«Πολύ ζέστη για δουλειά»: Η Ευρώπη βάζει στο τραπέζι τις «άδειες καύσωνα»

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, μια ημέρα ακραίας ζέστης αντιμετωπιζόταν κυρίως ως πρόβλημα δημόσιας υγείας.

Τώρα εξελίσσεται σε εργασιακό, οικονομικό και πολιτικό ζήτημα για ολόκληρη την Ευρώπη.

Καθώς οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι και εντονότεροι, οι Βρυξέλλες βρίσκονται μπροστά σε ένα ερώτημα που πριν από μία δεκαετία θα ακουγόταν σχεδόν παράξενο:

Πότε κάνει τόσο πολλή ζέστη ώστε ένας εργαζόμενος να μην πρέπει να δουλεύει;

Και αμέσως μετά έρχεται το δυσκολότερο:

ποιος πληρώνει όταν η δουλειά σταματά λόγω καύσωνα;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πλέον εντάξει ρητά την ακραία ζέστη στη συζήτηση για το μέλλον των εργασιακών κανόνων. Στις 20 Ιουλίου άνοιξε τη δεύτερη φάση διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους για το επερχόμενο Quality Jobs Act, συμπεριλαμβάνοντας την προστασία από την ακραία ζέστη μεταξύ των νέων κινδύνων για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία. Η διαβούλευση ολοκληρώνεται στις 28 Σεπτεμβρίου και η νομοθετική πρόταση αναμένεται αργότερα μέσα στο 2026.

Δεν υπάρχει ακόμη ευρωπαϊκή «άδεια καύσωνα».

Υπάρχει όμως πλέον μια σαφής ευρωπαϊκή συζήτηση για το πώς πρέπει να δουλεύει η Ευρώπη όταν το θερμόμετρο χτυπά κόκκινο.

Η ζέστη γίνεται νέος εργασιακός κίνδυνος

Τα στοιχεία εξηγούν γιατί οι Βρυξέλλες κινούνται.

Σύμφωνα με την έρευνα OSH Pulse 2025 της ευρωπαϊκής υπηρεσίας EU-OSHA, ένας στους πέντε εργαζομένους στην ΕΕ δήλωσε ότι εκτέθηκε σε ακραία ζέστη στην εργασία του κατά τους προηγούμενους 12 μήνες.

Στην Ελλάδα το ποσοστό έφτασε το 35% – το υψηλότερο στην έρευνα. Ακολουθούσαν η Κύπρος με 30% και η Κροατία με 28%.

Και η ζέστη δεν προκαλεί μόνο δυσφορία.

Μπορεί να οδηγήσει σε αφυδάτωση, θερμική εξάντληση και θερμοπληξία, ενώ η κόπωση και η μειωμένη συγκέντρωση αυξάνουν τον κίνδυνο εργατικών ατυχημάτων. Παράλληλα, πλήττει την παραγωγικότητα.

Άρα το ζήτημα δεν είναι πλέον:

«Μπορεί ένας εργαζόμενος να αντέξει τη ζέστη;»

Είναι:

«Μπορεί μια σύγχρονη ευρωπαϊκή οικονομία να συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους εργασιακούς κανόνες σε ένα θερμότερο κλίμα;»

Η Ευρώπη έχει 27 χώρες – αλλά όχι έναν κανόνα για τη ζέστη

Εδώ αρχίζει το μεγάλο πολιτικό πρόβλημα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει γενικό πλαίσιο για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία, αλλά δεν υπάρχει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό θερμοκρασιακό όριο πάνω από το οποίο σταματά αυτομάτως η εργασία.

Τα κράτη-μέλη χρησιμοποιούν διαφορετικές προσεγγίσεις.

Κάποια προβλέπουν θερμοκρασιακά ή θερμικά όρια.

Άλλα επιβάλλουν προσαρμογή του ωραρίου.

Άλλα δίνουν έμφαση στην εκτίμηση κινδύνου από τον εργοδότη, στα διαλείμματα, στη σκιά, στο νερό και στον αερισμό.

Η ίδια η EU-OSHA αναγνωρίζει ότι τα κράτη αντιμετωπίζουν τους κλιματικούς εργασιακούς κινδύνους με διαφορετικούς ρυθμούς και διαφορετικά εργαλεία.

Και αυτό δημιουργεί ένα πραγματικό ευρωπαϊκό patchwork.

Ισπανία: Η «κλιματική άδεια» που άνοιξε τον δρόμο

Η Ισπανία βρίσκεται ανάμεσα στις χώρες που έχουν κινηθεί πιο επιθετικά.

Μετά τις καταστροφικές πλημμύρες στη Βαλένθια, η Μαδρίτη προχώρησε στη δημιουργία πληρωμένης κλιματικής άδειας έως τεσσάρων ημερών, όταν ακραία καιρικά φαινόμενα ή επίσημοι περιορισμοί καθιστούν αδύνατη ή επικίνδυνη την πρόσβαση στον χώρο εργασίας.

Παράλληλα, η ισπανική νομοθεσία προβλέπει περιορισμούς για υπαίθριες εργασίες σε περιόδους ακραίων θερμοκρασιών, ανάλογα με τις επίσημες προειδοποιήσεις και τον κίνδυνο για την υγεία.

Το μοντέλο είναι σημαντικό επειδή αλλάζει τη φιλοσοφία:

η ακραία καιρική συνθήκη παύει να θεωρείται προσωπικό πρόβλημα του εργαζομένου και γίνεται εργασιακός κίνδυνος που πρέπει να διαχειριστούν κράτος και εργοδότης.

Ιταλία: «Στοπ» στη δουλειά τις πιο επικίνδυνες ώρες

Η Ιταλία έχει ακολουθήσει διαφορετικό δρόμο.

Σε περιόδους ακραίας ζέστης, περιφερειακές αρχές έχουν επιβάλει απαγορεύσεις υπαίθριας εργασίας κατά τις θερμότερες ώρες της ημέρας, ιδιαίτερα σε τομείς όπως οι κατασκευές και η γεωργία.

Η λογική δεν είναι απαραίτητα να δοθεί στον εργαζόμενο μία ολόκληρη ημέρα άδειας.

Είναι να μετακινηθεί η εργασία μακριά από τις ώρες όπου ο κίνδυνος γίνεται μεγαλύτερος.

Αυτό μπορεί να σημαίνει έναρξη πολύ νωρίτερα το πρωί, μεγαλύτερη διακοπή το μεσημέρι και επιστροφή όταν πέσει η θερμοκρασία.

Για τον ευρωπαϊκό Νότο, αυτό μπορεί σταδιακά να αλλάξει ακόμη και την ίδια τη δομή της εργάσιμης ημέρας.

Το μεγάλο ερώτημα: Στους 35°C σταματάμε;

Εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα.

Ένα απλό όριο θερμοκρασίας ακούγεται εύκολο.

Στην πραγματικότητα δεν είναι.

Οι 35°C σε ένα γραφείο με κλιματισμό δεν είναι ίδιοι με τους 35°C πάνω σε μια οικοδομική σκαλωσιά.

Ούτε οι 32°C με υψηλή υγρασία και βαριά χειρωνακτική εργασία είναι απαραίτητα λιγότερο επικίνδυνοι από τους 38°C σε διαφορετικές συνθήκες.

Η θερμική καταπόνηση εξαρτάται από τη θερμοκρασία, την υγρασία, την ηλιακή ακτινοβολία, τον αέρα, τα ρούχα και τον προστατευτικό εξοπλισμό, αλλά και από την ένταση της εργασίας.

Γι’ αυτό το πιθανότερο ευρωπαϊκό μοντέλο δεν είναι ένα μαγικό «ευρωπαϊκό νούμερο».

Είναι ένα σύστημα αξιολόγησης του πραγματικού θερμικού κινδύνου.

Οι εργαζόμενοι της πρώτης γραμμής

Δεν κινδυνεύουν όλοι το ίδιο.

Στην πρώτη γραμμή βρίσκονται οι εργαζόμενοι στις κατασκευές, οι αγρότες, οι εργαζόμενοι στην καθαριότητα, οι διανομείς, οι οδηγοί, όσοι εργάζονται σε λιμάνια και αποθήκες και οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης.

Υπάρχουν όμως και εργαζόμενοι σε εσωτερικούς χώρους που μπορεί να αντιμετωπίζουν σοβαρό θερμικό φορτίο: εργοστάσια, κουζίνες, αποθήκες ή κτίρια χωρίς επαρκή ψύξη.

Η EU-OSHA προειδοποιεί ότι τόσο οι εργαζόμενοι σε εξωτερικούς όσο και σε εσωτερικούς χώρους μπορούν να βρεθούν σε κίνδυνο, ενώ η χρήση βαρέος προστατευτικού εξοπλισμού μπορεί να επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τον οργανισμό.

Ελλάδα: Η χώρα που βρίσκεται ήδη στην πρώτη γραμμή

Για την Ελλάδα, η συζήτηση έχει ιδιαίτερη σημασία.

Το 35% των Ελλήνων εργαζομένων που δήλωσε έκθεση σε ακραία ζέστη στην εργασία είναι το υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των χωρών που καταγράφονται στην έρευνα OSH Pulse.

Και η δομή της ελληνικής οικονομίας αυξάνει την έκθεση.

Τουρισμός.

Κατασκευές.

Delivery.

Εστίαση.

Γεωργία.

Λιμάνια.

Εποχική εργασία.

Πρόκειται για κλάδους όπου μεγάλο μέρος της δραστηριότητας πραγματοποιείται ακριβώς τους μήνες κατά τους οποίους εμφανίζονται οι υψηλότερες θερμοκρασίες.

Γι’ αυτό η συζήτηση στις Βρυξέλλες δεν είναι καθόλου θεωρητική για την Αθήνα.

Ποιος πληρώνει όταν σταματά η δουλειά;

Και εδώ αρχίζει η πραγματική πολιτική μάχη.

Εάν ένας εργαζόμενος δεν μπορεί να δουλέψει λόγω επικίνδυνης ζέστης, ποιος αναλαμβάνει το κόστος;

Ο εργοδότης;

Το κράτος;

Ένα ασφαλιστικό ταμείο;

Ή μοιράζεται το κόστος;

Για μια μεγάλη εταιρεία, μερικές ώρες διακοπής μπορεί να είναι διαχειρίσιμες.

Για ένα μικρό οικοδομικό συνεργείο, μια αγροτική επιχείρηση ή ένα μικρό εστιατόριο, επαναλαμβανόμενες διακοπές μέσα σε ένα καλοκαίρι μπορεί να έχουν πραγματικό οικονομικό κόστος.

Και όσο οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι, το ζήτημα παύει να αφορά «δύο δύσκολες ημέρες τον Ιούλιο».

Γίνεται μόνιμο κόστος προσαρμογής της ευρωπαϊκής οικονομίας στην κλιματική αλλαγή.

Delivery: Το νέο σύμβολο της εργασίας στον καύσωνα

Ίσως κανένα επάγγελμα δεν συμβολίζει καλύτερα αυτή τη συζήτηση από τους διανομείς.

Όταν η θερμοκρασία ξεπερνά τους 40°C, ένας εργαζόμενος πάνω σε μοτοσικλέτα βρίσκεται εκτεθειμένος σε ήλιο, θερμότητα από την άσφαλτο, κράνος και προστατευτικό εξοπλισμό.

Αλλά εδώ εμφανίζεται και ένα νέο ερώτημα:

ποιος είναι ο εργοδότης στην οικονομία των πλατφορμών;

Ποιος αποφασίζει ότι η θερμοκρασία είναι υπερβολικά υψηλή;

Ποιος απενεργοποιεί την εφαρμογή;

Και ποιος αποζημιώνει τον εργαζόμενο για το εισόδημα που χάνει;

Η κλιματική αλλαγή συναντά έτσι μια άλλη μεγάλη ευρωπαϊκή πολιτική συζήτηση: τη ρύθμιση της ψηφιακής εργασίας.

Και ο τουρισμός;

Για χώρες όπως η Ελλάδα, η Ισπανία, η Ιταλία, η Κύπρος και η Πορτογαλία υπάρχει ακόμη μία δύσκολη εξίσωση.

Οι υψηλότερες θερμοκρασίες συμπίπτουν με την κορύφωση της τουριστικής περιόδου.

Ακριβώς όταν ξενοδοχεία, εστιατόρια, μεταφορές και τουριστικές επιχειρήσεις χρειάζονται περισσότερο προσωπικό, οι συνθήκες εργασίας γίνονται δυσκολότερες.

Η προσαρμογή επομένως μπορεί να σημαίνει περισσότερες βάρδιες, διαφορετικά ωράρια, καλύτερα συστήματα ψύξης, επιπλέον προσωπικό και συχνότερα διαλείμματα.

Όλα αυτά έχουν κόστος.

Αλλά και η μη προσαρμογή έχει κόστος: ατυχήματα, ασθένειες, απουσίες και χαμηλότερη παραγωγικότητα.

Ο καύσωνας χτυπά και την παραγωγικότητα

Αυτό είναι το σημείο όπου η συζήτηση περνά από την κοινωνική πολιτική στην οικονομία.

Η υπερβολική ζέστη μειώνει την ικανότητα συγκέντρωσης και αυξάνει την κόπωση, με πιθανές συνέπειες τόσο στην ασφάλεια όσο και στην παραγωγικότητα.

Άρα η προστασία των εργαζομένων δεν είναι απαραίτητα αντίθετη με τα συμφέροντα των επιχειρήσεων.

Ένας εξαντλημένος εργαζόμενος δεν είναι παραγωγικότερος επειδή παρέμεινε στη δουλειά δύο ώρες περισσότερο.

Μπορεί να είναι λιγότερο παραγωγικός – και περισσότερο επιρρεπής σε λάθη και ατυχήματα.

Τι μπορεί τελικά να κάνει η Κομισιόν

Οι Βρυξέλλες βρίσκονται ακόμη στη φάση της διαβούλευσης.

Η Κομισιόν δεν έχει προτείνει μέχρι στιγμής ένα ενιαίο πανευρωπαϊκό δικαίωμα “heat leave”.

Αυτό πρέπει να είναι ξεκάθαρο.

Έχει όμως βάλει επισήμως την ακραία ζέστη στην ατζέντα του Quality Jobs Act, στο πλαίσιο της επικαιροποίησης της προστασίας της υγείας και ασφάλειας των εργαζομένων.

Παράλληλα, η EU-OSHA ήδη προτείνει πρακτικές όπως αλλαγές στα ωράρια ώστε να αποφεύγονται οι θερμότερες ώρες, πρόσβαση σε πόσιμο νερό, σκιά και ψυχόμενους χώρους, καλύτερο αερισμό, προγραμματισμένα διαλείμματα και εκπαίδευση για την αναγνώριση της θερμικής καταπόνησης.

Το επόμενο βήμα είναι πολιτικό:

πόσα από αυτά θα παραμείνουν συστάσεις και πόσα θα μετατραπούν σε υποχρεωτικούς κανόνες;

Ένα νέο εργασιακό δικαίωμα γεννιέται;

Η Ευρώπη έχει ξαναγράψει τους κανόνες της εργασίας πολλές φορές.

Το οκτάωρο.

Η πληρωμένη άδεια.

Η γονική άδεια.

Η προστασία της μητρότητας.

Οι κανόνες για την τηλεργασία και, πιο πρόσφατα, για τις ψηφιακές πλατφόρμες.

Η κλιματική αλλαγή μπορεί να δημιουργήσει την επόμενη μεγάλη κατηγορία εργασιακών δικαιωμάτων.

Όχι απαραίτητα μια απλή «άδεια καύσωνα» για όλους κάθε φορά που το θερμόμετρο περνά έναν αριθμό.

Αλλά ένα δικαίωμα προστασίας από επικίνδυνες θερμικές συνθήκες, που θα μπορεί να σημαίνει αλλαγή ωραρίου, περισσότερα διαλείμματα, διακοπή εργασίας ή ακόμη και πληρωμένη απουσία ανάλογα με τις περιστάσεις.

Η κλιματική κρίση φτάνει πλέον και στο ωράριο εργασίας

Για χρόνια, η ευρωπαϊκή πολιτική για το κλίμα επικεντρωνόταν κυρίως σε εκπομπές CO₂, αυτοκίνητα, ηλεκτρική ενέργεια και βιομηχανία.

Τώρα η κλιματική αλλαγή περνά μέσα στην ίδια την καθημερινότητα της εργασίας.

Τι ώρα ξεκινάς.

Πόσες ώρες δουλεύεις.

Πότε δικαιούσαι να σταματήσεις.

Και αν θα πληρωθείς όταν η θερμοκρασία κάνει την εργασία επικίνδυνη.

Η Ευρώπη βρίσκεται ακόμη στην αρχή αυτής της συζήτησης. Όμως τα στοιχεία δείχνουν ότι η πίεση θα αυξάνεται: ένας στους τρεις εργαζομένους στην ΕΕ δηλώνει ήδη έκθεση σε τουλάχιστον έναν κλιματικό κίνδυνο στην εργασία, ενώ η ακραία ζέστη αφορά έναν στους πέντε.

Και για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η έκθεση στη ζέστη είναι ήδη η υψηλότερη στην Ευρώπη, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν οι κανόνες εργασίας θα χρειαστεί να αλλάξουν.

Είναι πόσο γρήγορα θα αλλάξουν – και ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό μιας Ευρώπης που γίνεται ολοένα θερμότερη.