Ιράν σε Σταυροδρόμι Εξουσίας: Ποιος θα Κυβερνήσει αν Ραγίσει το Καθεστώς;

Η σιωπηλή μάχη μεταξύ στρατού και Φρουρών, τα αμερικανοϊσραηλινά διλήμματα και τα σενάρια της επόμενης ημέρας

Το καθοριστικό στρατηγικό ερώτημα γύρω από μια πιθανή μεταβολή της πολιτικής τάξης στο Ιράν δεν αφορά το εάν μπορεί να αποσταθεροποιηθεί το υφιστάμενο σύστημα.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος θα κυβερνήσει αν η Ισλαμική Δημοκρατία αποδυναμωθεί — και πώς θα διαμορφωθεί η επόμενη ισορροπία ισχύος.

Η εμπειρία της Μέσης Ανατολής έχει δείξει ότι η ανατροπή καθεστώτων χωρίς θεσμικό σχεδιασμό οδηγεί σε κενό εξουσίας, ριζοσπαστικοποίηση και μακροχρόνια αποσταθεροποίηση. Το ερώτημα της διαδοχής, συνεπώς, δεν είναι θεωρητικό. Είναι γεωπολιτικά εκρηκτικό.

Ένα κράτος με δύο στρατούς

Η ιδιαιτερότητα του ιρανικού συστήματος βρίσκεται στη στρατιωτική του αρχιτεκτονική. Η χώρα διαθέτει δύο διακριτούς στρατιωτικούς πυλώνες:

• Τις συμβατικές Ένοπλες Δυνάμεις (Artesh), που προϋπήρχαν της Ισλαμική Επανάσταση και υπηρέτησαν επί εποχής Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.
• Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που ιδρύθηκε για να προστατεύσει το θεοκρατικό σύστημα και εξελίχθηκε σε πολυεπίπεδο κέντρο ισχύος.

Οι Artesh αποτελούν θεσμό εθνικής άμυνας με επαγγελματική στρατιωτική κουλτούρα. Αντιθέτως, το IRGC συνιστά ιδεολογικό μηχανισμό προστασίας της επανάστασης, με δικές του χερσαίες, ναυτικές και αεροδιαστημικές δυνάμεις, υπηρεσίες πληροφοριών και ισχυρό οικονομικό αποτύπωμα.

Η συνύπαρξη αυτών των δύο δομών δημιουργεί μια εύθραυστη ισορροπία ισχύος, η οποία σε περίοδο κρίσης μπορεί να μετατραπεί σε εσωτερικό ανταγωνισμό.

Υπόγεια ένταση και στρατηγικά ρήγματα

Το IRGC λειτουργεί ως εγγυητής της ιδεολογικής συνέχειας και ως βασικός μοχλός εσωτερικής καταστολής και περιφερειακής προβολής ισχύος.

Οι συμβατικές ένοπλες δυνάμεις, αν και υπάγονται στην ανώτατη θρησκευτική ηγεσία, διατηρούν λιγότερο ιδεολογικά φορτισμένη ταυτότητα και περισσότερο κρατικοκεντρικό προσανατολισμό.

Η άνιση πρόσβαση σε πόρους και πολιτική επιρροή έχει ενισχύσει την υπεροχή του IRGC. Όμως σε περίπτωση συστημικής πίεσης, η επαγγελματική δομή των Artesh θα μπορούσε να προσφέρει πλαίσιο σταθερότητας.

Σε ένα μετα-θεοκρατικό σενάριο, η στάση αυτών των δύο μηχανισμών θα καθορίσει την κατεύθυνση του κράτους.

Ο αμερικανικός περιορισμός και το ισραηλινό βάρος

Μια χερσαία εισβολή των Ηνωμένες Πολιτείες στο Ιράν δεν θεωρείται ρεαλιστική επιλογή. Το μέγεθος της χώρας, ο πληθυσμός και η πολυεπίπεδη αμυντική της διάταξη θα οδηγούσαν σε παρατεταμένη σύγκρουση με υψηλό κόστος.

Η εμπειρία των επεμβάσεων στη Μέση Ανατολή έχει ενισχύσει τον στρατηγικό ρεαλισμό στην Ουάσιγκτον. Κατά την περίοδο της προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ, η έμφαση δόθηκε στην πολιτική «μέγιστης πίεσης» μέσω κυρώσεων, κυβερνοεπιχειρήσεων και στοχευμένων ενεργειών.

Παράλληλα, το Ισραήλ υπό τον Μπενιαμίν Νετανιάχου αντιμετωπίζει το Ιράν ως υπαρξιακή απειλή. Η στρατηγική του βασίζεται σε επιχειρησιακή ευελιξία, πληροφοριακή υπεροχή και αποτρεπτικά πλήγματα.

Το μοντέλο που διαμορφώνεται δεν είναι εισβολή — είναι πίεση με στόχο εσωτερική μεταβολή ισορροπιών.

Τα πιθανά σενάρια της επόμενης ημέρας

Σε περίπτωση αποδυνάμωσης του συστήματος, διαγράφονται τρία βασικά σενάρια:

•  Εδραίωση του IRGC Το Σώμα διατηρεί τον έλεγχο και ανασυντάσσει την εξουσία υπό νέα ηγεσία, διασφαλίζοντας ιδεολογική συνέχεια.
•  Μεταβατικός ρόλος των συμβατικών δυνάμεων

Οι Artesh αναλαμβάνουν ρόλο εγγυητή σταθερότητας, περιορίζοντας την κληρική επιρροή και ανοίγοντας δρόμο για πιο εθνικά χαρακτηριστικά διακυβέρνησης.

•  Εσωτερικός ανταγωνισμός και θεσμική αναδιάταξη Περίοδος έντασης και διαπραγμάτευσης ισχύος μεταξύ στρατιωτικών και πολιτικών δομών πριν διαμορφωθεί νέα τάξη πραγμάτων.

Η τελική έκβαση θα εξαρτηθεί από την ισορροπία μεταξύ ιδεολογικής συνοχής και θεσμικού πραγματισμού.

Στρατηγικές συνέπειες

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, το ζητούμενο δεν είναι απλώς η αποδυνάμωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά η αποτροπή ανάδυσης ενός διαδόχου καθεστώτος εξίσου εχθρικού.

Η ύπαρξη δύο στρατιωτικών μηχανισμών δημιουργεί εσωτερικό παράγοντα που μπορεί να επηρεαστεί μέσω στοχευμένης πίεσης. Αν ενισχυθεί ο ρόλος των συμβατικών δυνάμεων, αυξάνονται οι πιθανότητες θεσμικής αναπροσαρμογής. Αν το IRGC διατηρήσει την κυριαρχία του, η αντιπαράθεση θα συνεχιστεί υπό νέα μορφή.

Το μέλλον του Ιράν δεν θα κριθεί μόνο στους δρόμους ή στα πυρηνικά εργαστήρια. Θα κριθεί στην εσωτερική ισορροπία μεταξύ δύο στρατών — και στο ποιος θα διαμορφώσει την επόμενη κρατική ταυτότητα.

Πηγές

Με πληροφορίες από:

• Council on Foreign Relations (CFR)
• International Crisis Group
• Brookings Institution
• Carnegie Middle East Center
• Atlantic Council