Η ΕΕ ανοίγει την ενιαία αγορά πριν από την ένταξη: Μπόνους σε Ουκρανία και Βαλκάνια, «κόφτης» για Ρωσία–Κίνα
Η Κομισιόν ετοιμάζει ριζική αλλαγή στη διεύρυνση: υποψήφιες χώρες θα μπορούν να αποκτούν σταδιακά πρόσβαση στην ενιαία αγορά, σε ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα και σε στρατηγικούς βιομηχανικούς τομείς πριν γίνουν πλήρη μέλη. Το αντάλλαγμα είναι σαφές: ευθυγράμμιση με την εξωτερική πολιτική της ΕΕ, έλεγχοι επενδύσεων και εξαγωγών, προστασία ευαίσθητης τεχνολογίας και δυνατότητα άμεσης αφαίρεσης των προνομίων αν υπάρξει δημοκρατική οπισθοδρόμηση ή προσέγγιση με εχθρικές δυνάμεις.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζεται να αλλάξει έναν από τους πιο αυστηρούς κανόνες της διεύρυνσης:
ότι τα μεγάλα οικονομικά οφέλη έρχονται κυρίως στο τέλος, μετά την πλήρη ένταξη.
Σύμφωνα με σχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που περιγράφει το POLITICO, οι υποψήφιες χώρες θα μπορούν να αποκτούν πολύ νωρίτερα πρόσβαση σε τμήματα της ενιαίας αγοράς και σε ευρωπαϊκά προγράμματα, αρκεί να αποδεικνύουν ότι ευθυγραμμίζονται πραγματικά με την οικονομική, γεωπολιτική και θεσμική γραμμή της ΕΕ.
Η λογική είναι απλή:
αν η πλήρης ένταξη χρειάζεται χρόνια, η Ευρώπη θέλει να αρχίσει να «δένει» οικονομικά και στρατηγικά τις υποψήφιες χώρες πολύ νωρίτερα.
Η Κομισιόν ήδη περιγράφει τη «σταδιακή ενσωμάτωση» στην ενιαία αγορά ως εργαλείο που συνδέεται με την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων και την ευθυγράμμιση με την κοινή εξωτερική πολιτική της Ένωσης.
Το νέο δόγμα: «Πρώτα η αγορά»
Το draft που επικαλείται το POLITICO το λέει ευθέως:
η ενιαία αγορά γίνεται πρώτη προτεραιότητα για την οικονομική σύγκλιση.
Αυτό σημαίνει ότι χώρες που βρίσκονται ακόμη στην αίθουσα αναμονής της διεύρυνσης θα μπορούν να αποκτήσουν νωρίτερα:
- ευκολότερο εμπόριο με την ΕΕ,
- συμμετοχή σε προγράμματα έρευνας και καινοτομίας,
- πρόσβαση σε μεγαλύτερο μέρος της ευρωπαϊκής αγοράς,
- βιομηχανική συνεργασία,
- στενότερη σύνδεση με ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας.
Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η λογική αυτή δεν ωφελεί μόνο τις υποψήφιες χώρες.
Μπορεί να ενισχύσει και τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, τις αλυσίδες εφοδιασμού και τη μείωση στρατηγικών εξαρτήσεων.
Αυτή η προσέγγιση ταιριάζει με την ήδη επίσημη γραμμή της Κομισιόν ότι η σταδιακή ένταξη πριν από την πλήρη προσχώρηση μπορεί να ενισχύσει οικονομικούς δεσμούς, υπό την προϋπόθεση ότι συνοδεύεται από μεταρρυθμίσεις και σεβασμό στους ευρωπαϊκούς κανόνες.
Δεν είναι «δωρεάν πρόσβαση»
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη πολιτική αλλαγή.
Η πρόσβαση δεν θα είναι αυτόματη.
Και δεν θα είναι μόνιμη.
Σύμφωνα με το σχέδιο που περιγράφει το POLITICO, όσο βαθύτερα μια χώρα εντάσσεται στη βιομηχανική και εμπορική αγορά της ΕΕ, τόσο περισσότερο θα πρέπει να συνεργάζεται σε:
investment screening,
export controls,
κυρώσεις,
προστασία κρίσιμων τεχνολογιών,
διαχείριση κινδύνων σε υποδομές και εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η λογική είναι σαφής:
δεν μπορείς να έχεις βαθιά πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά και ταυτόχρονα να λειτουργείς ως πύλη για στρατηγικούς ανταγωνιστές της Ευρώπης.
