Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται ένα βήμα πριν από μια από τις σημαντικότερες αλλαγές στην πυρηνική αρχιτεκτονική της Μέσης Ανατολής.
Και η πραγματική είδηση δεν είναι απλώς ότι το βασίλειο θέλει πυρηνικούς αντιδραστήρες.
Είναι ότι διεκδικεί τη δυνατότητα εμπλουτισμού ουρανίου στο έδαφός του, ενώ ταυτόχρονα διαπραγματεύεται με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας ένα νέο καθεστώς ενισχυμένων επιθεωρήσεων για τις πλέον ευαίσθητες δραστηριότητες του πυρηνικού κύκλου.
Ο επικεφαλής της IAEA Ραφαέλ Γκρόσι αποκάλυψε στη Βιέννη ότι το Ριάντ προετοιμάζεται να παραχωρήσει στην υπηρεσία πρόσθετες δυνατότητες επαλήθευσης και παρακολούθησης, οι οποίες σε κρίσιμους τομείς θα προσεγγίζουν εκείνες του περίφημου Additional Protocol.
Η εξέλιξη έρχεται μετά την υπογραφή, στις 22 Ιουλίου, της ιστορικής αμερικανοσαουδαραβικής συμφωνίας ειρηνικής πυρηνικής συνεργασίας, γνωστής ως 123 Agreement. Η Ουάσιγκτον περιγράφει τη συμφωνία ως βάση μιας πολυετούς συνεργασίας πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων και την έχει ήδη διαβιβάσει στο Κογκρέσο προς εξέταση.
Το «ναι μεν, αλλά» του Ριάντ στην IAEA
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η Σαουδική Αραβία δεν έχει δεσμευθεί να υπογράψει το Additional Protocol.
Και αυτή δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια.
Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία της IAEA, επειδή διευρύνει σημαντικά την πρόσβαση και τις πληροφορίες που μπορεί να ζητήσει η υπηρεσία προκειμένου να εξακριβώσει ότι ένα κράτος δεν διαθέτει μη δηλωμένες πυρηνικές δραστηριότητες.
Ο Γκρόσι αναγνώρισε ότι αυτή θα ήταν η ιδανική λύση.
«Το Additional Protocol θα ήταν το ιδανικό πλαίσιο», ανέφερε.
Όμως η εναλλακτική που διαμορφώνεται είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.
Στις διαβουλεύσεις με το Ριάντ έχουν εισαχθεί προβλέψεις που θα παρέχουν στην IAEA πρόσθετες εξουσίες επαλήθευσης και παρακολούθησης πέρα από τις βασικές υποχρεώσεις της Σαουδικής Αραβίας.
Και αυτές αφορούν ακριβώς τα πιο ευαίσθητα σημεία.
Εμπλουτισμός ουρανίου και πλουτώνιο: Εκεί βρίσκεται η «κόκκινη γραμμή»
Ο εμπλουτισμός ουρανίου είναι το στοιχείο που μετατρέπει ένα κατά τα άλλα εμπορικό πυρηνικό πρόγραμμα σε γεωπολιτικό ζήτημα πρώτης γραμμής.
Η τεχνολογία εμπλουτισμού μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή καυσίμου πυρηνικών αντιδραστήρων, αλλά —εάν ο εμπλουτισμός προχωρήσει σε πολύ υψηλότερα επίπεδα— συνδέεται και με τη δυνατότητα παραγωγής υλικού για πυρηνικό όπλο.
Το ίδιο ισχύει για την επανεπεξεργασία χρησιμοποιημένου πυρηνικού καυσίμου, μέσω της οποίας μπορεί να διαχωριστεί πλουτώνιο.
Γι’ αυτό ο Γκρόσι ήταν τόσο συγκεκριμένος.
«Πρόκειται για ευαίσθητες δραστηριότητες, όπως όλοι γνωρίζουμε. Για αυτές θα έχουμε εξουσιοδοτήσεις και δυνατότητες πολύ, πολύ παρόμοιες με εκείνες που μπορεί κανείς να βρει σε ένα Additional Protocol», δήλωσε.
Εφόσον αυτό αποτυπωθεί στο τελικό κείμενο, δημιουργείται ένα υβριδικό μοντέλο πυρηνικών εγγυήσεων:
η Σαουδική Αραβία δεν αποδέχεται ολόκληρο το Additional Protocol, αλλά παραχωρεί στην IAEA ενισχυμένες εξουσίες εκεί ακριβώς όπου ο κίνδυνος διάδοσης πυρηνικών όπλων είναι μεγαλύτερος.
Η μεγάλη αλλαγή: Οι ΗΠΑ αποδέχονται ένα διαφορετικό μοντέλο από τα Εμιράτα
Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη γεωπολιτική σημασία της υπόθεσης.
Όταν οι ΗΠΑ υπέγραψαν τη συμφωνία πυρηνικής συνεργασίας με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Άμπου Ντάμπι δεσμεύθηκε νομικά να μην πραγματοποιεί εγχώριο εμπλουτισμό ουρανίου ή επανεπεξεργασία πυρηνικού καυσίμου. Η συμφωνία παρουσιάστηκε τότε από την Ουάσιγκτον ως πρότυπο μη διάδοσης για την περιοχή.
