Ελλάδα–Βουλγαρία: Τα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ στη Σόφια – 48 ελληνικά κειμήλια επιστρέφουν
ΧΡΟΝΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ 8 '
Πηγή Φωτογραφίας: Γραφείο Τύπου//Ελλάδα–Βουλγαρία: Τα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ στη Σόφια – 48 ελληνικά κειμήλια επιστρέφουν
Μια ιστορία που ξεκινά πριν από περισσότερο από χίλια χρόνια επιστρέφει στο επίκεντρο των ελληνοβουλγαρικών σχέσεων.
Και αυτή τη φορά όχι για να χωρίσει τις δύο χώρες.
Αλλά για να τις φέρει πιο κοντά.
Ελλάδα και Βουλγαρία κατέληξαν σε συμφωνία για την αμοιβαία παράδοση ιστορικών και πολιτιστικών τεκμηρίων μεγάλης συμβολικής αξίας.
Η Αθήνα πρόκειται να παραδώσει στη Σόφια τα λείψανα που αποδίδονται στον τσάρο Σαμουήλ, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της μεσαιωνικής βουλγαρικής ιστορίας.
Σε αντάλλαγμα, η Βουλγαρία θα επιστρέψει στην Ελλάδα 48 ιστορικά και θρησκευτικά αντικείμενα τα οποία προέρχονται από τις περιοχές των Σερρών και της Νιγρίτας και είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η τελετή στη Θεσσαλονίκη
Η επίσημη παράδοση των λειψάνων προγραμματίζεται για το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.
Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις που μεταδίδει το Euronews, η τελετή θα πραγματοποιηθεί με οικοδεσπότη τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη.
Στη συνέχεια τα λείψανα θα μεταφερθούν στη Βουλγαρία με στρατιωτικό αεροσκάφος.
Στη Σόφια προβλέπεται επίσημη τελετή και πομπή προς τον ιστορικό ναό της Αγίας Σοφίας, όπου προγραμματίζεται η ταφή τους.
Η βουλγαρική πλευρά αποδίδει ιδιαίτερα υψηλό εθνικό και ιστορικό συμβολισμό στην επιστροφή.
Από τον Άγιο Αχίλλειο της Πρέσπας στη Σόφια
Τα λείψανα που αποδίδονται στον Σαμουήλ είχαν ανακαλυφθεί τη δεκαετία του 1960 κατά τις αρχαιολογικές έρευνες του καθηγητή Νικολάου Μουτσόπουλου στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, στη Μικρή Πρέσπα.
Η περιοχή βρίσκεται στον πυρήνα μιας ιδιαίτερα σύνθετης βυζαντινοβουλγαρικής ιστορίας.
Το ίδιο το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει ότι, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη στην έρευνα, ο ναός του Αγίου Αχιλλείου συνδέεται με τον Σαμουήλ και θεωρείται ότι οικοδομήθηκε μετά την κατάληψη της Λάρισας, με σκοπό να στεγάσει το λείψανο του Αγίου Αχιλλείου και να λειτουργήσει ως έδρα του βουλγαρικού πατριαρχείου.
Το ΥΠΠΟ σημειώνει, ωστόσο, ότι έχουν διατυπωθεί και διαφορετικές επιστημονικές απόψεις για τον ακριβή βαθμό σύνδεσης του μνημείου με τον Σαμουήλ.
Αυτή η επιστημονική επιφύλαξη έχει σημασία.
Γι’ αυτό είναι ακριβέστερο να μιλάμε για λείψανα που αποδίδονται στον τσάρο Σαμουήλ και όχι να παρουσιάζουμε την ταυτοποίηση ως ιστορικό γεγονός χωρίς επιφύλαξη.
Ο Σαμουήλ και ο Βασίλειος Β΄
Ο Σαμουήλ βρέθηκε στο επίκεντρο της μεγάλης σύγκρουσης του βουλγαρικού κράτους με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Η μακρά αντιπαράθεση κορυφώθηκε το 1014, όταν ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ επικράτησε στη μάχη του Κλειδίου.
Οι βυζαντινές πηγές συνδέουν τη νίκη με την τύφλωση μεγάλου αριθμού Βουλγάρων αιχμαλώτων.
Ο Σαμουήλ πέθανε λίγο αργότερα, ενώ το 1018 ο Βασίλειος Β΄ ολοκλήρωσε την κατάλυση του βουλγαρικού κράτους και την επαναφορά της περιοχής υπό βυζαντινό έλεγχο.
Πρόκειται συνεπώς για ένα ιστορικό κεφάλαιο με τεράστιο συμβολικό βάρος στη βουλγαρική εθνική μνήμη.
Η Ελλάδα δεν παραδίδει μόνο – Παίρνει πίσω 48 κειμήλια
Η άλλη πλευρά της συμφωνίας έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα.
Η Βουλγαρία συμφώνησε να επιστρέψει 48 ιστορικά και θρησκευτικά αντικείμενα που είχαν απομακρυνθεί από τις μητροπόλεις Σερρών και Νιγρίτας κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και σήμερα βρίσκονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας.
Έτσι, η συμφωνία δεν αποτελεί μονομερή χειρονομία.
Πρόκειται για αμοιβαία διευθέτηση ζητημάτων πολιτιστικής κληρονομιάς.
Και ακριβώς αυτή η αμοιβαιότητα δίνει στην υπόθεση πολύ μεγαλύτερη διπλωματική σημασία.
Και άλλα λείψανα προς τη Βουλγαρία
Η συμφωνία δεν περιορίζεται στον Σαμουήλ.
Η ελληνική πλευρά πρόκειται επίσης να παραδώσει δύο σαρκοφάγους που συνδέονται με τον γιο και διάδοχό του, Γαβριήλ Ράντομιρ, καθώς και λείψανα που αποδίδονται σε άλλα μέλη της βουλγαρικής βασιλικής οικογένειας.
Η ανταλλαγή αποκτά έτσι χαρακτήρα συνολικής διευθέτησης μιας ιστορικής εκκρεμότητας.
Το μήνυμα από τη Σόφια προς την Αθήνα
Η βουλγαρική πλευρά χαρακτήρισε τη συμφωνία ιστορική και υπογράμμισε ότι εργαζόταν εδώ και χρόνια για την επιστροφή των λειψάνων.
Το μήνυμα που εκπέμπεται από τη Σόφια είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον:
η μνήμη του Σαμουήλ, αντί να χρησιμοποιείται ως στοιχείο που χωρίζει τις δύο χώρες, μπορεί σήμερα να λειτουργήσει ως στοιχείο που τις συνδέει.
Αυτό μεταφέρει την υπόθεση από το πεδίο της αρχαιολογίας στο πεδίο της πολιτιστικής διπλωματίας.
Μενδώνη: Η πολιτιστική κληρονομιά ως «γέφυρα»
Και υπάρχει ένα ενδιαφέρον πολιτικό timing.
Μόλις στις 24 Σεπτεμβρίου, από τα Ηνωμένα Έθνη, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη έθεσε τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών στο κέντρο μιας ευρύτερης ελληνικής στρατηγικής.
Η υπουργός υπογράμμισε ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς συνδέεται πλέον με το διεθνές δίκαιο, την ασφάλεια και τη δικαιοσύνη και χρησιμοποίησε μια χαρακτηριστική διατύπωση:
«Η πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί αιτία διχασμού αλλά γέφυρα διαλόγου και αμοιβαίας κατανόησης».
Η ελληνοβουλγαρική συμφωνία έρχεται σχεδόν να δώσει πρακτικό περιεχόμενο σε αυτή τη θέση.
Από την Πολωνία στη Βουλγαρία – Η ελληνική στρατηγική επαναπατρισμών
Δεν είναι άλλωστε η πρώτη τέτοια εξέλιξη μέσα στο 2026.
Τον Μάρτιο, η Ελλάδα πέτυχε τον επαναπατρισμό από την Πολωνία 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, τα οποία είχαν συνδεθεί με τη λεηλασία της πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς των Ελλήνων Εβραίων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το Υπουργείο Πολιτισμού είχε χαρακτηρίσει τότε την επιστροφή αποτέλεσμα μακράς διαδικασίας, έρευνας και πολιτικής συνεργασίας μεταξύ των δύο κυβερνήσεων.
Διαμορφώνεται έτσι ένα ευρύτερο μοτίβο:
τεκμηρίωση, διεκδίκηση, διακρατική διαπραγμάτευση και επαναπατρισμός.
Και στο βάθος βρίσκονται τα Γλυπτά του Παρθενώνα
Η πολιτική αυτή έχει αναπόφευκτα και μια πολύ μεγαλύτερη διεθνή διάσταση.
Η Ελλάδα έχει τοποθετήσει εδώ και δεκαετίες τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών στον πυρήνα της πολιτιστικής της διπλωματίας.
Κάθε επιτυχής διακρατική διευθέτηση δεν αποτελεί αυτομάτως νομικό προηγούμενο για διαφορετικές υποθέσεις.
Ενισχύει όμως πολιτικά μια βασική ελληνική θέση:
ότι μακροχρόνιες διαφορές για πολιτιστικά αγαθά μπορούν να επιλύονται μέσα από διάλογο, τεκμηρίωση και πολιτική βούληση.
Αυτή είναι και η φιλοσοφία που η Αθήνα επιχειρεί να προβάλλει διεθνώς στις συζητήσεις για τον επαναπατρισμό πολιτιστικής κληρονομιάς.
Πολιτισμός ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής
Η περίπτωση της Βουλγαρίας δείχνει και κάτι ακόμη.
Ο πολιτισμός δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως «soft» κεφάλαιο των διεθνών σχέσεων.
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να κλείσει ιστορικές εκκρεμότητες που διαφορετικά επιβιώνουν για δεκαετίες.
Ελλάδα και Βουλγαρία είναι σήμερα εταίροι στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ.
Παράλληλα, όμως, κουβαλούν μια ιστορική σχέση αιώνων, με πολέμους, μεταβολές συνόρων και ανταγωνιστικές εθνικές μνήμες.
Η δυνατότητα να αντιμετωπίζονται ευαίσθητα πολιτιστικά ζητήματα μέσα από αμοιβαιότητα αποκτά επομένως ευρύτερη πολιτική αξία.
Όταν η Ιστορία παύει να είναι σύνορο
Το σημαντικότερο στοιχείο της συμφωνίας δεν είναι τελικά ούτε οι αριθμοί ούτε οι τελετές.
Είναι η λογική της.
Η Ελλάδα παραδίδει στη Βουλγαρία ένα σύνολο λειψάνων με εξαιρετικά υψηλό συμβολικό βάρος για τη βουλγαρική ιστορική μνήμη.
Η Βουλγαρία επιστρέφει στην Ελλάδα 48 κειμήλια που συνδέονται με την ελληνική ιστορική και εκκλησιαστική κληρονομιά.
Καμία από τις δύο χώρες δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τη δική της ιστορική αφήγηση για να προχωρήσει στη συμφωνία.
Και αυτό ίσως είναι το ουσιαστικότερο μήνυμα.
Στα Βαλκάνια, όπου η Ιστορία χρησιμοποιήθηκε επανειλημμένα ως εργαλείο αντιπαράθεσης, η πολιτιστική διπλωματία μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά:
όχι για να διαγράψει το παρελθόν,
αλλά για να εμποδίσει το παρελθόν να καθορίζει μόνιμα το παρόν.
Η Ελλάδα έχει ήδη διατυπώσει αυτή την αρχή σε διεθνές επίπεδο: η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να γίνει «γέφυρα διαλόγου και αμοιβαίας κατανόησης».
Στις 3 Οκτωβρίου, στη Θεσσαλονίκη, αυτή η φράση αποκτά ένα πολύ συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο.
Πηγή: pagenews.gr
Διαβάστε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο
