Μια σημαντική πολιτική ανατροπή βρίσκεται σε εξέλιξη στη Λιβύη, με προεκτάσεις που ξεπερνούν τα σύνορα της βορειοαφρικανικής χώρας και αγγίζουν άμεσα τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ από την προεδρία της λιβυκής Βουλής των Αντιπροσώπων, έπειτα από δώδεκα χρόνια, και η εκλογή του Σαλεχίν Αμπντελναμπί αλ Ομπέιντι δημιουργούν νέα δεδομένα στο ανατολικό τμήμα της χώρας, όπου κυρίαρχο ρόλο εξακολουθεί να διαδραματίζει η οικογένεια Χαφτάρ.
Η αλλαγή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα, καθώς ο νέος πρόεδρος είχε διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας φιλίας Λιβύης–Τουρκίας.
Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ επιχειρεί να προωθήσει μια διαδικασία πολιτικής επανένωσης των λιβυκών θεσμών, ενώ η Άγκυρα ενισχύει τις επαφές της με τη Βεγγάζη, χωρίς να εγκαταλείπει τη στενή σχέση της με την Τρίπολη.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν οι νέες ισορροπίες μπορούν να επηρεάσουν τη στάση της λιβυκής Βουλής απέναντι στο αμφισβητούμενο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019.
Η πτώση του Αγκίλα Σάλεχ και η αλλαγή εποχής στη λιβυκή Βουλή
Ο Αγκίλα Σάλεχ βρισκόταν στην προεδρία της Βουλής των Αντιπροσώπων από το 2014, αποτελώντας έναν από τους μακροβιότερους πολιτικούς παράγοντες της ανατολικής Λιβύης.
Η επιρροή του συνδεόταν με τη διαμόρφωση των πολιτικών ισορροπιών στην περιοχή και με τη συνεργασία του με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ.
Ωστόσο, τους τελευταίους μήνες είχαν ενταθεί οι εσωτερικές αντιδράσεις εναντίον του.
Στις 5 Οκτωβρίου, μέλη της Βουλής προχώρησαν σε τροποποίηση του εσωτερικού κανονισμού, θεσπίζοντας δωδεκάμηνη θητεία για την κοινοβουλευτική ηγεσία.
Την επόμενη ημέρα εξελέγη νέο προεδρείο, με πρόεδρο τον Σαλεχίν Αμπντελναμπί αλ Ομπέιντι, βουλευτή από το Τομπρούκ.
Η διαδικασία αμφισβητήθηκε από τον Σάλεχ, ο οποίος υποστήριξε ότι η συνεδρίαση δεν είχε συγκληθεί νόμιμα.
Έτσι, η αλλαγή ηγεσίας δεν έκλεισε τη θεσμική διαμάχη. Αντίθετα, δημιούργησε νέα ερωτήματα για τη νομιμοποίηση και την ενότητα του κοινοβουλευτικού σώματος.
Ο νέος πρόεδρος και η σύνδεσή του με την Τουρκία
Η προηγούμενη πολιτική δραστηριότητα του νέου προέδρου έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον της Αθήνας και της Άγκυρας.
Ο Σαλεχίν αλ Ομπέιντι είχε αναλάβει την προεδρία της κοινοβουλευτικής ομάδας φιλίας Λιβύης–Τουρκίας, η οποία συγκροτήθηκε τον Απρίλιο του 2024.
Η συγκεκριμένη ιδιότητα συνδέεται με την ανάπτυξη κοινοβουλευτικών και οικονομικών επαφών μεταξύ των δύο χωρών.
Δεν αποτελεί, ωστόσο, απόδειξη ότι ο νέος πρόεδρος θα υποστηρίξει αυτομάτως κάθε τουρκική διπλωματική επιδίωξη.
Η σημασία της βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι η αλλαγή ηγεσίας συμπίπτει με μια ευρύτερη προσπάθεια της Τουρκίας να ενισχύσει την παρουσία της στην ανατολική Λιβύη.
