Σερβία και Κροατία μπλοκάρουν το κύμα ακρίβειας στα καύσιμα

Η νέα άνοδος στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου προκαλεί αλυσιδωτές αντιδράσεις στα Βαλκάνια, με τη Σερβία και την Κροατία να προχωρούν σε έκτακτα μέτρα για να περιορίσουν τις πιέσεις στις εγχώριες αγορές καυσίμων. Μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης αβεβαιότητας στην παγκόσμια προσφορά, το Βελιγράδι αποφάσισε να αναστείλει προσωρινά τις εξαγωγές αργού πετρελαίου και προϊόντων καυσίμων, ενώ το Ζάγκρεμπ επέλεξε να επαναφέρει ανώτατα όρια στις τιμές λιανικής, επιχειρώντας να αναχαιτίσει ένα νέο κύμα ακρίβειας.

Οι κινήσεις αυτές αποτυπώνουν με σαφήνεια τον βαθμό ανησυχίας που επικρατεί στις κυβερνήσεις της περιοχής. Η εκτίναξη του αργού πάνω από τα 119 δολάρια το βαρέλι δεν αντιμετωπίζεται ως μια πρόσκαιρη διακύμανση, αλλά ως ένδειξη ότι η ενεργειακή αστάθεια μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη διάρκεια και να επηρεάσει άμεσα το κόστος μεταφορών, τις τιμές στην αντλία και συνολικά την οικονομική δραστηριότητα.

Η Σερβία κλείνει προσωρινά την πόρτα των εξαγωγών

Η σερβική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι αναστέλλει έως τις 19 Μαρτίου τις εξαγωγές ντίζελ, βενζίνης και αργού πετρελαίου μέσω όλων των τρόπων μεταφοράς, επιλέγοντας μια σαφώς αμυντική στρατηγική απέναντι στις διεθνείς αναταράξεις. Η υπουργός Ενέργειας Dubravka Djedovic Handanovic ξεκαθάρισε ότι ο στόχος του μέτρου είναι η προστασία της εγχώριας αγοράς από πιθανές ελλείψεις και απότομες αυξήσεις τιμών, σε μια συγκυρία όπου η αβεβαιότητα γύρω από την προσφορά ενέργειας έχει ενταθεί σημαντικά.

Η ουσία της απόφασης βρίσκεται ακριβώς εκεί: η Σερβία επιδιώκει να διασφαλίσει ότι τα διαθέσιμα αποθέματα και οι ροές καυσίμων θα παραμείνουν πρώτα στο εσωτερικό της χώρας, πριν διοχετευθούν προς τις γειτονικές αγορές. Πρόκειται για μια κίνηση που φανερώνει πως το Βελιγράδι θεωρεί υπαρκτό τον κίνδυνο μιας μεγαλύτερης πίεσης στην εφοδιαστική αλυσίδα, ειδικά όσο η διεθνής τιμή του πετρελαίου διατηρείται σε τόσο υψηλά επίπεδα.

Η απόφαση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι οι εξαγωγές καυσίμων της Σερβίας είχαν ήδη υποστεί ισχυρό πλήγμα το 2025. Οι κυρώσεις των Ηνωμένων Πολιτειών κατά της NIS, του μοναδικού διυλιστηρίου πετρελαίου της χώρας, το οποίο βρίσκεται υπό ρωσική ιδιοκτησία, έχουν περιορίσει αισθητά τις δυνατότητες της σερβικής πλευράς να διατηρήσει αμετάβλητη τη θέση της στην περιφερειακή αγορά.

Μια αγορά ήδη πιεσμένη πριν από τη νέα κρίση

Η αναστολή των εξαγωγών δεν έρχεται σε ουδέτερο χρόνο. Η Σερβία εδώ και καιρό προσπαθεί να απορροφήσει τις επιπτώσεις της διεθνούς ενεργειακής αναταραχής μέσα από έναν μηχανισμό ελέγχου των τιμών. Από τον Φεβρουάριο του 2022, η κυβέρνηση διατηρεί πλαφόν στις μέγιστες λιανικές τιμές για το ντίζελ Euro και τη βενζίνη Euro Premium BMB 95, θέλοντας να περιορίσει τον αντίκτυπο των διεθνών αυξήσεων στην τοπική οικονομία και στα νοικοκυριά.

Το γεγονός ότι το Βελιγράδι προχωρά τώρα και σε απαγόρευση εξαγωγών δείχνει πως τα παραδοσιακά εργαλεία ελέγχου δεν θεωρούνται πλέον από μόνα τους επαρκή. Όταν η παγκόσμια τιμή ανεβαίνει απότομα και οι αγορές φοβούνται προβλήματα στην επάρκεια, οι κυβερνήσεις στρέφονται σε πιο δραστικές παρεμβάσεις. Η λογική είναι απλή: προέχει η κάλυψη της εσωτερικής ζήτησης, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει προσωρινή επιβάρυνση των εμπορικών ροών προς το εξωτερικό.