Το μήνυμα σε Ρωσία και Κίνα
Αυτό είναι ίσως το πιο γεωπολιτικά βαρύ σημείο της πρότασης.
Η ΕΕ θέλει να χρησιμοποιήσει την οικονομική πρόσβαση ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής.
Υποψήφιες χώρες που θέλουν περισσότερα οικονομικά οφέλη θα πρέπει να αποδεικνύουν ότι:
δεν μοιράζονται ευαίσθητες τεχνολογίες με μη φιλικά κράτη,
δεν επιτρέπουν στρατηγικές επενδύσεις που δημιουργούν κρίσιμες εξαρτήσεις,
εφαρμόζουν ευρωπαϊκές κυρώσεις,
και ευθυγραμμίζονται περισσότερο με τις βασικές γεωπολιτικές επιλογές της Ένωσης.
Η επίσημη πολιτική διεύρυνσης της Επιτροπής ήδη συνδέει την ευρωπαϊκή προοπτική με «σαφή προσήλωση στη γεωπολιτική κατεύθυνση της ΕΕ» και με την κοινή εξωτερική και πολιτική ασφάλειας.
Semiconductors, AI, quantum, biotech, space
Η πρόταση δεν περιορίζεται σε απλό εμπόριο αγαθών.
Στους τομείς που εξετάζονται για βαθύτερη συνεργασία περιλαμβάνονται:
semiconductors, quantum technologies, biotechnology, artificial intelligence και space.
Αυτό αλλάζει ριζικά το νόημα της διεύρυνσης.
Δεν μιλάμε πλέον μόνο για:
δασμούς,
αγροτικά προϊόντα,
ελεύθερη κυκλοφορία.
Μιλάμε για το ποιοι θα βρίσκονται μέσα στο ευρωπαϊκό τεχνολογικό και βιομηχανικό οικοσύστημα.
Και άρα ποιοι θα έχουν πρόσβαση σε τεχνολογία που μπορεί να έχει και πολιτική ή στρατιωτική χρήση.
Ουκρανία, Μολδαβία, Αλβανία, Μαυροβούνιο μπροστά
Σύμφωνα με το POLITICO, η Ουκρανία, η Μολδαβία, η Αλβανία και το Μαυροβούνιο αναμένεται να λάβουν ειδικούς «οδικούς χάρτες» που θα επιταχύνουν την πορεία τους.
Η επίσημη εικόνα της Επιτροπής δείχνει ότι αυτές οι χώρες βρίσκονται πράγματι στις πιο ενεργές ενταξιακές διαδρομές, ενώ οι διαπραγματεύσεις έχουν ανοίξει για Ουκρανία, Μολδαβία, Αλβανία και Μαυροβούνιο, μεταξύ άλλων.
Η Μολδαβία αποτελεί ήδη καλό παράδειγμα του μοντέλου.
Έχει ενταχθεί στο SEPA, εφαρμόζεται “Roam Like at Home” και έχει διευρυνθεί η πρόσβασή της σε τμήματα της ενιαίας αγοράς πριν από την πλήρη ένταξη.
Άρα το νέο σχέδιο δεν ξεκινά από το μηδέν.
Θεσμοποιεί και επεκτείνει κάτι που ήδη εφαρμόζεται επιλεκτικά.
Το μεγάλο πρόβλημα: οι χώρες που περιμένουν δεκαετίες
Η νέα αρχιτεκτονική απαντά και σε ένα χρόνιο πολιτικό πρόβλημα.
Βόρεια Μακεδονία.
Σερβία.
Βοσνία-Ερζεγοβίνη.
Κόσοβο.
Τουρκία.
Πολλές από αυτές τις χώρες περιμένουν χρόνια ή και δεκαετίες για ουσιαστική πρόοδο.
Η Τουρκία, για παράδειγμα, αναγνωρίστηκε ως υποψήφια ήδη από το 1999, ενώ η Βόρεια Μακεδονία και η Σερβία βρίσκονται σε μακρές ενταξιακές διαδικασίες.
