Ο Νότιος Καύκασος εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα πεδία αναδιάταξης της διεθνούς επιρροής, με την Αρμενία να βρίσκεται στο επίκεντρο ενός νέου ανταγωνισμού ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις περιφερειακές δυνάμεις.
Στην καρδιά αυτής της γεωπολιτικής αναμέτρησης βρίσκεται το Σιουνίκ, η στρατηγικής σημασίας επαρχία της νότιας Αρμενίας που χωρίζει το κυρίως έδαφος του Αζερμπαϊτζάν από τον θύλακα του Ναχιτσεβάν.
Η περιοχή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω του σχεδιαζόμενου διαδρόμου Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP), μιας πρωτοβουλίας που αποσκοπεί στη δημιουργία νέας διασυνοριακής σύνδεσης μέσω αρμενικού εδάφους.
Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να αποφασίσει το μέλλον της μοναδικής αποστολής της με φυσική παρουσία στο πεδίο της ασφάλειας στην Αρμενία.
Η προγραμματισμένη λήξη της εντολής της Αποστολής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Αρμενία (EUMA), στις 19 Φεβρουαρίου 2027, δημιουργεί ένα κρίσιμο πολιτικό ορόσημο.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο εάν θα συνεχιστούν οι περιπολίες Ευρωπαίων παρατηρητών.
Είναι εάν οι Βρυξέλλες επιθυμούν να διατηρήσουν ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της ασφάλειας του Νοτίου Καυκάσου ή εάν θα περιοριστούν στη χρηματοδότηση και στη διπλωματική υποστήριξη, αφήνοντας σε άλλους τη διαχείριση των στρατηγικών υποδομών.
Το Σιουνίκ γίνεται το νέο γεωπολιτικό επίκεντρο
Η γεωγραφία εξηγεί γιατί η νότια Αρμενία έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη στρατηγική αξία.
Η επαρχία Σιουνίκ αποτελεί τη χερσαία ζώνη που παρεμβάλλεται ανάμεσα στο Αζερμπαϊτζάν και στο Ναχιτσεβάν, ενώ βρίσκεται κοντά στα σύνορα με το Ιράν.
Ο έλεγχος των μεταφορικών συνδέσεων στην περιοχή έχει σημασία για το εμπόριο, τις περιφερειακές μετακινήσεις και τις ευρύτερες σχέσεις ανάμεσα στον Καύκασο, την Τουρκία και την Κεντρική Ασία.
Η προοπτική λειτουργίας του TRIPP μετατρέπει τη συγκεκριμένη γεωγραφική ζώνη σε αντικείμενο διεθνούς στρατηγικού ενδιαφέροντος.
Η αμερικανική συμμετοχή στο εγχείρημα δημιουργεί νέα δεδομένα για την επιρροή της Ουάσιγκτον, καθώς η ανάπτυξη μιας τόσο σημαντικής μεταφορικής υποδομής δεν αποτελεί αποκλειστικά οικονομικό ζήτημα.
Συνδέεται με τη δυνατότητα διαμόρφωσης κανόνων λειτουργίας, πρόσβασης, εποπτείας και μακροπρόθεσμης περιφερειακής συνεργασίας.
Η κρίσιμη διάκριση, πάντως, είναι ανάμεσα στη συμμετοχή ή στον επιχειρησιακό ρόλο σε μια υποδομή και στην άσκηση κρατικής κυριαρχίας επί του εδάφους από το οποίο αυτή διέρχεται.
Η EUMA: Η ευρωπαϊκή παρουσία στα ευαίσθητα σύνορα
Η Αποστολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Αρμενία αποτελεί μια άοπλη, πολιτική αποστολή παρακολούθησης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της αποστολής, η προβλεπόμενη δύναμή της φτάνει έως τα 225 άτομα, με συμμετοχή προσωπικού από 25 κράτη-μέλη της ΕΕ και τον Καναδά.
Η EUMA πραγματοποιεί περιπολίες στην αρμενική πλευρά των συνόρων με το Αζερμπαϊτζάν, συμβάλλοντας στην παρακολούθηση της κατάστασης και στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Δεν πρόκειται για στρατιωτική δύναμη ούτε για αποστολή με εκτελεστικές αρμοδιότητες.
Η σημασία της βρίσκεται στη διαρκή παρουσία Ευρωπαίων παρατηρητών σε μια περιοχή όπου η ασφάλεια παραμένει εύθραυστη.
Οι προωθημένες επιχειρησιακές βάσεις της περιλαμβάνουν το Καπάν και το Γκόρις, δύο πόλεις της επαρχίας Σιουνίκ.
