Το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) συμπλήρωσε 25 χρόνια ζωής, όμως η επέτειος αφορά κάτι πολύ μεγαλύτερο από την ιστορία ενός πολιτικού κόμματος. Αφορά την ίδια τη μεταμόρφωση της σύγχρονης Τουρκίας.
Για περισσότερο από δύο δεκαετίες, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και το ΑΚΡ καθόρισαν σχεδόν κάθε μεγάλη πολιτική επιλογή της χώρας: από την οικονομία και τη σχέση κράτους–Ισλάμ έως τον ρόλο των Ενόπλων Δυνάμεων και τη φιλοδοξία της Άγκυρας να εξελιχθεί σε αυτόνομη περιφερειακή δύναμη.
Ο ίδιος ο Ερντογάν, με αφορμή την επέτειο, μιλά για έναν «ιστορικό μετασχηματισμό».
«Η Τουρκία έχει εξελιχθεί σε μια χώρα που θέτει τους δικούς της στόχους, πιστεύει στις δυνατότητές της και διαμορφώνει το μέλλον της μέσω της δικής της βούλησης», αναφέρει.
Για τους υποστηρικτές του, αυτή είναι η ουσία των 25 χρόνων του ΑΚΡ.
Για τους αντιπάλους του, όμως, η ίδια περίοδος περιγράφει τη σταδιακή μετάβαση από ένα μεταρρυθμιστικό συντηρητικό κόμμα σε ένα σύστημα εξουσίας με επίκεντρο ένα πρόσωπο.
Από το πολιτικό περιθώριο στην εξουσία
Όταν το ΑΚΡ ιδρύθηκε το 2001, η Τουρκία έβγαινε από βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση.
Το νέο κόμμα παρουσιάστηκε ως μια διαφορετική εκδοχή της τουρκικής συντηρητικής παράταξης: φιλοευρωπαϊκή, οικονομικά φιλελεύθερη και αρκετά πραγματιστική ώστε να προσελκύσει πολύ ευρύτερα κοινωνικά στρώματα από τον παραδοσιακό ισλαμικό χώρο.
Η μεγάλη ανατροπή ήρθε γρήγορα.
Το ΑΚΡ κέρδισε τις εκλογές του 2002 και ο Ερντογάν έγινε πρωθυπουργός το 2003. Από εκείνο το σημείο άρχισε μία πολιτική κυριαρχία που, με διαφορετικές μορφές, συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Τα πρώτα χρόνια συνδέθηκαν με ισχυρή οικονομική ανάπτυξη, μεγάλες επενδύσεις σε υποδομές, διεύρυνση κοινωνικών υπηρεσιών και εντατικοποίηση της ευρωπαϊκής πορείας.
Ήταν η περίοδος κατά την οποία το «τουρκικό μοντέλο» παρουσιαζόταν διεθνώς ως πιθανός συνδυασμός πολιτικού Ισλάμ, δημοκρατίας και οικονομίας της αγοράς.
Η μεγάλη ανατροπή στο εσωτερικό της Τουρκίας
Η βαθύτερη αλλαγή, ωστόσο, ήταν πολιτική.
Για δεκαετίες, ο στρατός και το κεμαλικό κατεστημένο λειτουργούσαν ως πανίσχυρα κέντρα εξουσίας. Επί Ερντογάν, η ισορροπία αυτή ανατράπηκε.
Η πολιτική εξουσία περιόρισε δραστικά την επιρροή των στρατιωτικών και μια νέα συντηρητική κοινωνική και επιχειρηματική τάξη απέκτησε πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Ο Ερντογάν υποστηρίζει ότι εκατομμύρια πολίτες που επί χρόνια αισθάνονταν αποκλεισμένοι από το κοσμικό κατεστημένο απέκτησαν μεγαλύτερη πολιτική και κοινωνική εκπροσώπηση.
Αυτό αποτελεί ίσως μία από τις σημαντικότερες εξηγήσεις για την αντοχή του.
Το ΑΚΡ δεν κέρδισε μόνο εκλογές. Δημιούργησε μια νέα κοινωνική βάση εξουσίας.
Από το ΑΚΡ στον «ερντογανισμό»
Κάπου στην πορεία, όμως, σύμφωνα με τους επικριτές του, το κόμμα άλλαξε χαρακτήρα.
Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ρουχσέν Τσακίρ θεωρεί ότι η απόσταση ανάμεσα στο ΑΚΡ της ιδρυτικής περιόδου και στο σημερινό κόμμα είναι πλέον τεράστια.
«Εδώ και πολύ καιρό το κόμμα αυτό είναι κόμμα ενός ανθρώπου», υποστηρίζει, περιγράφοντάς το ως έναν πολιτικό οργανισμό που παρατείνει την παραμονή του στην εξουσία με τη λογική του «καρότου και του μαστιγίου».