Το πρόβλημα των Βρυξελλών είναι ότι όσο μια χώρα περιμένει χωρίς χειροπιαστό όφελος, τόσο αυξάνει ο κίνδυνος πολιτικής κόπωσης και στροφής προς άλλες δυνάμεις.
Και εκεί μπαίνουν ξανά Ρωσία και Κίνα.
Kurti: Ναι στη σταδιακή ένταξη, όχι σε «δεύτερη κατηγορία»
Ο πρωθυπουργός του Κοσόβου Albin Kurti δήλωσε στο POLITICO ότι υποστηρίζει τη σταδιακή ενσωμάτωση, αλλά υπό μία βασική προϋπόθεση:
να αποτελεί δρόμο προς πλήρη ένταξη και όχι υποκατάστατό της.
Αυτό είναι ίσως το βασικό πολιτικό ρίσκο του σχεδίου.
Αν οι υποψήφιες χώρες αισθανθούν ότι οι Βρυξέλλες τους προσφέρουν οικονομικά οφέλη για να παραμείνουν μόνιμα «στον προθάλαμο», τότε η νέα φόρμουλα μπορεί να θεωρηθεί όχι επιτάχυνση αλλά αναβολή.
Γι’ αυτό η πρόταση επιμένει ότι τελικός στόχος παραμένει η πλήρης ένταξη.
Και η ΕΕ βάζει ρήτρα «ανάκλησης»
Το σχέδιο προβλέπει ότι τα οφέλη θα μπορούν να αφαιρούνται.
Αν μια χώρα:
παραβιάζει δεσμεύσεις,
οπισθοδρομεί δημοκρατικά,
δεν εφαρμόζει κυρώσεις,
ή θέτει σε κίνδυνο ευαίσθητη τεχνολογία,
η συμμετοχή της σε τμήματα της ενιαίας αγοράς μπορεί να ανασταλεί ή να περιοριστεί.
Η Κομισιόν έχει ήδη δηλώσει ότι τα μελλοντικά accession treaties θα πρέπει να διαθέτουν ισχυρότερες δικλίδες κατά της οπισθοδρόμησης σε δημοκρατία, κράτος δικαίου και θεμελιώδη δικαιώματα.
Το «φάντασμα» της Ουγγαρίας
Η υπόθεση έχει και σαφές εσωτερικό ευρωπαϊκό background.
Πολλά κράτη-μέλη φοβούνται ότι νέα μέλη μπορεί να μπουν στην Ένωση, να λάβουν πλήρη δικαιώματα και στη συνέχεια να χρησιμοποιήσουν το veto για να μπλοκάρουν βασικές πολιτικές.
Η εμπειρία της Ουγγαρίας υπό τον Viktor Orbán —ιδίως σε ζητήματα κυρώσεων στη Ρωσία και στήριξης στην Ουκρανία— έχει ενισχύσει αυτή την ανησυχία.
Το νέο σχέδιο προσπαθεί επομένως να λύσει δύο προβλήματα ταυτόχρονα:
να φέρει τις χώρες πιο γρήγορα κοντά
και να κάνει δυσκολότερο το να απομακρυνθούν αφού ενταχθούν.
Η ΕΕ ετοιμάζει και αλλαγή στη δική της λειτουργία
Η διεύρυνση, όμως, δεν αφορά μόνο τους υποψηφίους.
Αφορά και το πώς θα λειτουργεί η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση με περισσότερα μέλη.
Το draft που περιγράφει το POLITICO ανοίγει ξανά τη συζήτηση για περισσότερη χρήση qualified-majority voting, αντί για ομοφωνία, σε στρατηγικά ζητήματα.
Ο στόχος είναι να μειωθεί ο κίνδυνος ένας μόνο εταίρος να μπλοκάρει:
κυρώσεις,
απαντήσεις σε κρίσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων,
civilian missions.
Οι passerelle clauses στο τραπέζι
Η Επιτροπή εξετάζει μεγαλύτερη χρήση των λεγόμενων passerelle clauses.
Πρόκειται για διατάξεις που υπάρχουν ήδη στις Συνθήκες και μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επιτρέψουν μετάβαση από ομοφωνία σε ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία χωρίς πλήρη αναθεώρηση των Συνθηκών.
Αυτό είναι πολιτικά πολύ ελκυστικό για τις Βρυξέλλες επειδή μια κανονική Treaty change θα μπορούσε να απαιτήσει εθνικά δημοψηφίσματα και δύσκολες διαδικασίες επικύρωσης.
