Αθήνα προς Σκόπια: «Βγάλτε τον αλυτρωτισμό από τα σχολικά βιβλία» – Στο τραπέζι η Συμφωνία των Πρεσπών

Η Ελλάδα ζητά την αφαίρεση διατυπώσεων που χαρακτηρίζει αναθεωρητικές ή αλυτρωτικές από σχολικά βιβλία της Βόρειας Μακεδονίας, με την υφυπουργό Εξωτερικών να τονίζει ότι τέτοιο περιεχόμενο παραβιάζει τις δεσμεύσεις της Συμφωνίας των Πρεσπών. Η Αθήνα συνδέει πλέον ακόμη πιο στενά την ευρωπαϊκή πορεία των Σκοπίων με την πλήρη εφαρμογή των διμερών υποχρεώσεων.

Η Αθήνα ανεβάζει ξανά το ζήτημα της εφαρμογής της Συμφωνίας των Πρεσπών, αυτή τη φορά με αιχμή το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων στη Βόρεια Μακεδονία.

Η ελληνική πλευρά ζητά να αφαιρεθούν από τα εκπαιδευτικά εγχειρίδια διατυπώσεις που θεωρεί ότι έχουν αναθεωρητικό ή αλυτρωτικό χαρακτήρα, υποστηρίζοντας ότι τέτοιο περιεχόμενο δεν είναι συμβατό με το πλαίσιο που συμφωνήθηκε μεταξύ των δύο χωρών.

Η θέση αυτή επαναφέρει στο επίκεντρο ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της Συμφωνίας των Πρεσπών:

ότι η εξομάλυνση των σχέσεων Ελλάδας–Βόρειας Μακεδονίας δεν αφορά μόνο το όνομα, αλλά και τη σταδιακή απομάκρυνση αλυτρωτικών αναφορών από δημόσια κείμενα, συμβολισμούς και εκπαιδευτικό υλικό.

Το μήνυμα της Αθήνας

Η υφυπουργός Εξωτερικών ξεκαθάρισε ότι η ελληνική κυβέρνηση θεωρεί πως τυχόν αναφορές που αφήνουν περιθώριο για εδαφικές ή ιστορικές διεκδικήσεις δεν μπορούν να παραμείνουν στα σχολικά βιβλία.

Το βασικό επιχείρημα της Αθήνας είναι ότι η Συμφωνία των Πρεσπών δημιούργησε συγκεκριμένες δεσμεύσεις ακριβώς για την αποφυγή τέτοιων φαινομένων.

Η ίδια η Συμφωνία προβλέπει ότι η επίσημη ονομασία είναι «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας» και χρησιμοποιείται erga omnes, ενώ περιλαμβάνει και ειδικές προβλέψεις για τη διάκριση της σύγχρονης ταυτότητας της γειτονικής χώρας από την αρχαία ελληνική μακεδονική κληρονομιά. 

Η Συμφωνία δεν αφορά μόνο την ονομασία

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τις Πρέσπες συχνά περιορίζεται στο όνομα «Βόρεια Μακεδονία».

Όμως η συμφωνία έχει πολύ ευρύτερο περιεχόμενο.

Περιλαμβάνει δεσμεύσεις για:

• αποφυγή αλυτρωτισμού,
• χρήση της συνταγματικής ονομασίας,
• σεβασμό της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς,
• αναθεώρηση συμβόλων και αναφορών που μπορούν να ερμηνευθούν ως εδαφικές διεκδικήσεις.

Ακριβώς γι’ αυτό τα σχολικά βιβλία είναι πολιτικά τόσο ευαίσθητο θέμα.

Για την Αθήνα, η εκπαίδευση είναι το σημείο όπου μια συμφωνία μετατρέπεται —ή δεν μετατρέπεται— σε μακροχρόνια αλλαγή νοοτροπίας.

Η ελληνική θέση περί αλυτρωτισμού

Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε διατύπωση μπορεί να δημιουργεί εικόνα «ενιαίας Μακεδονίας», ιστορικής συνέχειας που περιλαμβάνει ελληνικά εδάφη ή δικαιώματος σε πληθυσμούς εκτός της Βόρειας Μακεδονίας πρέπει να απομακρυνθεί.

Αυτό συνδέεται άμεσα με τον βασικό στόχο της Συμφωνίας:

την εξάλειψη κάθε υπαινιγμού εδαφικής διεκδίκησης.

Η τότε ελληνική κυβέρνηση είχε παρουσιάσει τη Συμφωνία ως μέσο για να εξαλειφθεί ο αλυτρωτισμός και να διαχωριστεί σαφώς η σύγχρονη σλαβική ταυτότητα της Βόρειας Μακεδονίας από την αρχαία ελληνική Μακεδονία.

Τα σχολικά βιβλία είναι παλιό αγκάθι

Η αναθεώρηση εκπαιδευτικού υλικού δεν είναι καινούργιο ζήτημα στις σχέσεις Αθήνας–Σκοπίων.

Η Συμφωνία των Πρεσπών προέβλεψε μηχανισμούς συνεργασίας για την εξέταση σχολικών βιβλίων και χαρτών, ακριβώς επειδή οι δύο πλευρές γνώριζαν ότι η ιστορική αφήγηση μπορούσε να παραμείνει πεδίο αντιπαράθεσης ακόμη και μετά τη λύση του ονοματολογικού.