Αυτή ακριβώς η γεωγραφική σύμπτωση προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στη συζήτηση για το μέλλον της.
Οι Ευρωπαίοι παρατηρητές δραστηριοποιούνται ήδη στην περιοχή από την οποία σχεδιάζεται να περάσει η νέα αμερικανικής υποστήριξης διασύνδεση.
Η ημερομηνία-κλειδί: 19 Φεβρουαρίου 2027
Η εντολή της EUMA προβλέπεται να λήξει στις 19 Φεβρουαρίου 2027, εκτός εάν ληφθεί απόφαση για τη συνέχισή της.
Η ημερομηνία αυτή αποκτά σημασία επειδή η ευρωπαϊκή παρουσία βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή που υπερβαίνει την απλή ανανέωση μιας διοικητικής εντολής.
Οι Βρυξέλλες μπορούν να εξετάσουν τη συνέχιση της αποστολής με την υφιστάμενη μορφή, την προσαρμογή των δραστηριοτήτων της στις νέες συνθήκες ή μια διαφορετική κατανομή των ευρωπαϊκών πόρων.
Κάθε επιλογή θα έχει διαφορετικές συνέπειες για την ορατότητα και την επιρροή της ΕΕ στην περιοχή.
Η αποχώρηση ή η σημαντική συρρίκνωση της φυσικής παρουσίας δεν θα σήμαινε αυτομάτως ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εγκαταλείπει την Αρμενία.
Θα σήμαινε, όμως, ότι ένα συγκεκριμένο εργαλείο επιτόπιας παρακολούθησης και πολιτικής παρουσίας θα περιοριζόταν ή θα έπαυε να λειτουργεί.
Και αυτό σε μια περίοδο κατά την οποία η στρατηγική σημασία του Σιουνίκ αυξάνεται.
Το αμερικανικό 74% και η νέα ισορροπία ισχύος
Η αμερικανική παρουσία στο TRIPP δεν αποτελεί απλώς μια γενική πολιτική δέσμευση.
Η συμφωνία-πλαίσιο που υπέγραψαν η Αρμενία και οι Ηνωμένες Πολιτείες τον Ιούνιο του 2026 προβλέπει τη δημιουργία κοινής εταιρείας ανάπτυξης, στην οποία ο αμερικανικός φορέας θα διαθέτει αρχικά το 74% και η Αρμενία το 26%.
Προβλέπονται επίσης δικαιώματα ανάπτυξης και χρήσης συγκεκριμένων εκτάσεων για αρχική περίοδο 49 ετών, με δυνατότητα παράτασης κατά 50 χρόνια, εφόσον συμφωνήσουν οι δύο πλευρές.
Σε περίπτωση παράτασης, το ποσοστό συμμετοχής της Αρμενίας προβλέπεται να αυξηθεί στο 49%.
Η εταιρική αυτή δομή προσφέρει στην Ουάσιγκτον σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των υποδομών.
Δεν ισοδυναμεί, όμως, με μεταβίβαση εδαφικής κυριαρχίας.
Η συμφωνία προβλέπει ρητά ότι η Αρμενία διατηρεί την κυριαρχία, τη δικαιοδοσία, τον έλεγχο των συνόρων, την τελωνειακή αρμοδιότητα και την ευθύνη για την εθνική ασφάλεια.
Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική για την αξιολόγηση του νέου γεωπολιτικού συσχετισμού.
Από τους δρόμους και τους σιδηροδρόμους στην ενέργεια
Το TRIPP δεν περιορίζεται σε μια οδική σύνδεση.
Το πλαίσιο συνεργασίας προβλέπει δυνατότητες ανάπτυξης σιδηροδρομικών και οδικών υποδομών, ενεργειακών αγωγών, ηλεκτρικών συνδέσεων και δικτύων οπτικών ινών.
Η πρωτοβουλία μπορεί επομένως να αποκτήσει χαρακτήρα πολυτροπικού διαδρόμου, συνδέοντας τις μεταφορές με την ενέργεια και τις ψηφιακές επικοινωνίες.