Ακόμη πιο αιχμηρός είναι ο συγγραφέας Κεμάλ Τζαν, ο οποίος θεωρεί ότι το ΑΚΡ έχει μετατραπεί ουσιαστικά σε εκλογικό μηχανισμό διατήρησης της εξουσίας Ερντογάν.
Η μεγάλη θεσμική καμπή ήρθε με τη μετάβαση στο προεδρικό σύστημα.
Η εκτελεστική εξουσία συγκεντρώθηκε πολύ περισσότερο στην προεδρία και ο Ερντογάν έπαψε σταδιακά να είναι απλώς ο ηγέτης του ΑΚΡ.
Έγινε το κέντρο ολόκληρου του πολιτικού συστήματος που οικοδόμησε το κόμμα.
Η Τουρκία που θέλει να παίζει μόνη της
Υπάρχει όμως και μία δεύτερη κληρονομιά των 25 χρόνων: η εξωτερική πολιτική.
Η Τουρκία του 2026 δεν συμπεριφέρεται όπως η Τουρκία των αρχών της δεκαετίας του 2000.
Η Άγκυρα παραμένει στο ΝΑΤΟ, αλλά διεκδικεί πολύ μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία. Συνομιλεί με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, αλλά ταυτόχρονα με τη Ρωσία, τις χώρες του Κόλπου και τις δυνάμεις της Ασίας.
Αναπτύσσει δική της αμυντική βιομηχανία, εξάγει drones, επεκτείνει την παρουσία της από τον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή έως την Αφρική και επιχειρεί να εμφανιστεί ως δύναμη που δεν ακολουθεί απλώς τις αποφάσεις των μεγάλων παικτών.
Αυτή ακριβώς είναι η Τουρκία που περιγράφει ο Ερντογάν όταν μιλά για μια χώρα που «διαμορφώνει το μέλλον της μέσω της δικής της βούλησης».
Για την Ελλάδα, αυτή η αλλαγή έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η ενίσχυση της τουρκικής ισχύος συνοδεύτηκε από πολύ πιο διεκδικητική παρουσία στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στο Κυπριακό, ενώ η Άγκυρα επιχειρεί πλέον να συνδέει την εξωτερική πολιτική με την αμυντική και οικονομική της ισχύ.
Το μεγάλο αγκάθι: Η οικονομία
Υπάρχει, ωστόσο, ένας τομέας που μπορεί να αποδειχθεί περισσότερο επικίνδυνος για το ΑΚΡ από οποιονδήποτε πολιτικό αντίπαλο: η καθημερινότητα των Τούρκων.
Το ισχυρότερο πολιτικό κεφάλαιο του Ερντογάν στα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησής του ήταν η οικονομική άνοδος και η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μεγάλου μέρους της κοινωνίας.
Σήμερα, η οικονομία αποτελεί μία από τις βασικές πηγές κοινωνικής δυσαρέσκειας.
Και αυτό δημιουργεί ένα κρίσιμο πολιτικό ερώτημα: μπορεί η ιστορική και ιδεολογική σχέση εκατομμυρίων ψηφοφόρων με τον Ερντογάν να παραμένει ισχυρότερη από την πίεση που αισθάνονται στο πορτοφόλι τους;
Και μετά τον Ερντογάν, τι;
Στα 25 του χρόνια, το ΑΚΡ βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα παράδοξο.
Η μεγαλύτερη επιτυχία του είναι ταυτόχρονα και η μεγαλύτερη αδυναμία του.
Ο Ερντογάν έγινε τόσο κυρίαρχος ώστε είναι πλέον δύσκολο να διαχωριστεί το κόμμα από τον ίδιο.
Το ΑΚΡ έχει στελέχη, οργανώσεις, τεράστιο εκλογικό μηχανισμό και βαθιές κοινωνικές ρίζες. Δεν έχει όμως εμφανή διάδοχο με πολιτικό μέγεθος συγκρίσιμο με εκείνο του ιδρυτή του.
Και όσο πλησιάζουν οι επόμενες μεγάλες πολιτικές αναμετρήσεις, τόσο περισσότερο το ερώτημα μετατοπίζεται.
Δεν είναι πλέον μόνο εάν ο Ερντογάν μπορεί να κερδίσει ακόμη μία φορά.
Είναι εάν το πολιτικό οικοδόμημα που δημιούργησε μπορεί κάποτε να λειτουργήσει χωρίς εκείνον.
Γιατί μετά από ένα τέταρτο του αιώνα, το ΑΚΡ έχει ήδη πετύχει κάτι που ελάχιστα κόμματα κατάφεραν στη σύγχρονη τουρκική ιστορία: δεν προσαρμόστηκε απλώς στην Τουρκία – άλλαξε την Τουρκία στα δικά του μέτρα.
Το επόμενο και δυσκολότερο τεστ θα είναι εάν αυτή η αλλαγή μπορεί να επιβιώσει και μετά την εποχή Ερντογάν.
Πηγή: pagenews.gr