερώτημα για την Ουάσιγκτον.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποίησαν στρατιωτική ισχύ για να περιορίσουν τις δυνατότητες του Ιράν.
Όμως, εάν η τελική συμφωνία αναγνωρίσει στην Τεχεράνη μεγαλύτερο πρακτικό ρόλο στη διαχείριση της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ, τότε το αποτέλεσμα μπορεί να είναι αντίθετο από αυτό που επεδίωκε η αμερικανική στρατηγική.
Το Ιράν θα έχει υποστεί τεράστιες στρατιωτικές και οικονομικές απώλειες.
Αλλά θα έχει ταυτόχρονα αποδείξει ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα παγκόσμιο ενεργειακό chokepoint για να αναγκάσει τις μεγαλύτερες δυνάμεις του κόσμου να διαπραγματευθούν.
Αυτό αποτελεί εξαιρετικά επικίνδυνο προηγούμενο.
Όχι μόνο για το Ορμούζ.
Αλλά για κάθε στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα στον κόσμο.
Η Ουάσιγκτον δεν κατάφερε να σπάσει τον ιρανικό μοχλό
Η στρατιωτική διάσταση είναι εξίσου σημαντική.
Παρά τις αμερικανικές επιχειρήσεις και τις επιθέσεις κατά ιρανικών στόχων, η Ουάσιγκτον δεν έχει καταφέρει να εξαλείψει τη δυνατότητα της Τεχεράνης να απειλεί τη ναυσιπλοΐα.
Αυτό εξηγεί γιατί το Ιράν συνεχίζει να αντιμετωπίζει το Ορμούζ ως το ισχυρότερο διαπραγματευτικό του χαρτί.
Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι σε μια συμβατική στρατιωτική αναμέτρηση οι ΗΠΑ διαθέτουν συντριπτικά μεγαλύτερη ισχύ.
Στο Ορμούζ όμως η γεωγραφία περιορίζει μέρος αυτού του πλεονεκτήματος.
Παράκτιοι πύραυλοι.
Drones.
Ταχύπλοα.
Νάρκες.
Αντιπλοϊκά όπλα.
Όλα μπορούν να μετατρέψουν μια στενή θαλάσσια περιοχή σε εξαιρετικά δύσκολο επιχειρησιακό περιβάλλον.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να νικήσει το αμερικανικό Ναυτικό.
Χρειάζεται να κάνει το κόστος της ελεύθερης ναυσιπλοΐας αρκετά μεγάλο ώστε η Ουάσιγκτον να προτιμήσει τη διαπραγμάτευση.
Ο Τραμπ βρίσκεται μπροστά σε πολιτικό πρόβλημα
Υπάρχει όμως και το αμερικανικό εσωτερικό μέτωπο.
Οι ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου πλησιάζουν.
Και η άνοδος των τιμών ενέργειας αποτελεί πολιτικό κίνδυνο για κάθε αμερικανική κυβέρνηση.
Ένα παρατεταμένο κλείσιμο ή σοβαρός περιορισμός του Ορμούζ μπορεί να μεταφραστεί σε:
ακριβότερη βενζίνη,
υψηλότερο κόστος μεταφορών,
νέες πληθωριστικές πιέσεις,
ακριβότερα επιτόκια,
και τελικά μεγαλύτερη δυσαρέσκεια των ψηφοφόρων.
Αυτό σημαίνει ότι το Ιράν δεν διαπραγματεύεται μόνο απέναντι στον Λευκό Οίκο.
Διαπραγματεύεται και απέναντι στο αμερικανικό εκλογικό ημερολόγιο.
Όσο περισσότερο παρατείνεται η κρίση, τόσο μεγαλύτερο μπορεί να γίνεται το πολιτικό κόστος για τον Τραμπ.
Η Τεχεράνη παίζει με τον χρόνο
Αυτό πιθανότατα αποτελεί βασικό μέρος της ιρανικής στρατηγικής.
Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι ο χρόνος δεν λειτουργεί μόνο εις βάρος της.
Οι κυρώσεις και ο πόλεμος καταστρέφουν την ιρανική οικονομία.
Αλλά οι υψηλές τιμές πετρελαίου πλήττουν και τους αντιπάλους της.