Υπάρχει όμως ένα παράδοξο:
για να ενεργοποιηθούν τέτοιες ρήτρες, απαιτείται αρχικά ομοφωνία.
Άρα η ΕΕ πρέπει πρώτα να συμφωνήσει ομόφωνα ότι στο μέλλον δεν θα χρειάζεται πάντα ομοφωνία.
Γιατί η ενιαία αγορά είναι το ισχυρότερο «καρότο»
Η ενιαία αγορά των 27 παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά assets της ΕΕ.
Ακριβώς γι’ αυτό η σταδιακή πρόσβαση μπορεί να γίνει πολύ ισχυρό κίνητρο μεταρρυθμίσεων.
Οι επίσημοι όροι ένταξης απαιτούν από μια υποψήφια χώρα να διαθέτει λειτουργούσα οικονομία της αγοράς και ικανότητα να αντέξει τις ανταγωνιστικές πιέσεις μέσα στην Ένωση.
Αν όμως η χώρα μπορεί να αποκτήσει σταδιακά πραγματικά οικονομικά οφέλη καθώς συμμορφώνεται, οι Βρυξέλλες πιστεύουν ότι δημιουργείται ισχυρότερο κίνητρο για reforms.
Γιατί αφορά άμεσα την Ελλάδα
Για την Αθήνα, η πρόταση έχει ιδιαίτερο βάρος.
Τα Δυτικά Βαλκάνια είναι ο άμεσος γεωπολιτικός περίγυρος της Ελλάδας.
Βαθύτερη οικονομική ενσωμάτωση μπορεί να σημαίνει:
μεγαλύτερο περιφερειακό εμπόριο,
ευρωπαϊκές υποδομές,
ενεργειακές διασυνδέσεις,
μεγαλύτερη κανονιστική σύγκλιση,
νέες επενδυτικές ευκαιρίες.
Ταυτόχρονα, η Ελλάδα έχει ειδικό ενδιαφέρον για ζητήματα που αφορούν:
Αλβανία,
Βόρεια Μακεδονία,
Σερβία,
Κόσοβο,
Τουρκία.
Άρα μια αλλαγή του ίδιου του μοντέλου διεύρυνσης επηρεάζει άμεσα το περιβάλλον ασφάλειας και οικονομίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Η 15–16 Οκτωβρίου γίνεται κρίσιμη
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες αναμένεται να συζητήσουν το νέο μοντέλο στη Σύνοδο Κορυφής της 15ης–16ης Οκτωβρίου.
Πριν από αυτό, η Ursula von der Leyen συνεχίζει τις επαφές της στα Δυτικά Βαλκάνια, ενώ το review αναμένεται να παρουσιαστεί σε ανώτατους αξιωματούχους στις αρχές Οκτωβρίου, σύμφωνα με το POLITICO.
Η επίσημη πολιτική της Επιτροπής ήδη κινείται προς ενίσχυση της gradual integration και μεγαλύτερες εγγυήσεις κατά της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης.
Η πραγματική αλλαγή: η διεύρυνση γίνεται εργαλείο ισχύος
Για δεκαετίες η διεύρυνση παρουσιαζόταν πρωτίστως ως:
θεσμικό project,
οικονομική σύγκλιση,
επέκταση δημοκρατικών κανόνων.
Όλα αυτά παραμένουν.
Αλλά πλέον προστίθεται ανοιχτά ένα τέταρτο στοιχείο:
γεωπολιτικός ανταγωνισμός.
Η ΕΕ δεν θέλει απλώς να εντάξει νέες χώρες.
Θέλει να τις συνδέσει νωρίς με τη δική της αγορά, τη δική της τεχνολογία, τις δικές της αλυσίδες εφοδιασμού και τη δική της εξωτερική πολιτική — πριν τις προσελκύσουν βαθύτερα η Ρωσία ή η Κίνα.
Και γι’ αυτό το νέο μοντέλο έχει μία πολύ συγκεκριμένη λογική:
μπαίνεις οικονομικά νωρίτερα, αλλά όσο περισσότερο πλησιάζεις την ευρωπαϊκή αγορά τόσο περισσότερο πρέπει να συμπεριφέρεσαι σαν μελλοντικό μέλος της ΕΕ.
Πηγή: pagenews.gr