Το σαουδαραβικό μοντέλο είναι διαφορετικό.
Η συμφωνία ΗΠΑ–Σαουδικής Αραβίας δημιουργεί το νομικό πλαίσιο που θα επιτρέψει μεγάλης κλίμακας μεταφορά αμερικανικής πυρηνικής τεχνολογίας και εξοπλισμού στο βασίλειο. Τα αμερικανικά 123 Agreements αποτελούν ακριβώς την απαραίτητη νομική βάση για τέτοιες σημαντικές πυρηνικές εξαγωγές.
Και αυτή τη φορά το Ριάντ δεν εγκαταλείπει την επιδίωξή του για εγχώριο πυρηνικό κύκλο καυσίμου.
Αυτό είναι το σημείο που αλλάζει το παιχνίδι.
Γιατί η Σαουδική Αραβία επιμένει στον εμπλουτισμό
Υπάρχει μια ενεργειακή εξήγηση.
Το Ριάντ θέλει να διαφοροποιήσει το ενεργειακό του μείγμα, να απελευθερώσει περισσότερους υδρογονάνθρακες για εξαγωγές και να αναπτύξει νέες τεχνολογικές και βιομηχανικές δυνατότητες.
Υπάρχει όμως και η γεωπολιτική εξήγηση.
Το Ιράν.
Η Τεχεράνη διαθέτει εδώ και χρόνια προηγμένες δυνατότητες εμπλουτισμού ουρανίου.
Η Σαουδική Αραβία δεν θέλει να βρίσκεται σε μια Μέση Ανατολή στην οποία ο βασικός περιφερειακός ανταγωνιστής της διαθέτει πλήρη τεχνογνωσία του πυρηνικού κύκλου, ενώ το ίδιο το βασίλειο εξαρτάται μονίμως από ξένους προμηθευτές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ριάντ κατασκευάζει πυρηνικό όπλο.
Σημαίνει όμως ότι η πυρηνική τεχνολογική ισορροπία ισχύος στην περιοχή αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Το φάντασμα του Ιράν
Υπάρχει μάλιστα μια ιστορική ειρωνεία.
Το Ιράν εφάρμοζε προσωρινά το Additional Protocol από το 2016 έως το 2021 στο πλαίσιο της συμφωνίας JCPOA, πριν περιορίσει σημαντικά τη συνεργασία του μετά την κατάρρευση της συμφωνίας που ακολούθησε την αμερικανική αποχώρηση το 2018.
Τώρα η διεθνής κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο ερώτημα:
ποιο καθεστώς επιτήρησης πρέπει να ισχύει όταν μια δεύτερη μεγάλη δύναμη του Κόλπου αποκτά προηγμένες δυνατότητες στον πυρηνικό κύκλο;
Η απάντηση που επιχειρεί να διαμορφώσει ο Γκρόσι είναι πρακτική.
Εάν το Ριάντ δεν αποδέχεται ολόκληρο το Additional Protocol, η IAEA επιδιώκει τουλάχιστον να αποκτήσει σχεδόν αντίστοιχες δυνατότητες στα σημεία όπου το ρίσκο είναι μεγαλύτερο.
Η Ουάσιγκτον παίζει και εναντίον Κίνας και Ρωσίας
Η συμφωνία έχει και μια δεύτερη διάσταση που ξεπερνά τη Μέση Ανατολή.
Οι ΗΠΑ θέλουν να διατηρήσουν τη Σαουδική Αραβία μέσα στο δυτικό πυρηνικό τεχνολογικό οικοσύστημα.
Το αμερικανικό υπουργείο Ενέργειας παρουσιάζει επίσημα τη συμφωνία ως μέσο ενίσχυσης των αμερικανικών εξαγωγών πυρηνικής τεχνολογίας, της βιομηχανίας και των εφοδιαστικών αλυσίδων των ΗΠΑ, αλλά και ως στρατηγικό εργαλείο μη διάδοσης.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς η Ουάσιγκτον ανταγωνίζεται τη Ρωσία και την Κίνα για την κατασκευή των νέων πυρηνικών υποδομών που σχεδιάζονται διεθνώς.
Ένα πυρηνικό πρόγραμμα δεν είναι μια εμπορική σχέση λίγων ετών.
Μπορεί να συνδέσει έναν προμηθευτή και ένα κράτος για δεκαετίες μέσω αντιδραστήρων, καυσίμων, συντήρησης, εκπαίδευσης, τεχνολογίας και ρυθμιστικών προτύπων.
Το ίδιο το αμερικανικό State Department έχει περιγράψει τις πυρηνικές συνεργασίες ως σχέσεις που μπορούν να δημιουργήσουν πολιτικούς και οικονομικούς δεσμούς διάρκειας ακόμη και ενός αιώνα.
Το πυρηνικό τρίγωνο της Μέσης Ανατολής
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό γεωπολιτικό διακύβευμα.
Η Μέση Ανατολή αρχίζει να αποκτά μια νέα πυρηνική γεωμετρία.