Δεν είναι άλλωστε αμελητέο το μέγεθος των σερβικών εξαγωγών καυσίμων. Το 2024 αντιστοιχούσαν περίπου στο 3,6% του συνόλου των εξαγωγών της χώρας, με αξία που έφτανε τα 1,26 δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτή η επίδοση δείχνει ότι τα καύσιμα αποτελούσαν ουσιαστικό κομμάτι της εξαγωγικής δραστηριότητας της Σερβίας, κυρίως προς γειτονικές χώρες. Η προσωρινή αναστολή, επομένως, δεν είναι μόνο τεχνικό μέτρο. Είναι μια πολιτική επιλογή με ξεκάθαρο οικονομικό κόστος, το οποίο η κυβέρνηση κρίνει μικρότερο από το κόστος μιας εσωτερικής ενεργειακής αναστάτωσης.

Η Κροατία επαναφέρει πλαφόν για να συγκρατήσει την αντλία

Στην Κροατία, η απάντηση στην ίδια κρίση πήρε διαφορετική μορφή. Η κυβέρνηση αποφάσισε να επιβάλει εκ νέου ανώτατα όρια στις τιμές των καυσίμων έως τις 23 Μαρτίου, επιχειρώντας να συγκρατήσει το κόστος στην αντλία και να προστατεύσει τους καταναλωτές από μια απότομη επιβάρυνση.

Ο πρωθυπουργός Andrej Plenkovic εξήγησε ότι χωρίς κυβερνητική παρέμβαση η τιμή του ντίζελ θα μπορούσε να εκτοξευθεί στα 1,72 ευρώ ανά λίτρο. Με την εφαρμογή του πλαφόν, η τιμή περιορίζεται στα 1,55 ευρώ το λίτρο, αποτρέποντας μια άμεση αύξηση που θα είχε ορατές συνέπειες τόσο στα νοικοκυριά όσο και στο κόστος μεταφορών και εφοδιασμού.

Η απόφαση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή η Κροατία είχε καταργήσει τον περασμένο Ιούλιο τα ανώτατα όρια στις τιμές καυσίμων που είχαν θεσπιστεί το 2022, όταν ο πόλεμος στην Ουκρανία απειλούσε την παγκόσμια ενεργειακή επάρκεια. Η επιστροφή τους τώρα δείχνει ότι η κυβέρνηση θεωρεί πως η νέα κρίση είναι αρκετά σοβαρή ώστε να δικαιολογεί μια νέα παρέμβαση στην αγορά.

Δύο διαφορετικά μοντέλα άμυνας στην ίδια ενεργειακή καταιγίδα

Παρότι Σερβία και Κροατία επέλεξαν διαφορετικά εργαλεία, η πολιτική τους αφετηρία είναι κοινή. Και οι δύο κυβερνήσεις προσπαθούν να αποτρέψουν τη μετάδοση του διεθνούς σοκ στις εσωτερικές τους αγορές. Η Σερβία το κάνει προστατεύοντας φυσικά τις διαθέσιμες ποσότητες καυσίμων μέσω αναστολής εξαγωγών. Η Κροατία το επιχειρεί κυρίως μέσω διοικητικής συγκράτησης των λιανικών τιμών.

Αυτή η διαφοροποίηση αντανακλά και τις διαφορετικές δομές των δύο αγορών. Η Σερβία, με το ειδικό βάρος της NIS και με ήδη ενεργό καθεστώς ελέγχου τιμών, δείχνει να ανησυχεί περισσότερο για την επάρκεια και τη διαθεσιμότητα. Η Κροατία, από την άλλη, εστιάζει πιο άμεσα στο κοινωνικό και πολιτικό αποτύπωμα που θα είχε μια εκτόξευση της τιμής στην αντλία.

Σε κάθε περίπτωση, και οι δύο χώρες στέλνουν το ίδιο μήνυμα: η νέα άνοδος του πετρελαίου δεν είναι μια αφηρημένη διεθνής εξέλιξη, αλλά μια κρίση με άμεσες συνέπειες στις εθνικές οικονομίες. Όσο η αβεβαιότητα γύρω από την προσφορά παραμένει, οι κυβερνήσεις θα συνεχίσουν να αναζητούν τρόπους να απορροφήσουν το σοκ, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση στις αγορές.

Τα Βαλκάνια σε καθεστώς ενεργειακής επιφυλακής

Η εικόνα που διαμορφώνεται στη νοτιοανατολική Ευρώπη είναι ενδεικτική του ευρύτερου κλίματος που επικρατεί διεθνώς. Όταν οι τιμές του αργού ξεπερνούν τα 119 δολάρια το βαρέλι και οι αγορές φοβούνται νέες διαταραχές στην προσφορά, ακόμη και χώρες με διαφορετικά ενεργειακά προφίλ καταλήγουν σε παρόμοια συμπεράσματα: απαιτείται ταχύτητα, κρατική παρέμβαση και προληπτική προστασία της εγχώριας αγοράς.

Η Σερβία και η Κροατία δίνουν, η καθεμία με τον τρόπο της, μια πρώτη απάντηση σε αυτή τη νέα φάση ενεργειακής ανασφάλειας. Το ερώτημα είναι αν τα μέτρα αυτά θα αποδειχθούν αρκετά ή αν η παράταση της διεθνούς κρίσης θα αναγκάσει και άλλες χώρες της περιοχής να προχωρήσουν σε ακόμα πιο αυστηρές παρεμβάσεις. Προς το παρόν, το μόνο βέβαιο είναι ότι τα καύσιμα επιστρέφουν δυναμικά στο κέντρο της πολιτικής και οικονομικής ατζέντας.

Πηγή: Pagenews.gr