Το πρόβλημα είναι ότι τέτοιες διαδικασίες απαιτούν:

χρόνο,

πολιτική βούληση,

συμφωνία ιστορικών,

και τελικά αλλαγές στα ίδια τα αναλυτικά προγράμματα.

Η Αθήνα συνδέει το θέμα και με την ευρωπαϊκή πορεία

Η ελληνική θέση αποκτά μεγαλύτερο βάρος επειδή η Βόρεια Μακεδονία παραμένει υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η Ελλάδα έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι στηρίζει την ευρωπαϊκή πορεία των Δυτικών Βαλκανίων, αλλά ταυτόχρονα θεωρεί την πλήρη εφαρμογή των διεθνών συμφωνιών βασική προϋπόθεση για την πρόοδο.

Η Βόρεια Μακεδονία βρίσκεται επίσημα σε ενταξιακή διαδικασία και οι σχέσεις της με την Ελλάδα διέπονται από τη Συμφωνία των Πρεσπών, η οποία τέθηκε σε ισχύ τον Φεβρουάριο του 2019

Άρα η συζήτηση για τα σχολικά βιβλία δεν είναι μόνο διμερές ζήτημα.

Μπορεί να αποκτήσει και ευρωπαϊκή διάσταση.

Η αλλαγή πολιτικού κλίματος στα Σκόπια

Η ένταση γύρω από τις Πρέσπες έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά την πολιτική αλλαγή στη Βόρεια Μακεδονία και την επιστροφή πιο σκληρής ρητορικής στο εσωτερικό της χώρας.

Η Αθήνα παρακολουθεί με αυξημένη προσοχή οποιαδήποτε απόκλιση από:

τη συνταγματική ονομασία,

τις δεσμεύσεις περί αλυτρωτισμού,

και την πλήρη εφαρμογή της Συμφωνίας.

Αυτός είναι και ο λόγος που το θέμα των σχολικών βιβλίων αποκτά μεγαλύτερη πολιτική σημασία από ό,τι ίσως φαίνεται αρχικά.

Δεν αφορά μόνο μία φράση σε ένα εγχειρίδιο.

Αφορά το αν η νέα γενιά μαθητών εκπαιδεύεται με βάση το πνεύμα της συμφωνίας ή με παλαιότερες εθνικές αφηγήσεις.

Η ελληνική κυβέρνηση κρατά τη γραμμή «pacta sunt servanda»

Η βασική θέση της Αθήνας παραμένει ότι οι διεθνείς συμφωνίες πρέπει να τηρούνται.

Αυτό ισχύει ακόμη και όταν μια κυβέρνηση δεν συμφωνεί πολιτικά με τον τρόπο που αυτές συνήφθησαν.

Η Νέα Δημοκρατία είχε αντιταχθεί στη Συμφωνία των Πρεσπών όταν βρισκόταν στην αντιπολίτευση, όμως ως κυβέρνηση έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι η συμφωνία είναι διεθνώς δεσμευτική και πρέπει να εφαρμόζεται και από τις δύο πλευρές.

Αυτό εξηγεί και τη σημερινή στάση.

Η Αθήνα δεν επιχειρεί να ανοίξει εκ νέου τη συμφωνία.

Ζητά την πλήρη εφαρμογή της.

Το επόμενο crash test

Το ζήτημα θα γίνει ακόμη πιο σημαντικό όσο προχωρά η συζήτηση για τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Κομισιόν σχεδιάζει βαθύτερη και ταχύτερη ενσωμάτωση των υποψήφιων χωρών στην ενιαία αγορά, αλλά με αυστηρότερες προϋποθέσεις πολιτικής και θεσμικής ευθυγράμμισης.

Σε αυτό το περιβάλλον, μια μακροχρόνια διαφωνία με κράτος-μέλος μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα.

Για τη Βόρεια Μακεδονία, αυτό σημαίνει ότι η εφαρμογή των Πρεσπών δεν είναι απλώς ζήτημα διμερών σχέσεων με την Ελλάδα.

Είναι πιθανό να συνδεθεί όλο και περισσότερο με την ευρωπαϊκή της πορεία.

Η ουσία του ελληνικού μηνύματος

Η Αθήνα στέλνει ουσιαστικά δύο μηνύματα στα Σκόπια.

Το πρώτο:

οι ιστορικές και εκπαιδευτικές αναφορές που θεωρούνται αλυτρωτικές πρέπει να αλλάξουν.

Το δεύτερο:

η ευρωπαϊκή προοπτική δεν μπορεί να προχωρά σαν να μην υπάρχουν ανεκπλήρωτες δεσμεύσεις από τη Συμφωνία των Πρεσπών.

Η διαφορά αυτή δεν σημαίνει ότι οδηγούμαστε αυτομάτως σε νέα διπλωματική κρίση.

Σημαίνει όμως ότι η Συμφωνία των Πρεσπών μπαίνει ξανά σε φάση πραγματικού ελέγχου εφαρμογής.

Και αυτή τη φορά το τεστ δεν γίνεται στα υπουργικά γραφεία.

Γίνεται μέσα στις σχολικές αίθουσες.

Πηγή: pagenews.gr