Η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να επαναφέρει τον ναυτικό αποκλεισμό του Ιράν δεν αποτελεί απλώς ακόμη ένα επεισόδιο στην κλιμάκωση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Απειλεί να μεταβάλει τους κανόνες της ναυσιπλοΐας, την οικονομία των ενεργειακών μεταφορών και ολόκληρη την αρχιτεκτονική ασφαλείας του Περσικού Κόλπου.
Ο Αμερικανός πρόεδρος ανακοίνωσε ότι πλοία που κατευθύνονται προς ή αναχωρούν από ιρανικά λιμάνια θα εμποδίζονται, ενώ υποστήριξε ότι τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν ανοιχτά για όλες τις άλλες χώρες. Η εφαρμογή του αποκλεισμού δεν είχε αρχίσει αμέσως, λόγω της υποχρέωσης έγκαιρης ειδοποίησης της διεθνούς ναυτιλίας, με τη CENTCOM να αναλαμβάνει την ανακοίνωση των επιχειρησιακών λεπτομερειών.
Παράλληλα, ο Τραμπ υποστήριξε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να «αποζημιώνονται» με ποσοστό 20% επί των φορτίων για το κόστος της ασφαλούς διέλευσής τους. Ωστόσο, δεν έχει αποσαφηνιστεί αν πρόκειται για τέλος επί της αξίας των εμπορευμάτων, της μεταφοράς ή για πολιτική εξαγγελία χωρίς ακόμη συγκεκριμένο νομικό και επιχειρησιακό μηχανισμό.
Πίσω από αυτή την κίνηση διαμορφώνεται ένα μεγαλύτερο πρόβλημα για τα κράτη του Κόλπου: η Ουάσιγκτον εμφανίζεται ξανά ως ο στρατιωτικός εγγυητής της περιοχής, αλλά ταυτόχρονα επιδιώκει να καθορίσει μονομερώς το κόστος, τους κανόνες και τους όρους της προστασίας.
Από το μνημόνιο συνεννόησης στον αποκλεισμό
Μόλις λίγες εβδομάδες νωρίτερα, το αμερικανοϊρανικό μνημόνιο συνεννόησης προέβλεπε την ασφαλή και χωρίς τέλη επαναλειτουργία των Στενών, την άρση του αμερικανικού αποκλεισμού και την έναρξη διαπραγματεύσεων για μια ευρύτερη συμφωνία. Η επανέναρξη των ιρανικών επιθέσεων σε εμπορικά πλοία και οι νέες αμερικανικές επιχειρήσεις κατέρριψαν γρήγορα αυτή την εύθραυστη ισορροπία.
Η CENTCOM ανακοίνωσε ότι πραγματοποίησε νέο κύμα πληγμάτων σε περίπου 90 ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους, μεταξύ των οποίων συστήματα αεράμυνας, παράκτιες εγκαταστάσεις επιτήρησης, αποθήκες πυραύλων και drones, ναυτικές δυνατότητες και υποδομές επιμελητείας. Σύμφωνα με την αμερικανική διοίκηση, στόχος ήταν ο περιορισμός της ικανότητας του Ιράν να επιτίθεται σε εμπορική ναυτιλία.
Ο αποκλεισμός, επομένως, δεν έρχεται ως μεμονωμένο οικονομικό μέτρο. Αποτελεί τμήμα μιας στρατηγικής που συνδυάζει στρατιωτική πίεση, οικονομική ασφυξία και προστασία της διεθνούς ναυσιπλοΐας με αμερικανικούς όρους.
Τα Ορμούζ μετατρέπονται σε μάχη για τον έλεγχο
Η σύγκρουση γύρω από τα Στενά δεν αφορά μόνο ποιος θα συνοδεύει τα δεξαμενόπλοια. Αφορά ποιος θα διαμορφώνει τους κανόνες διέλευσης.
Η Τεχεράνη έχει επιδιώξει να συνδέσει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα με τέλη, άδειες και μηχανισμούς ασφάλισης πλοίων, εμφανίζοντας το Ιράν ως κεντρικό διαχειριστή του περάσματος. Η Ουάσιγκτον απαντά με μια αντίστροφη εκδοχή ελέγχου: αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και αμερικανική «εγγύηση» για όλους τους υπόλοιπους χρήστες.
Για τις αραβικές χώρες του Κόλπου, και τα δύο μοντέλα δημιουργούν σοβαρές ανησυχίες. Η ασφάλεια της βασικότερης ενεργειακής αρτηρίας του κόσμου κινδυνεύει να μετατραπεί από διεθνές δημόσιο αγαθό σε πεδίο διαπραγμάτευσης δύο στρατιωτικών δυνάμεων.
Η σημασία του περάσματος είναι τεράστια: από τα Ορμούζ διέρχεται περισσότερο από το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και προϊόντων του. Από την ίδια δίοδο περνά και περίπου το 20% του διεθνούς εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου, κυρίως από το Κατάρ.
Ακόμη και χωρίς πλήρες κλείσιμο, οι απειλές και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις αυξάνουν τα ασφάλιστρα, επιβραδύνουν τις μεταφορές, αναγκάζουν πλοία να αλλάζουν σχεδιασμό και ενισχύουν τη μεταβλητότητα στις τιμές ενέργειας.
Ο Κόλπος δεν έχει ενιαία γραμμή
Η νέα αμερικανική κίνηση βρίσκει τα αραβικά κράτη χωρίς κοινή στρατηγική έναντι της Τεχεράνης.
Η Σαουδική Αραβία διατηρεί ανοιχτούς τους διαύλους που δημιουργήθηκαν μετά την εξομάλυνση των σχέσεων με το Ιράν το 2023. Το Ομάν επιχειρεί να συνδυάσει τον ρόλο του διαμεσολαβητή με την υπεράσπιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας. Το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν, έχοντας δεχθεί άμεσες επιθέσεις, υιοθετούν σκληρότερη γραμμή, ενώ τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επιδιώκουν να περιορίσουν μακροπρόθεσμα την εξάρτησή τους από τα Ορμούζ.
Αυτή η διαφοροποίηση δεν είναι μόνο διπλωματική. Οι χώρες έχουν άνισες δυνατότητες παράκαμψης των Στενών. Η Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα διαθέτουν εναλλακτικούς αγωγούς, αλλά ούτε αυτοί μπορούν να καλύψουν πλήρως μια μεγάλη διακοπή. Το Κατάρ, το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν είναι πολύ περισσότερο εκτεθειμένα, ιδίως στις εξαγωγές LNG και πετρελαίου.
Ο αμερικανικός αποκλεισμός μπορεί προσωρινά να περιορίζει την ιρανική πίεση. Δεν λύνει, όμως, το πρόβλημα της δομικής ευπάθειας των γειτονικών κρατών.
Οι αμερικανικές εγγυήσεις έχουν όρια
Η ιστορική εμπειρία έχει ενισχύσει την αμφιβολία των κρατών του Κόλπου για το κατά πόσο μπορούν να στηρίζουν αποκλειστικά την ασφάλειά τους στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το 2019, οι επιθέσεις στις εγκαταστάσεις της Aramco έθεσαν προσωρινά εκτός λειτουργίας σχεδόν το μισό της σαουδαραβικής παραγωγής, αλλά η Ουάσιγκτον περιορίστηκε κυρίως σε κυρώσεις. Το 2023, η αντίδραση στις επιθέσεις των Χούθι κατά της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα άργησε να λάβει στρατιωτική μορφή. Το 2026, παρά την προσπάθεια των μοναρχιών να συγκρατήσουν την κλιμάκωση, οι ΗΠΑ εισήλθαν σε άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ιράν.
Η νέα απόφαση Τραμπ επιβεβαιώνει το παράδοξο: οι ΗΠΑ παραμένουν αναντικατάστατες στρατιωτικά, αλλά η πολιτική τους μπορεί να αλλάξει απότομα ανάλογα με τον πρόεδρο, τις περιφερειακές συμμαχίες και την εσωτερική συγκυρία στην Ουάσιγκτον.
Αυτό σημαίνει ότι ο Κόλπος δεν μπορεί να αγνοήσει την αμερικανική ισχύ, αλλά ούτε και να μεταθέτει επ’ αόριστον την ευθύνη της άμυνάς του σε αυτήν.
Η απάντηση: αποτροπή χωρίς εγκατάλειψη της διπλωματίας
Η πιο ρεαλιστική επιλογή για τα αραβικά κράτη είναι μια διπλή στρατηγική: διατήρηση των διαύλων επικοινωνίας με την Τεχεράνη και ταυτόχρονη δημιουργία ενός αυτόνομου περιφερειακού μηχανισμού αποτροπής.
Η διπλωματία έχει ήδη αποτρέψει μεγαλύτερη κλιμάκωση σε αρκετές περιπτώσεις. Ωστόσο, οι διμερείς συμφωνίες που συνάπτουν επιμέρους χώρες με το Ιράν παραμένουν συναλλακτικές και εύθραυστες. Δεν συνιστούν συλλογική ασφάλεια και μπορούν να ανατραπούν από ένα μόνο επεισόδιο.
Η άμεση προτεραιότητα θα μπορούσε να είναι η συγκρότηση κοινών ναυτικών περιπολιών από κράτη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου και επιλεγμένους διεθνείς εταίρους. Ένα μοντέλο αντίστοιχο με τις περιπολίες στα Στενά της Μαλάκα θα έστελνε μήνυμα περιφερειακής ιδιοκτησίας της ασφάλειας, χωρίς να απαιτεί από την πρώτη στιγμή μια πλήρη συνθήκη αμοιβαίας άμυνας.
Παράλληλα, απαιτείται:
- κοινός σχεδιασμός για την εκκαθάριση ναρκών,
- συντονισμένη αεράμυνα και αντιπυραυλική προστασία,
- διασύνδεση ραντάρ και συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης,
- προσυμφωνημένοι κανόνες εμπλοκής,
- μεγαλύτερη διαφοροποίηση εξοπλιστικών συνεργασιών πέρα από τις ΗΠΑ.
Η απειλή από drones και πυραύλους καθιστά αδύνατη την απομονωμένη άμυνα κάθε κράτους. Ένα όπλο μπορεί να διασχίσει τον εναέριο χώρο πολλών χωρών πριν φτάσει στον στόχο του, γεγονός που απαιτεί αποφάσεις σε δευτερόλεπτα και προϋπάρχουσα κατανομή αρμοδιοτήτων.
Το αμφιλεγόμενο τέλος του 20%
Η πρόταση Τραμπ για αποζημίωση των ΗΠΑ με 20% δημιουργεί ένα επιπλέον επίπεδο αβεβαιότητας.
Αν εφαρμοζόταν ως πραγματική επιβάρυνση επί των φορτίων, θα άλλαζε δραματικά την οικονομία των θαλάσσιων μεταφορών. Θα αύξανε το κόστος πετρελαίου, LNG, πετροχημικών και εμπορευμάτων, μεταφέροντας την επιβάρυνση σε εισαγωγείς, επιχειρήσεις και καταναλωτές.
Θα δημιουργούσε επίσης σοβαρά ερωτήματα:
- Ποιος θα εισπράττει το τέλος;
- Με ποια διεθνή νομική βάση;
- Θα αφορά την αξία του φορτίου ή το κόστος μεταφοράς;
- Πώς θα αντιμετωπίζονται κράτη που δεν αναγνωρίζουν τον αμερικανικό μηχανισμό;
- Θα μπορούσε να θεωρηθεί de facto «διόδιο» σε διεθνή θαλάσσια δίοδο;
Η απουσία σαφών λεπτομερειών δείχνει ότι προς το παρόν πρόκειται περισσότερο για δήλωση πολιτικής πρόθεσης παρά για ολοκληρωμένο καθεστώς. Ωστόσο, ακόμη και ως απειλή, ενισχύει την αβεβαιότητα και επιταχύνει τη συζήτηση στον Κόλπο για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία.
Αυτοσυντήρηση, όχι σωτηρία από τρίτους
Η κεντρική διαπίστωση είναι ότι καμία εξωτερική δύναμη δεν μπορεί να προσφέρει μόνιμη «σωτηρία» στις χώρες του Κόλπου.
Η Ουάσιγκτον διαθέτει τη στρατιωτική ισχύ για να πλήξει ιρανικές εγκαταστάσεις, να συνοδεύσει πλοία και να επιβάλει αποκλεισμό. Δεν μπορεί, όμως, να εξαλείψει τις βαθύτερες αιτίες της αντιπαράθεσης ούτε να εγγυηθεί ότι η πολιτική της θα παραμένει σταθερή από τη μία κυβέρνηση στην άλλη.
Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, θα κριθεί από το αν θα επιλέξει τη σταδιακή ενσωμάτωσή της σε μια περιφερειακή αρχιτεκτονική ή αν θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί επιθέσεις, πυραύλους, drones και τα Ορμούζ ως μέσα καταναγκασμού.
Μακροπρόθεσμα, ένα σύμφωνο μη επίθεσης μεταξύ του Ιράν και των αραβικών κρατών, βασισμένο σε αμοιβαίες εγγυήσεις και οικονομική συνεργασία, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πλαίσιο αποκλιμάκωσης. Σήμερα, όμως, η εμπιστοσύνη δεν επαρκεί για μια τόσο φιλόδοξη λύση.
Η επαναφορά του αποκλεισμού από τον Τραμπ μπορεί να προσφέρει προσωρινό στρατιωτικό ανάχωμα. Ταυτόχρονα, όμως, αποδεικνύει γιατί οι χώρες του Κόλπου πρέπει να επιταχύνουν τη δική τους συλλογική οργάνωση.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «ΗΠΑ ή Ιράν». Είναι αν τα κράτη της περιοχής θα παραμείνουν θεατές μιας σύγκρουσης που καθορίζει την ασφάλεια και την οικονομία τους ή αν θα οικοδομήσουν τους μηχανισμούς που θα τους επιτρέψουν να υπερασπίζονται τα κοινά τους συμφέροντα.
Στον νέο Κόλπο, η αυτοσυντήρηση περνά μέσα από τρεις λέξεις: αποτροπή, συντονισμός και διπλωματία.
Πηγή: pagenews.gr