Για την Αρμενία, η κυβέρνηση του Νικόλ Πασινιάν παρουσιάζει το εγχείρημα ως ευκαιρία άρσης της μακροχρόνιας περιφερειακής απομόνωσης και ανάπτυξης νέων εμπορικών διαδρομών.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, το έργο δημιουργεί δυνατότητα μακροπρόθεσμης οικονομικής και στρατηγικής παρουσίας σε μια περιοχή όπου παραδοσιακά συγκρούονται τα συμφέροντα της Ρωσίας, της Τουρκίας και του Ιράν.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η πρόκληση είναι διαφορετική: πώς θα διατηρήσει ουσιαστική συμμετοχή στην περιφερειακή συνδεσιμότητα, όταν ο βασικός μηχανισμός ανάπτυξης του νέου διαδρόμου οργανώνεται μέσω μιας αμερικανοαρμενικής εταιρικής δομής;
Βρυξέλλες: Από την επιτήρηση των συνόρων στη θεσμική συνεργασία;
Η συζήτηση για το μέλλον της EUMA αναδεικνύει δύο διαφορετικές μορφές ευρωπαϊκής παρουσίας.
Η πρώτη είναι η φυσική παρουσία στο πεδίο: παρατηρητές, περιπολίες, καταγραφή περιστατικών και άμεση επαφή με τις τοπικές συνθήκες ασφάλειας.
Η δεύτερη είναι η θεσμική και οικονομική συνεργασία: στήριξη δημόσιων υπηρεσιών, τεχνική βοήθεια, μεταρρυθμίσεις, χρηματοδοτικά προγράμματα και ανάπτυξη διοικητικών δυνατοτήτων.
Οι δύο μορφές δεν είναι υποχρεωτικά ανταγωνιστικές.
Ωστόσο, εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση περιορίσει την παρουσία της στα σύνορα ενώ άλλοι διεθνείς παράγοντες ενισχύουν τον ρόλο τους στις μεταφορικές υποδομές, θα δημιουργηθεί μια νέα ασυμμετρία.
Η ΕΕ θα μπορεί να επηρεάζει την οικονομική και θεσμική ανάπτυξη της Αρμενίας, αλλά ενδεχομένως θα διαθέτει μικρότερη άμεση εικόνα των συνθηκών στο στρατηγικότερο τμήμα της χώρας.
Αυτός είναι ο πυρήνας του ευρωπαϊκού διλήμματος.
Το Αζερμπαϊτζάν και η σημασία της σύνδεσης με το Ναχιτσεβάν
Για το Αζερμπαϊτζάν, η ανάπτυξη διασύνδεσης με το Ναχιτσεβάν αποτελεί βασική περιφερειακή προτεραιότητα.
Η δυνατότητα μετακίνησης ανθρώπων και εμπορευμάτων μέσω της νότιας Αρμενίας μπορεί να μεταβάλει τις μεταφορικές ισορροπίες στον Καύκασο.
Παράλληλα, η προοπτική αυτή δημιουργεί νέα ερωτήματα για τη διαχείριση των συνόρων, την ασφάλεια των υποδομών και την εφαρμογή των συμφωνιών ανάμεσα στο Ερεβάν και στο Μπακού.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι να συνδυαστεί η ανεμπόδιστη συνδεσιμότητα με την πλήρη άσκηση της αρμενικής κυριαρχίας.
Η αμερικανοαρμενική συμφωνία επιχειρεί να καθορίσει αυτό το πλαίσιο, διατηρώντας τις αρμοδιότητες ασφάλειας και τελωνειακού ελέγχου στις αρμενικές αρχές.
Η επιτυχία του εγχειρήματος θα εξαρτηθεί, μεταξύ άλλων, από την πρακτική εφαρμογή αυτών των προβλέψεων και από την εμπιστοσύνη ανάμεσα στις εμπλεκόμενες χώρες.
Τουρκία και Ιράν: Η ευρύτερη περιφερειακή διάσταση
Η νέα διασύνδεση δεν αφορά αποκλειστικά την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν.
Η Τουρκία ενδιαφέρεται για τη βελτίωση των χερσαίων συνδέσεων με το Ναχιτσεβάν και, μέσω αυτού, με το Αζερμπαϊτζάν και την Κεντρική Ασία.
Η ανάπτυξη νέων εμπορικών αξόνων θα μπορούσε να ενισχύσει τη θέση της στις διαδρομές που συνδέουν την Ευρώπη με την Ασία.
Το Ιράν, αντίθετα, παρακολουθεί ιδιαίτερα προσεκτικά κάθε μεταβολή στη γεωγραφία των μεταφορών κοντά στα βόρεια σύνορά του.
Η Τεχεράνη αποδίδει στρατηγική σημασία στη διατήρηση των υφιστάμενων συνόρων και στη δική της πρόσβαση προς τον Καύκασο.