Αν η ιρανική ηγεσία πιστεύει ότι μπορεί να αντέξει μερικούς ακόμη μήνες, μπορεί να θεωρήσει ότι ο Λευκός Οίκος θα γίνει σταδιακά πιο πρόθυμος για συμβιβασμό καθώς πλησιάζουν οι αμερικανικές εκλογές.
Με αυτή τη λογική, η κρίση του Ορμούζ δεν είναι αγώνας μόνο στρατιωτικής αντοχής.
Είναι αγώνας πολιτικού χρόνου.
Και η Κίνα παρακολουθεί
Υπάρχει όμως ένας παίκτης που έχει κάθε λόγο να παρακολουθεί εξαιρετικά προσεκτικά αυτή την αναμέτρηση.
Η Κίνα.
Το Πεκίνο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ενεργειακές ροές της Μέσης Ανατολής.
Ταυτόχρονα όμως βλέπει μια αμερικανική υπερδύναμη που διαθέτει τεράστια στρατιωτική ισχύ να δυσκολεύεται να εξασφαλίσει πλήρη έλεγχο ενός κρίσιμου θαλάσσιου περάσματος.
Το στρατηγικό μάθημα έχει σημασία.
Τα chokepoints — Ορμούζ, Μπαμπ ελ Μαντέμπ, Μαλάκα και άλλα — μπορούν να αποκτήσουν τεράστια γεωπολιτική αξία σε έναν κόσμο όπου ο ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων επιστρέφει.
Η κρίση του Ορμούζ επομένως παρακολουθείται πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή.
Το επικίνδυνο παιχνίδι των αποζημιώσεων
Η νέα συζήτηση περί αποζημιώσεων κάνει πλέον τον συμβιβασμό ακόμη δυσκολότερο.
Εάν οι ΗΠΑ αποδεχθούν ότι πρέπει να αποζημιώσουν το Ιράν, ο Τραμπ κινδυνεύει να κατηγορηθεί ότι πληρώνει την Τεχεράνη μετά από έναν πόλεμο.
Εάν το Ιράν δεχθεί να πληρώσει αποζημιώσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ηγεσία του κινδυνεύει να εμφανιστεί στο εσωτερικό ως ηττημένη.
Και εάν οι δύο πλευρές επιμείνουν ταυτόχρονα στις δικές τους απαιτήσεις, τότε δεν υπάρχει εύκολο σημείο συνάντησης.
Γι’ αυτό η ρητορική περί αποζημιώσεων μπορεί τελικά να λειτουργήσει περισσότερο ως μηχανισμός πολιτικού αδιεξόδου παρά ως πραγματικό οικονομικό αίτημα.
Το Ορμούζ είναι τώρα το πεδίο όπου θα κριθεί ποιος υποχωρεί
Αυτή είναι πλέον η ουσία της αντιπαράθεσης.
Το Ιράν λέει:
χωρίς παραχωρήσεις, δεν υπάρχει πλήρης ελευθερία ναυσιπλοΐας.
Η Ουάσιγκτον απαντά:
δεν θα πληρώσουμε — αντιθέτως, εσείς μας χρωστάτε.
Και ανάμεσα στις δύο πλευρές βρίσκεται ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα από το οποίο εξαρτάται σημαντικό μέρος της παγκόσμιας ενεργειακής οικονομίας.
Αυτό κάνει το Ορμούζ πολύ περισσότερο από μια περιφερειακή διαφορά.
Το μετατρέπει σε δοκιμασία της αμερικανικής ισχύος.
Σε δοκιμασία της ιρανικής αντοχής.
Και σε δοκιμασία για το πόσο εύκολα η παγκόσμια οικονομία μπορεί να γίνει όμηρος μιας γεωπολιτικής σύγκρουσης.
Ο Τραμπ ανεβάζει τώρα το τίμημα της συμφωνίας.
Η Τεχεράνη, όμως, εξακολουθεί να κρατά το πιο επικίνδυνο χαρτί της.
Και όσο το Ορμούζ παραμένει στο τραπέζι, κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει αν η επόμενη κίνηση θα είναι μια συμφωνία — ή η επόμενη στρατιωτική κλιμάκωση.