Η «Τρίτη Ρώμη» του Πούτιν και το γεωπολιτικό δόγμα της ρωσικής Ορθοδοξίας
Πηγή Φωτογραφίας: Russia's President Vladimir Putin and Russian Orthodox Church Patriarch Kirill take part in a flower-laying ceremony at the monument to Russian Prince Dmitry Pozharsky and merchant Kuzma Minin, who led the resistance against the Polish–Lithuanian occupation in the early 17th century, during National Unity Day celebrations in Moscow, Russia, November 4, 2026. Sputnik/Sergei Savostyanov/Pool via REUTERS
«Η Μόσχα είναι η Τρίτη Ρώμη· τέταρτη δεν θα υπάρξει». Επικαλούμενος αυτή την ιστορική διατύπωση, ο Βλαντίμιρ Πούτιν επανέφερε τη θρησκευτική ταυτότητα στο επίκεντρο της συζήτησης για τη θέση της Ρωσίας στον κόσμο.
Η αναφορά έγινε σε συνέντευξη στον Σέρβο σκηνοθέτη Εμίρ Κουστουρίτσα, η οποία δημοσιοποιήθηκε στις 20 Νοεμβρίου 2026, για ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στα 80ά γενέθλια του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου.
Ο Ρώσος πρόεδρος παρουσίασε τη Μόσχα ως συνεχιστή της χριστιανικής παράδοσης της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης και ως πνευματικό θεματοφύλακα αυτής της κληρονομιάς.
Δεν ανακοίνωσε νέο επίσημο δόγμα εξωτερικής πολιτικής. Η τοποθέτησή του, όμως, φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο το Κρεμλίνο συνδέει την ιστορία, τη θρησκεία και τη διεκδίκηση διεθνούς ρόλου.
Από τον Φιλόθεο του Πσκοφ στη σημερινή Ρωσία
Η θεωρία της «Τρίτης Ρώμης» συνδέεται με τον μοναχό Φιλόθεο του Πσκοφ, στις αρχές του 16ου αιώνα, μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.
Στον πυρήνα της βρισκόταν η αντίληψη ότι η Μόσχα είχε ιδιαίτερη ευθύνη διαφύλαξης της Ορθοδοξίας μετά την πτώση των προηγούμενων χριστιανικών κέντρων.
Η ιστορική αυτή ιδέα απέκτησε διαφορετικές πολιτικές ερμηνείες. Δεν καθιστά, ωστόσο, τη Ρωσία νομικό διάδοχο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ούτε απονέμει στη Μόσχα καθολική εξουσία επί των Ορθόδοξων Εκκλησιών.
Στη σημερινή χρήση της από τον Πούτιν, η έμφαση μεταφέρεται στην ιστορική συνέχεια και στην αποστολή προστασίας μιας παράδοσης την οποία η ρωσική ηγεσία παρουσιάζει ως απειλούμενη.
Η Εκκλησία δίπλα στο κράτος
Στη συνέντευξη, ο Πούτιν συνέδεσε τη συνεργασία κράτους και Εκκλησίας με τη διαφύλαξη της ανθρώπινης πνευματικότητας και των παραδοσιακών αξιών.
Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία διαθέτει ενορίες, επισκοπές, μοναστήρια και σχέσεις πέρα από τα σύνορα της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Οι δομές αυτές υπηρετούν θρησκευτικές και κοινοτικές ανάγκες, αλλά δημιουργούν παράλληλα διαύλους επικοινωνίας με κοινωνίες στις οποίες η κρατική διπλωματία έχει περιορισμένη πρόσβαση.
Η γεωπολιτική σημασία βρίσκεται στη σύγκλιση της γλώσσας που χρησιμοποιούν το Κρεμλίνο και το Πατριαρχείο: ιστορική συνέχεια, πνευματική ενότητα, παραδοσιακές αξίες και ιδιαίτερη αποστολή της Ρωσίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εκκλησιαστική δραστηριότητα αποτελεί κρατική επιχείρηση επιρροής. Σημαίνει ότι οι δύο θεσμοί μπορούν να ενισχύουν ο ένας το διεθνές αφήγημα του άλλου.
Η «Τρίτη Ρώμη» συναντά τον «Ρωσικό Κόσμο»
Η ρωσική Αντίληψη Εξωτερικής Πολιτικής του 2023 περιγράφει τη χώρα ως ιδιαίτερο κράτος-πολιτισμό και αναφέρεται στην ευρύτερη πολιτισμική κοινότητα του «Ρωσικού Κόσμου».
Η «Τρίτη Ρώμη» και ο «Ρωσικός Κόσμος» έχουν διαφορετική ιστορική προέλευση. Στις σύγχρονες πολιτικές τους χρήσεις, όμως, συναντώνται στην παρουσίαση της Ρωσίας ως κέντρου μιας κοινότητας που υπερβαίνει τα κρατικά σύνορα.
Η ανάλυση αυτής της σύγκλισης βοηθά να εξηγηθεί γιατί η Μόσχα αντιμετωπίζει ορισμένες εκκλησιαστικές εξελίξεις ως ζητήματα ευρύτερης ιστορικής και πολιτικής επιρροής.
Ουκρανία: Η σύγκρουση για την πνευματική κληρονομιά
Η κληρονομιά που επικαλείται η Μόσχα περιλαμβάνει τον εκχριστιανισμό της Ρως του Κιέβου το 988, ο οποίος προηγήθηκε της ανάδειξης της Μόσχας σε ισχυρό πολιτικό και εκκλησιαστικό κέντρο.