Έτσι, ακόμη και ένα έργο που παρουσιάζεται ως πρωτοβουλία ειρήνης και οικονομικής ανάπτυξης αποκτά ευρύτερες γεωπολιτικές διαστάσεις.
Για τις Βρυξέλλες, η διαχείριση αυτών των διαφορετικών συμφερόντων αποτελεί πρόσθετο λόγο να διατηρήσουν ενεργό διπλωματικό ρόλο.
Η Ρωσία και η μεταβολή της αρχιτεκτονικής ασφάλειας
Η ενίσχυση της αμερικανικής παρουσίας στον Νότιο Καύκασο αποκτά σημασία και σε σχέση με τη Ρωσία.
Για δεκαετίες, η Μόσχα αποτελούσε βασικό παράγοντα στην αρχιτεκτονική ασφάλειας της περιοχής.
Οι μεταβολές στις σχέσεις Ρωσίας–Αρμενίας, η αναζήτηση νέων διεθνών συνεργασιών από το Ερεβάν και η ενίσχυση της αμερικανικής εμπλοκής διαμορφώνουν ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται ανάμεσα σε αυτές τις αλλαγές.
Η EUMA αποτελεί ένα από τα πιο συγκεκριμένα εργαλεία με τα οποία οι Βρυξέλλες απέκτησαν αυτοτελή παρουσία στην περιοχή.
Η μελλοντική μορφή της αποστολής θα επηρεάσει συνεπώς και τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ συμμετέχει στη νέα περιφερειακή ισορροπία.
Η ευρωπαϊκή επιλογή δεν είναι μόνο οικονομική
Η ΕΕ έχει ήδη επενδύσει πολιτικά και οικονομικά στην παρουσία της στην Αρμενία.
Η ανανέωση της EUMA τον Ιανουάριο του 2025 συνοδεύτηκε από προϋπολογισμό άνω των 44 εκατ. ευρώ για τη διετία έως τον Φεβρουάριο του 2027.
Η απόφαση αυτή αποτύπωνε την πρόθεση των κρατών-μελών να συνεχίσουν την επιτόπια παρακολούθηση και τη συμβολή στην περιφερειακή σταθερότητα.
Σήμερα, όμως, οι συνθήκες είναι διαφορετικές.
Το TRIPP προσθέτει μια νέα στρατηγική διάσταση, ενώ η ανάπτυξη υποδομών στο Σιουνίκ ενδέχεται να δημιουργήσει ανάγκες ασφάλειας, συντονισμού και διαχείρισης κρίσεων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα χρειαστεί να αποφασίσει εάν η υφιστάμενη αποστολή παραμένει κατάλληλη για το νέο περιβάλλον ή εάν απαιτείται προσαρμογή της εντολής και των εργαλείων της.
Το στρατηγικό ερώτημα για την Ευρώπη
Η αμερικανική πρωτοβουλία TRIPP και η επικείμενη λήξη της εντολής της EUMA δημιουργούν μια ασυνήθιστη γεωπολιτική σύμπτωση.
Στην ίδια περιοχή όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εγκαταστήσει πολιτική αποστολή παρακολούθησης, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο στον σχεδιασμό ενός νέου διαδρόμου μεταφορών και υποδομών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον και οι Βρυξέλλες βρίσκονται υποχρεωτικά σε αντιπαράθεση.
Σημαίνει, όμως, ότι η κατανομή των ρόλων μεταβάλλεται.
Η αμερικανική πλευρά συμμετέχει στη δημιουργία ενός μακροπρόθεσμου μηχανισμού ανάπτυξης υποδομών, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να αποφασίσει εάν και πώς θα διατηρήσει τη δική της επιτόπια παρουσία.
Η απόφαση για την EUMA δεν θα κρίνει από μόνη της το μέλλον του Νοτίου Καυκάσου.
Θα αποτελέσει, ωστόσο, ένδειξη του τρόπου με τον οποίο η Ευρώπη αντιλαμβάνεται τον στρατηγικό της ρόλο σε μια περιοχή που αποκτά αυξανόμενη σημασία για την ασφάλεια, την ενέργεια και τις μεταφορές.
Το δίλημμα για τις Βρυξέλλες είναι σαφές: θα διατηρήσουν παρουσία εκεί όπου διαμορφώνονται οι νέες γεωπολιτικές ισορροπίες ή θα αρκεστούν στην επιρροή που προσφέρουν οι οικονομικές και θεσμικές συνεργασίες;
Η απάντηση θα αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία όσο πλησιάζει η 19η Φεβρουαρίου 2027.
Πηγή: pagenews.gr