Για χρόνια, η Άγκυρα διατηρούσε στενότερες σχέσεις με τις αρχές της Τρίπολης, ενώ η Βεγγάζη αποτελούσε διαφορετικό κέντρο πολιτικής και στρατιωτικής ισχύος.
Πλέον, η τουρκική διπλωματία επιδιώκει επαφές και με την πλευρά Χαφτάρ.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέα περιθώρια διπλωματικών συνεννοήσεων, χωρίς να σημαίνει ότι έχουν ξεπεραστεί οι βαθιές εσωτερικές αντιθέσεις της Λιβύης.
Η οικογένεια Χαφτάρ και η αναδιάταξη της εξουσίας
Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία η οικογένεια Χαφτάρ ενισχύει την πολιτική και στρατιωτική της παρουσία στην ανατολική Λιβύη.
Ο Χαλίφα Χαφτάρ παραμένει ο σημαντικότερος στρατιωτικός παράγοντας της περιοχής.
Παράλληλα, οι γιοι του, Σαντάμ και Χαλίντ Χαφτάρ, έχουν αποκτήσει καίριους ρόλους στη στρατιωτική δομή.
Στις 11 Οκτωβρίου, ο νέος πρόεδρος της Βουλής πραγματοποίησε συνάντηση με τον Χαλίφα Χαφτάρ και επαφές με μέλη του περιβάλλοντός του.
Οι συναντήσεις αυτές ερμηνεύονται ως προσπάθεια εδραίωσης της νέας κοινοβουλευτικής ηγεσίας.
Ωστόσο, η συγκέντρωση πολιτικής και στρατιωτικής ισχύος γύρω από την οικογένεια Χαφτάρ προκαλεί προβληματισμό για τον βαθμό αυτονομίας των θεσμών.
Το διακύβευμα αφορά τη δυνατότητα της νέας ηγεσίας να επηρεάσει κρίσιμες αποφάσεις για τις εκλογές, τη θεσμική επανένωση και τις διεθνείς συμφωνίες της Λιβύης.
Η παρέμβαση Τραμπ: Το σχέδιο για επανένωση της Λιβύης
Στο παρασκήνιο των εξελίξεων βρίσκεται η προσπάθεια των Ηνωμένων Πολιτειών να επανεκκινήσουν την πολιτική διαδικασία στη Λιβύη.
Η Ουάσιγκτον, μέσω του προεδρικού συμβούλου Μασάντ Μπούλος, προωθεί επαφές με στόχο την ενοποίηση των κατακερματισμένων λιβυκών θεσμών.
Η αμερικανική πλευρά έχει εκφράσει υποστήριξη στη νέα κοινοβουλευτική ηγεσία και στη διαδικασία που θα μπορούσε να οδηγήσει σε εθνικές εκλογές.
Η πρωτοβουλία συνδέεται με την ανάγκη αντιμετώπισης του παρατεταμένου πολιτικού αδιεξόδου που χαρακτηρίζει τη χώρα μετά την ανατροπή του Μουάμαρ Καντάφι το 2011.
Σήμερα, η Λιβύη εξακολουθεί να διαθέτει ανταγωνιστικά κέντρα εξουσίας.
Στη δυτική πλευρά βρίσκεται η διεθνώς αναγνωρισμένη Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Αμπντελχαμίντ Ντμπάιμπα, με έδρα την Τρίπολη.
Στην ανατολική πλευρά λειτουργούν αντίπαλοι θεσμοί, με ισχυρή παρουσία του στρατοπέδου Χαφτάρ.
Η επανένωση αυτών των δομών προϋποθέτει συμφωνίες για την κατανομή της εξουσίας, τη διαχείριση των οικονομικών πόρων και τη διεξαγωγή εκλογών.
Η υποστήριξη της Ουάσιγκτον μπορεί να ενισχύσει τη διεθνή θέση της νέας κοινοβουλευτικής ηγεσίας, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να επιλύσει τις εσωτερικές διαφωνίες.
Η Τουρκία επιχειρεί να αποκτήσει ρόλο και στα δύο λιβυκά στρατόπεδα
Η τουρκική διπλωματία έχει προσαρμόσει σταδιακά τη στρατηγική της απέναντι στη Λιβύη.
Η Άγκυρα εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικές πολιτικές, στρατιωτικές και οικονομικές σχέσεις με την Τρίπολη.
Παράλληλα, επιχειρεί να αναπτύξει δίαυλους επικοινωνίας με τη Βεγγάζη και το στρατόπεδο Χαφτάρ.
Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με ευρύτερους στόχους της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο, στην ενέργεια και στις θαλάσσιες ζώνες.
Η δυνατότητα συνεργασίας με περισσότερα από ένα λιβυκά κέντρα εξουσίας θα μπορούσε να αυξήσει τη διπλωματική ευελιξία της Άγκυρας.
Ωστόσο, η έκβαση αυτής της προσπάθειας εξαρτάται από τις εσωτερικές ισορροπίες της Λιβύης και από τις προτεραιότητες των ίδιων των λιβυκών παραγόντων.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο επιστρέφει στο προσκήνιο
Για την Ελλάδα, η σημαντικότερη γεωπολιτική διάσταση αφορά το τουρκολιβυκό μνημόνιο θαλάσσιων δικαιοδοσιών του 2019.
Η συμφωνία υπογράφηκε μεταξύ Τουρκίας και της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης και αφορά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αθήνα απορρίπτει το μνημόνιο, υποστηρίζοντας ότι παραγνωρίζει τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων και η Κρήτη, σε θαλάσσιες ζώνες.
Το μνημόνιο αποτελεί διαχρονικό σημείο αντιπαράθεσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Η λιβυκή Βουλή των Αντιπροσώπων δεν έχει εγκρίνει τη συγκεκριμένη συμφωνία.
Η προηγούμενη στάση του κοινοβουλίου αποτελούσε σημαντικό παράγοντα στην προσπάθεια της Άγκυρας να εξασφαλίσει ευρύτερη λιβυκή πολιτική υποστήριξη.
Η ανάδειξη νέου προέδρου με προηγούμενες επαφές με την Τουρκία δημιουργεί ερωτήματα για το εάν θα επανεξεταστεί αυτή η στάση.
Προς το παρόν, όμως, δεν έχει επιβεβαιωθεί απόφαση της νέας κοινοβουλευτικής ηγεσίας για επικύρωση του μνημονίου.
Επομένως, η πιθανότητα αλλαγής πολιτικής παραμένει ένα διπλωματικό ενδεχόμενο και όχι τετελεσμένο γεγονός.
Γιατί η Αθήνα παρακολουθεί τις εξελίξεις στη Βεγγάζη
Η Ελλάδα έχει άμεσο ενδιαφέρον για την πολιτική σταθερότητα της Λιβύης, καθώς οι εξελίξεις στη χώρα επηρεάζουν τις θαλάσσιες οριοθετήσεις, την ενεργειακή συνεργασία, τη μετανάστευση και την ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η περιοχή νοτίως της Κρήτης, όπου οι ελληνικές θέσεις για την υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη συνδέονται με τη συνολική διπλωματική αντιπαράθεση γύρω από το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Η Αθήνα επιδιώκει τη διατήρηση διαύλων επικοινωνίας τόσο με τη δυτική όσο και με την ανατολική Λιβύη.
Η στρατηγική αυτή αποκτά πρόσθετη σημασία καθώς η Τουρκία επιχειρεί να διευρύνει τις δικές της επαφές.
Η ελληνική διπλωματία καλείται να παρακολουθήσει εάν η αλλαγή κοινοβουλευτικής ηγεσίας θα συνοδευτεί από ουσιαστική μεταβολή στις θέσεις της ανατολικής Λιβύης.
Το ζήτημα δεν αφορά αποκλειστικά το πρόσωπο του νέου προέδρου, αλλά τις αποφάσεις που ενδέχεται να λάβει το κοινοβούλιο σε συνεργασία με τα υπόλοιπα κέντρα εξουσίας.
