Γεννιόμαστε ή γινόμαστε; Πώς οι πρώτες εμπειρίες διαμορφώνουν τον εγκέφαλο και το σώμα μας

Γονίδια, σχέσεις, μικροβίωμα και καθημερινά ερεθίσματα αλληλεπιδρούν από την αρχή της ζωής. Τι γνωρίζει η επιστήμη για την αναπτυξιακή πλαστικότητα και γιατί το περιβάλλον επηρεάζει —χωρίς να προδιαγράφει— το μέλλον ενός παιδιού.

Ο εγκέφαλος αρχίζει να μαθαίνει τον κόσμο πολύ πριν το παιδί μπορέσει να τον περιγράψει. Οι φωνές, τα πρόσωπα, η ανταπόκριση των ενηλίκων και οι επαναλαμβανόμενες εμπειρίες συμμετέχουν στη διαμόρφωση ενός οργανισμού που συνεχίζει να αναπτύσσεται.

Το νεογέννητο διαθέτει ήδη σύνθετες βιολογικές δομές και γενετικές προδιαθέσεις. Πολλά συστήματά του, όμως, περνούν από σημαντικές διαδικασίες ωρίμανσης μετά τη γέννηση.

Αυτή η δυνατότητα της ανάπτυξης να επηρεάζεται από τις συνθήκες ονομάζεται αναπτυξιακή πλαστικότητα. Αποτελεί βασικό στοιχείο της ανθρώπινης προσαρμοστικότητας, αλλά δεν σημαίνει ότι κάθε εμπειρία αφήνει μόνιμο αποτύπωμα ή ότι τα πρώτα χρόνια καθορίζουν αμετάκλητα ολόκληρη τη ζωή.

Ο εγκέφαλος δεν ξεκινά από το μηδέν

Η ανάπτυξη του εγκεφάλου αρχίζει πριν από τη γέννηση. Στα πρώτα χρόνια συνεχίζονται η δημιουργία, η ενίσχυση και η αναδιοργάνωση νευρωνικών συνδέσεων.

Τα γονίδια και οι εμπειρίες συμμετέχουν από κοινού σε αυτή τη διαδικασία. Η επαναλαμβανόμενη επαφή με τη γλώσσα, η εξερεύνηση και η κοινωνική αλληλεπίδραση προσφέρουν ερεθίσματα μέσα από τα οποία αναπτύσσονται λειτουργίες και δεξιότητες.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αμοιβαία επικοινωνία με έναν ενήλικα που ανταποκρίνεται. Ένα βλέμμα, ένας ήχος ή μια χειρονομία του βρέφους προκαλούν απάντηση, δημιουργώντας μικρές ακολουθίες αλληλεπίδρασης.

Το Κέντρο για το Αναπτυσσόμενο Παιδί του Χάρβαρντ περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως «serve and return»: μια ανταλλαγή που συμβάλλει στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής του εγκεφάλου.

Η αξία βρίσκεται στη σταθερή, επαναλαμβανόμενη σχέση, χωρίς να απαιτείται κάθε στιγμή της καθημερινότητας να μετατρέπεται σε οργανωμένο μάθημα.

Το ανοσοποιητικό συνεχίζει να ωριμάζει

Η προσαρμογή στο περιβάλλον αφορά και το ανοσοποιητικό σύστημα.

Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell παρακολούθησε 100 νεογνά κατά τους πρώτους τρεις μήνες της ζωής τους και κατέγραψε μεγάλες μεταβολές σε ανοσολογικά κύτταρα και πρωτεΐνες.

Τα ευρήματα δείχνουν πόσο δυναμική είναι η πρώιμη ανοσολογική ανάπτυξη και πόσο σημαντικές είναι οι αλληλεπιδράσεις του οργανισμού με το περιβάλλον μετά τη γέννηση.

Αυτό, ωστόσο, δεν αποτελεί σύσταση για σκόπιμη έκθεση παιδιών σε λοιμώξεις ή για χαλάρωση της προστασίας τους από παθογόνους οργανισμούς. Η επιστημονική περιγραφή της ωρίμανσης δεν μεταφράζεται σε έναν γενικό κανόνα ότι «όσο περισσότερα μικρόβια, τόσο καλύτερα».

Το μικροβίωμα αλλάζει μαζί με το παιδί

Οι μικροοργανισμοί που εγκαθίστανται στο έντερο αποτελούν ακόμη ένα αναπτυσσόμενο οικοσύστημα.

Η μελέτη TEDDY, που δημοσιεύθηκε στο Nature και ανέλυσε επαναλαμβανόμενα δείγματα από 903 παιδιά, κατέγραψε διαδοχικές φάσεις εξέλιξης του εντερικού μικροβιώματος κατά τα πρώτα χρόνια.

Παράγοντες όπως η διατροφή και ο τρόπος γέννησης συνδέθηκαν με διαφορές στη σύνθεσή του.

Οι παρατηρήσεις αυτές βοηθούν στην κατανόηση της βιολογικής ανάπτυξης. Δεν επιτρέπουν, όμως, την πρόβλεψη της μελλοντικής υγείας ενός συγκεκριμένου παιδιού μόνο από έναν παράγοντα ούτε την απόδοση ευθύνης στους γονείς για κάθε διαφορά που καταγράφεται.

Η επίδραση του στρες δεν είναι ίδια σε κάθε συνθήκη

Οι δυσκολίες και οι αλλαγές αποτελούν μέρος της παιδικής ζωής. Η επίδρασή τους εξαρτάται από την ένταση, τη διάρκεια και την υποστήριξη που έχει το παιδί.

Μια επίμονη απουσία ανταπόκρισης και ασφαλών σχέσεων διαφέρει ουσιαστικά από μια παροδική αναστάτωση μέσα σε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον.

Στη συζήτηση για την ανάπτυξη, επομένως, χρειάζεται να εξετάζεται το συνολικό πλαίσιο. Η οικονομική ανασφάλεια, οι συνθήκες κατοικίας, η υγεία και η πρόσβαση σε υπηρεσίες επηρεάζουν και τις δυνατότητες των ενηλίκων να προσφέρουν σταθερή φροντίδα.

Η στήριξη του παιδιού περιλαμβάνει και τη στήριξη όσων το φροντίζουν.

Μπορεί ο οργανισμός να «προβλέπει» το μέλλον;

Μια πιο ειδική επιστημονική υπόθεση είναι η Προβλεπτική Προσαρμοστική Απόκριση, γνωστή ως PAR.

Σύμφωνα με αυτήν, ορισμένα πρώιμα περιβαλλοντικά σήματα ενδέχεται να επηρεάζουν την ανάπτυξη με τρόπο που προετοιμάζει τον οργανισμό για μεταγενέστερες συνθήκες. Εάν το περιβάλλον αλλάξει σημαντικά, μπορεί να προκύψει μια αναντιστοιχία.

Η εφαρμογή της υπόθεσης στον άνθρωπο παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Ορισμένα ευρήματα μπορούν να ερμηνευθούν διαφορετικά, για παράδειγμα ως συνέπειες αναπτυξιακών περιορισμών ή βλάβης και όχι ως ωφέλιμη «πρόβλεψη».

Η αναπτυξιακή πλαστικότητα είναι ευρύτερη έννοια από την PAR. Κάθε επίδραση του περιβάλλοντος δεν αποτελεί απόδειξη ότι ο οργανισμός προετοιμάστηκε επιτυχώς για το μέλλον.

Ταλέντο, ευκαιρίες και πολιτισμός

Η ίδια συζήτηση έχει ενδιαφέρον για τις ανθρώπινες δεξιότητες.

Ένα παιδί που συναντά συχνά μουσική, κατασκευές ή διαφορετικές γλώσσες έχει περισσότερες ευκαιρίες εξοικείωσης και εξάσκησης. Οι ευκαιρίες αυτές αλληλεπιδρούν με τις προδιαθέσεις, τα ενδιαφέροντα και την υποστήριξη που λαμβάνει.

Δεν υπάρχει μία απλή εξίσωση που να μετατρέπει συγκεκριμένα ερεθίσματα σε εξαιρετικό ταλέντο. Ούτε οι δεξιότητες μιας κοινότητας τεκμηριώνουν κάποια έμφυτη γενετική υπεροχή.

Η πολιτισμική μετάδοση —οι γνώσεις, οι συνήθειες και οι πρακτικές που περνούν μεταξύ γενεών— πρέπει επίσης να διακρίνεται από τη γενετική κληρονομικότητα.

Το περιβάλλον περιλαμβάνει πλέον και την τεχνολογία

Οι οθόνες, οι ψηφιακές υπηρεσίες και οι αλγόριθμοι αποτελούν μέρος της καθημερινότητας μέσα στην οποία μεγαλώνουν τα παιδιά.

Η αναπτυξιακή πλαστικότητα προσφέρει έναν λόγο να εξετάζουμε προσεκτικά αυτές τις εμπειρίες. Δεν αρκεί, όμως, από μόνη της για να αποδείξει ότι κάθε ψηφιακή δραστηριότητα προκαλεί συγκεκριμένη βλάβη ή όφελος.

Η αξιολόγηση χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη την ηλικία, το περιεχόμενο, τον τρόπο χρήσης και το τι άλλο συμβαίνει στη ζωή του παιδιού: επικοινωνία, παιχνίδι, κίνηση και σχέσεις.

Το κρίσιμο ερώτημα για τους ενήλικες που σχεδιάζουν υπηρεσίες, σχολεία και κοινότητες είναι πρακτικό: ποιες συνθήκες δίνουν στα παιδιά περισσότερες ευκαιρίες να εξερευνούν, να μαθαίνουν και να αναπτύσσουν ασφαλείς σχέσεις;

Πηγή: pagenews.gr