ΝΑΤΟ και Τουρκία: Η γεωπολιτική υπερισχύει των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Η Τουρκία εισέρχεται στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ, στις 7 και 8 Ιουλίου στην Άγκυρα, με τη γεωπολιτική της αξία να βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων ετών. Την ίδια στιγμή, οι δημόσιες επικρίσεις των δυτικών συμμάχων για ζητήματα κράτους δικαίου, ελευθερίας του Τύπου και δημοκρατικών θεσμών έχουν περιοριστεί αισθητά, σηματοδοτώντας μια σημαντική αλλαγή στη στάση της Συμμαχίας απέναντι στην κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Η μετατόπιση αυτή αποδίδεται κυρίως στις νέες γεωπολιτικές ισορροπίες που διαμορφώθηκαν μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η οποία ανέδειξε την Τουρκία σε κρίσιμο πυλώνα της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ.
Από την κρίση των πρεσβευτών στη «στρατηγική σιωπή»
Το 2021, δέκα δυτικοί πρεσβευτές –ανάμεσά τους οι εκπρόσωποι των ΗΠΑ, της Γερμανίας και της Γαλλίας– είχαν ζητήσει δημόσια την απελευθέρωση του επιχειρηματία και ακτιβιστή Οσμάν Καβάλα, προκαλώντας μία από τις σοβαρότερες διπλωματικές κρίσεις στις σχέσεις Άγκυρας – Δύσης.
Ο πρόεδρος Ερντογάν είχε διατάξει τότε την απέλασή τους, πριν τελικά οι δύο πλευρές αποκλιμακώσουν την ένταση.
Έκτοτε, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές που επικαλείται το Reuters, η δημόσια κριτική των δυτικών κυβερνήσεων για την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Τουρκία έχει περιοριστεί σημαντικά.
Η Ουκρανία άλλαξε τις προτεραιότητες του ΝΑΤΟ
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 επανακαθόρισε τις προτεραιότητες της Συμμαχίας.
Η Τουρκία διαθέτει:
- τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ,
- ισχυρή αμυντική βιομηχανία,
- κομβική γεωγραφική θέση μεταξύ Ευρώπης, Μαύρης Θάλασσας και Μέσης Ανατολής,
- σημαντική παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones),
- κρίσιμο ρόλο στη θαλάσσια ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας.
Για πολλές δυτικές πρωτεύουσες, η στρατηγική αυτή σημασία υπερισχύει πλέον των δημοκρατικών ενστάσεων.
Η αντιπολίτευση υπό πίεση
Η αλλαγή στάσης συμπίπτει με τη μεγαλύτερη πίεση που έχει δεχθεί τα τελευταία χρόνια η τουρκική αντιπολίτευση.
Ο φυλακισμένος δήμαρχος Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, βασικός πολιτικός αντίπαλος του Ερντογάν, παραμένει στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης, ενώ εκατοντάδες στελέχη του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) αντιμετωπίζουν δικαστικές διώξεις ή έχουν προφυλακιστεί.
Παράλληλα, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταγγέλλουν περιορισμούς στην ελευθερία του Τύπου ενόψει της Συνόδου του ΝΑΤΟ, με δεκάδες δημοσιογράφους να μην λαμβάνουν διαπίστευση για την κάλυψη της διοργάνωσης.
Η μετάβαση από τις αξίες στη Realpolitik
Η περίπτωση της Τουρκίας αναδεικνύει μια ευρύτερη μετατόπιση στη δυτική στρατηγική. Ενώ την προηγούμενη δεκαετία η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου αποτελούσαν βασικά στοιχεία της πολιτικής της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, σήμερα οι γεωπολιτικές εξελίξεις έχουν μεταφέρει το επίκεντρο στην ασφάλεια, την αποτροπή και την αμυντική συνεργασία.
Όπως επισημαίνει ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Άγκυρα David Satterfield, η δημόσια αναφορά στις δημοκρατικές οπισθοδρομήσεις παραμένει σημαντική, επειδή «η Τουρκία δεν έχει περάσει το σημείο χωρίς επιστροφή». Ωστόσο, παραδέχεται ότι η προτεραιότητα των δυτικών κυβερνήσεων έχει πλέον μετακινηθεί προς τη διαχείριση της στρατηγικής σχέσης με την Άγκυρα.
Η σχέση Τραμπ – Ερντογάν
Η Σύνοδος του ΝΑΤΟ θα σηματοδοτήσει και την πρώτη επίσκεψη του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ στην Τουρκία μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο.
Οι δύο ηγέτες διατηρούν προσωπικά καλές σχέσεις, γεγονός που εκτιμάται ότι θα συμβάλει στην περαιτέρω βελτίωση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων, ιδιαίτερα στον τομέα της άμυνας και της αμυντικής βιομηχανίας.
Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε έχει ήδη προαναγγείλει την ανακοίνωση νέων συμφωνιών αμυντικής συνεργασίας αξίας δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων κατά τη διάρκεια της Συνόδου.
Η Ευρώπη χρειάζεται την Τουρκία
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ αντιμετωπίζουν πλέον την Τουρκία ως αναντικατάστατο εταίρο για:
- την ανάσχεση της ρωσικής επιρροής στη Μαύρη Θάλασσα,
- την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου,
- τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών,
- την ενεργειακή ασφάλεια μέσω των νότιων ενεργειακών διαδρόμων,
- την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.
Η στρατηγική αυτή έχει περιορίσει την πολιτική διάθεση για δημόσιες συγκρούσεις με την Άγκυρα.
Η Τουρκία ως «αναγκαίος εταίρος»
Η στάση των δυτικών συμμάχων αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη τάση στη διεθνή πολιτική: σε περιόδους αυξημένου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, οι στρατηγικές συμμαχίες συχνά υπερισχύουν των αξιακών προτεραιοτήτων. Η Τουρκία αξιοποιεί τη θέση της ως περιφερειακή δύναμη, ελέγχοντας κρίσιμες θαλάσσιες διόδους, διαθέτοντας σημαντική αμυντική παραγωγή και λειτουργώντας ως γέφυρα μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Καυκάσου. Αυτό ενισχύει τη διαπραγματευτική της ισχύ απέναντι στους δυτικούς εταίρους.
Το δίλημμα της Συμμαχίας
Η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα αναμένεται να αναδείξει ένα από τα μεγαλύτερα στρατηγικά διλήμματα της Δύσης: κατά πόσο η ανάγκη διατήρησης της συνοχής της Συμμαχίας και της αποτρεπτικής της ισχύος απέναντι στη Ρωσία μπορεί να συνυπάρξει με τη διαχρονική δέσμευση στις δημοκρατικές αξίες και το κράτος δικαίου. Η ισορροπία αυτή θα αποτελέσει κρίσιμο τεστ όχι μόνο για τις σχέσεις με την Τουρκία, αλλά και για την αξιοπιστία του ίδιου του ΝΑΤΟ ως πολιτικοστρατιωτικής συμμαχίας.