Νέα θεσμική κρίση: Κίνδυνος για δύο ανταγωνιστικές κοινοβουλευτικές ηγεσίες
Η αλλαγή προεδρίας έχει προκαλέσει αντιδράσεις στο εσωτερικό της λιβυκής Βουλής.
Ο Αγκίλα Σάλεχ αμφισβήτησε τη νομιμότητα της διαδικασίας που οδήγησε στην απομάκρυνσή του.
Παράλληλα, βουλευτές στη δυτική Λιβύη έχουν εκφράσει αντιρρήσεις για τις αποφάσεις της Βεγγάζης.
Στις 12 Οκτωβρίου ανακοινώθηκε το προσωρινό κλείσιμο της κοινοβουλευτικής έδρας στην Τρίπολη, με επίκληση δικαστικής απόφασης που αμφισβητεί την εκλογική διαδικασία.
Στο πολιτικό παρασκήνιο συζητείται το ενδεχόμενο νέας ψηφοφορίας για την ανάδειξη κοινοβουλευτικής ηγεσίας.
Εάν προχωρήσει μια ανταγωνιστική διαδικασία, η Λιβύη θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπη με ακόμη μία θεσμική διαίρεση.
Αυτό θα δυσκόλευε την προσπάθεια πολιτικής ενοποίησης που προωθεί η αμερικανική πλευρά.
Πετρέλαιο, στρατηγικές υποδομές και διεθνής ανταγωνισμός
Η Λιβύη διαθέτει σημαντικά ενεργειακά αποθέματα, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα σημαντική για τις διεθνείς αγορές και τους περιφερειακούς γεωπολιτικούς συσχετισμούς.
Η παραγωγή και οι εξαγωγές πετρελαίου αποτελούν βασική πηγή εσόδων για την οικονομία της.
Ο έλεγχος των ενεργειακών υποδομών, των κρατικών οικονομικών πόρων και των διοικητικών θεσμών βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο των εσωτερικών αντιπαραθέσεων.
Η πιθανότητα πολιτικής επανένωσης ενδιαφέρει τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Τουρκία, την Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλους περιφερειακούς παράγοντες.
Για την Ευρώπη, η σταθεροποίηση της Λιβύης συνδέεται επίσης με την ενεργειακή ασφάλεια και τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
Για την Τουρκία, η ενίσχυση των σχέσεων με τα λιβυκά κέντρα εξουσίας προσφέρει δυνατότητες οικονομικής και διπλωματικής συνεργασίας.
Για την Ελλάδα, το βασικό ζητούμενο είναι η διατήρηση των διπλωματικών επαφών και η προστασία των θέσεών της για τις θαλάσσιες ζώνες.
Το κρίσιμο ερώτημα: Θα αλλάξει η στάση της Λιβύης απέναντι στην Τουρκία;
Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η ανατολική Λιβύη εγκαταλείπει τις προηγούμενες θέσεις της.
Ούτε η ανάδειξη του νέου προέδρου αποδεικνύει ότι επίκειται επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Ωστόσο, η αλλαγή ηγεσίας, η ενίσχυση της πολιτικής επιρροής της οικογένειας Χαφτάρ και οι τουρκικές διπλωματικές πρωτοβουλίες δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον.
Η αμερικανική προσπάθεια ενοποίησης των λιβυκών θεσμών προσθέτει ακόμη μία παράμετρο.
Το επόμενο διάστημα θα έχει ιδιαίτερη σημασία εάν υπάρξουν συγκεκριμένες κοινοβουλευτικές αποφάσεις, νέες διεθνείς συμφωνίες ή αλλαγές στις θέσεις των βασικών λιβυκών παραγόντων.
Για την Αθήνα, η ουσία βρίσκεται στη διατήρηση της διπλωματικής παρουσίας και στην παρακολούθηση των αποφάσεων που αφορούν τις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου.
Η πολιτική ανατροπή στη Βεγγάζη έχει ήδη δημιουργήσει νέα δεδομένα. Το κατά πόσο αυτά θα μεταφραστούν σε ουσιαστική ενίσχυση της τουρκικής επιρροής παραμένει ανοιχτό.
Πηγή: pagenews.gr