Από τη μία βρίσκεται το Ισραήλ, με την επί δεκαετίες πολιτική πυρηνικής αμφισημίας.
Από την άλλη το Ιράν, με την τεχνογνωσία εμπλουτισμού και τη μακρά αντιπαράθεση με τη Δύση γύρω από το πυρηνικό του πρόγραμμα.
Και τώρα η Σαουδική Αραβία, η οποία θέλει να εξελιχθεί σε μεγάλη πολιτική πυρηνική δύναμη με αμερικανική τεχνολογία, χωρίς όμως να παραιτηθεί εκ προοιμίου από ευαίσθητες δυνατότητες του κύκλου καυσίμου.
Αυτό δεν ισοδυναμεί με κούρσα πυρηνικών όπλων.
Δημιουργεί όμως τις τεχνολογικές προϋποθέσεις μιας πολύ πιο σύνθετης περιφερειακής ισορροπίας.
Γκρόσι: Η IAEA θέλει να βρίσκεται μέσα στο σύστημα από την πρώτη ημέρα
Το σχέδιο του επικεφαλής της IAEA έχει επομένως σαφή λογική.
Αν η Σαουδική Αραβία πρόκειται να αποκτήσει προηγμένο πυρηνικό πρόγραμμα, η υπηρεσία θέλει το καθεστώς ελέγχου να χτιστεί πριν αναπτυχθούν οι πιο ευαίσθητες δραστηριότητες και όχι εκ των υστέρων.
Μόλις οριστικοποιηθούν οι λεπτομέρειες, η διμερής συμφωνία IAEA–Σαουδικής Αραβίας θα παρουσιαστεί στο 35μελές Συμβούλιο Διοικητών της IAEA, σύμφωνα με τον Γκρόσι.
Εκεί θα φανεί πόσο κοντά βρίσκεται πραγματικά το νέο πλαίσιο στο Additional Protocol.
Και κυρίως τι ακριβώς θα μπορεί να κάνει η IAEA εάν εμφανιστούν ερωτήματα γύρω από μη δηλωμένες δραστηριότητες.
Το μεγάλο στοίχημα του Τραμπ
Για την κυβέρνηση Τραμπ, το στοίχημα είναι πολύ μεγαλύτερο από την πώληση αμερικανικών αντιδραστήρων.
Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να αποδείξει ότι μπορεί να κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα:
να ικανοποιήσει τη σαουδαραβική φιλοδοξία για πυρηνική αυτονομία και παράλληλα να αποτρέψει τη δημιουργία ενός νέου προβλήματος πυρηνικής διάδοσης.
Είναι μια δύσκολη ισορροπία.
Αν οι έλεγχοι είναι υπερβολικά περιοριστικοί, το Ριάντ μπορεί να αναζητήσει άλλους τεχνολογικούς εταίρους.
Αν είναι υπερβολικά χαλαροί, η Ουάσιγκτον κινδυνεύει να δημιουργήσει προηγούμενο για άλλες χώρες που θα ζητήσουν τα ίδια δικαιώματα.
Γι’ αυτό η φόρμουλα που περιέγραψε ο Γκρόσι είναι τόσο σημαντική.
Ούτε πλήρες Additional Protocol, ούτε όμως συμβατικές εγγυήσεις για ένα συμβατικό πυρηνικό πρόγραμμα.
Ένα ενισχυμένο σύστημα ελέγχου ειδικά σχεδιασμένο για τις δραστηριότητες που μπορούν να μετατρέψουν την πολιτική πυρηνική τεχνολογία σε στρατηγική δυνατότητα.
Η Μέση Ανατολή περνά στην εποχή της «πυρηνικής ισορροπίας»
Το μεγαλύτερο ερώτημα επομένως δεν είναι αν η Σαουδική Αραβία θα αποκτήσει πυρηνική ενέργεια.
Η πορεία προς αυτήν έχει ήδη ανοίξει.
Το ερώτημα είναι τι είδους πυρηνική δύναμη θα γίνει.
Ένας ακόμη εισαγωγέας αντιδραστήρων;
Ή ένα κράτος με εγχώρια τεχνογνωσία εμπλουτισμού, πλήρη αλυσίδα πυρηνικών υποδομών και πολύ μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία;
Η συμφωνία με τις ΗΠΑ και το νέο καθεστώς της IAEA επιχειρούν να βάλουν όρια σε αυτή τη μετάβαση χωρίς να τη σταματήσουν.
Και αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο:
η Ουάσιγκτον δεν προσπαθεί πλέον να κρατήσει τη Σαουδική Αραβία έξω από το πυρηνικό παιχνίδι. Προσπαθεί να εξασφαλίσει ότι, όταν μπει, θα βρίσκεται μέσα σε ένα αμερικανικό και διεθνώς επιτηρούμενο πλαίσιο.
Σε μια Μέση Ανατολή όπου το Ιράν έχει ήδη αλλάξει τα δεδομένα, αυτό δεν είναι απλώς ενεργειακή πολιτική.
Είναι αρχιτεκτονική ισχύος για την επόμενη δεκαετία.
Πηγή: pagenews.gr