Αυτή η ιστορία αποτελεί και μέρος της θρησκευτικής και πολιτισμικής κληρονομιάς της σημερινής Ουκρανίας. Δεν τεκμηριώνει δικαίωμα ενός σύγχρονου κράτους να επιβάλλει πολιτική κυριαρχία σε άλλο.
Η χορήγηση αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019 από το Οικουμενικό Πατριαρχείοανέδειξε τη σύγκρουση.
Η Κωνσταντινούπολη υπερασπίστηκε την εκκλησιαστική απόφαση, ενώ η Μόσχα την απέρριψε ως επέμβαση σε περιοχή που θεωρεί δικής της δικαιοδοσίας.
Το ουκρανικό αυτοκέφαλο αμφισβητεί την αντίληψη ενός ενιαίου πνευματικού χώρου με κέντρο τη Μόσχα. Η θρησκευτική διάσταση δεν αρκεί για να εξηγήσει τον πόλεμο, αλλά συμμετέχει στην ιστορική επιχειρηματολογία με την οποία η ρωσική ηγεσία παρουσιάζει τις επιλογές της.
Η αντιπαράθεση επεκτάθηκε στην Αφρική
Η σύγκρουση δεν περιορίστηκε στην Ουκρανία.
Τον Δεκέμβριο του 2021, η Ρωσική Εκκλησία δημιούργησε Πατριαρχική Εξαρχία Αφρικής, μετά την αναγνώριση της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας.
Η κίνηση επέκτεινε την άμεση εκκλησιαστική παρουσία της Μόσχας σε έδαφος παραδοσιακής δικαιοδοσίας της Αλεξάνδρειας.
Έτσι, μια διαφωνία με αφετηρία την Ουκρανία μεταφέρθηκε σε άλλη ήπειρο, επηρεάζοντας τις σχέσεις μεταξύ Ορθόδοξων Εκκλησιών και δημιουργώντας πρόσθετες γεωπολιτικές προεκτάσεις.
Η Ρωσία ως «κιβωτός» παραδοσιακών αξιών
Στην ερώτηση του Κουστουρίτσα αν ο ρωσικός πολιτισμός μπορεί να αποτελέσει «κιβωτό» για τους χριστιανούς, ο Πούτιν απάντησε θετικά.
Διεύρυνε, όμως, την αναφορά και στις παραδοσιακές θρησκευτικές κοινότητες της Ρωσίας: Ορθόδοξους χριστιανούς, μουσουλμάνους, εβραίους και βουδιστές.
Η θέση αυτή επιτρέπει στη ρωσική ηγεσία να απευθύνεται και σε συντηρητικά ή θρησκευόμενα ακροατήρια που δεν ανήκουν στην Ορθοδοξία. Το μήνυμα είναι ότι η Ρωσία προσφέρει χώρο διαφύλαξης παραδόσεων απέναντι σε κοινωνικές αλλαγές της Δύσης, τις οποίες ο Πούτιν απορρίπτει.
Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η ρωσική ηγεσία παρουσιάζει τον ρόλο της, όχι για ουδέτερη αποτίμηση της κατάστασης των δικαιωμάτων ή της θρησκευτικής ελευθερίας στη χώρα.
Ο «ιερός πόλεμος» και οι αντιδράσεις
Η σύνδεση θρησκευτικής γλώσσας και πολεμικής πολιτικής προκάλεσε ιδιαίτερες αντιδράσεις τον Μάρτιο του 2024, όταν το Παγκόσμιο Ρωσικό Λαϊκό Συμβούλιο, υπό την προεδρία του Κυρίλλου, ενέκρινε κείμενο που χαρακτήριζε τη ρωσική στρατιωτική επιχείρηση στην Ουκρανία «ιερό πόλεμο».
Το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών αντέδρασε, απορρίπτοντας τη θρησκευτική δικαιολόγηση της εισβολής και ζητώντας διευκρινίσεις για τη σχέση του κειμένου με την επίσημη θέση της Ρωσικής Εκκλησίας.
Εδώ βρίσκεται και ένα ουσιαστικό όριο της ρωσικής προσέγγισης: η Ορθοδοξία δεν ταυτίζεται με τη Μόσχα ούτε αποτελεί ενιαίο γεωπολιτικό μέτωπο υπό ρωσική ηγεσία.
Η επιρροή του Πατριαρχείου Μόσχας εξαρτάται από το αν άλλες Εκκλησίες και κοινότητες αποδέχονται τις θέσεις του. Οι διαφωνίες για την Ουκρανία και την Αφρική δείχνουν ότι αυτή η αποδοχή δεν είναι δεδομένη.
Η επαναφορά της «Τρίτης Ρώμης» από τον Πούτιν έχει συνεπώς σαφή πολιτική σημασία: παρουσιάζει τη διεθνή επιρροή της Ρωσίας ως ιστορική και πνευματική ευθύνη. Η επίκληση της παράδοσης, όμως, δεν δημιουργεί καθολικά αναγνωρισμένη εκκλησιαστική πρωτοκαθεδρία ούτε δικαιώματα κυριαρχίας πέρα από τα σύνορά της.
Πηγή: pagenews.gr
Διαβάστε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο