Ουκρανικά σιτηρά: Η αβέβαιη λύση κατά του παγκόσμιου λιμού

Η Μόσχα διεμήνυσε στο Κίεβο ότι, χωρίς την εξαγωγή ρωσικών λιπασμάτων, δεν θα υπάρχει συνέχιση στην εξαγωγή ουκρανικών σιτηρών.

Η συμφωνία Ρωσίας και Ουκρανίας για το ξεμπλοκάρισμα και την εξαγωγή ουκρανικών σιτηρών από την Μαύρη Θάλασσα δεν ανανεώθηκε αυτόματα τον προηγούμενο μήνα λόγω της διαφωνίας ως προς την διαχείριση των ρωσικών λιπασμάτων. Η Μόσχα διεμήνυσε στο Κίεβο ότι, χωρίς την εξαγωγή ρωσικών λιπασμάτων, δεν θα υπάρχει συνέχιση στην εξαγωγή ουκρανικών σιτηρών. Το αδιέξοδο απεφεύχθη και, μαζί με αυτό, απομακρύνθηκε το ενδεχόμενο μιας σοβαρής επισιτιστικής κρίσης, όπως επισημαίνει ο Akram Belkaïd  στον Monde Diplomatique, σύμφωνα με τον οποίον η φύση της κρίσης στις παγκόσμιες τιμές των δημητριακών ήταν γεωπολιτική.

Πιο αναλυτικά, στα μέσα του περασμένου Φεβρουαρίου, οι παγκόσμιες τιμές των δημητριακών εκτινάσσονται και ο χαρακτήρας αυτής της θεαματικής αύξησης των τιμών δεν είναι οικονομικός (αύξηση του δολαρίου) ή κλιματικός (ξηρασία στην Ευρώπη). Για την αλματώδη άνοδο ευθύνονται ο πόλεμος στην Ουκρανία και το μπρα ντε φερ μεταξύ των δυτικών χωρών και της Ρωσίας. Η αιτία είναι, λοιπόν, βαθιά γεωπολιτική. Η άνοδος στις τιμές ανησυχεί τους αγοραστές, στους οποίους συγκαταλέγονται οι μεγάλοι εισαγωγείς, κυρίως η Κίνα και οι χώρες της Βόρειας Αφρικής. Η προσοχή των παικτών της αγοράς επικεντρώνεται σε ένα σημείο: στο μέλλον του διαδρόμου των σιτηρών της Μαύρης Θάλασσας.

Η συμφωνία που συνήφθη στην Κωνσταντινούπολη τον Ιούλιο του 2022 μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ και της Τουρκίας, κατέστησε εφικτή τη δημιουργία αυτού του ασφαλούς θαλάσσιου περάσματος, το οποίο διασφαλίζει την εξαγωγή των ουκρανικών γεωργικών προϊόντων μέσω των λιμανιών της περιφέρειας της Οδησσού. Η συμφωνία τέθηκε σε ισχύ την 1η Αυγούστου 2022 και επέτρεψε επί σχεδόν επτά μήνες την αποστολή 22 εκατομμυρίων τόνων εμπορευμάτων, κυρίως δημητριακών (σιτάρι, καλαμπόκι κ.λπ.). Η Κίνα, η Ισπανία και η Τουρκία είναι ο κύριοι προορισμοί των ουκρανικών εξαγωγών. Αν δεν υπήρχε αυτός ο διάδρομος, η τιμή του τόνου σιταριού θα μπορούσε εύκολα να ξεπεράσει ακόμη και τα 400 ευρώ, με αποτέλεσμα να είναι απλησίαστη για την Αίγυπτο ή την Τυνησία, χωρίς καν να υπολογίσουμε πολυάριθμες χώρες της υποσαχάριας Αφρικής.

Στα μέσα Φεβρουαρίου 2023, το ίδιο το μέλλον του θαλάσσιου περάσματος προκαλούσε την ανησυχία στις αγορές. Στην πραγματικότητα, η ισχύς της συμφωνίας έληγε στις 18 Μαρτίου, προβλεπόταν όμως μια σιωπηρή ανανέωση από τους δύο πρωταγωνιστές της σύρραξης. Αυτό ακριβώς συνέβη και τον περασμένο Νοέμβριο.  Αυτή τη φορά όμως, η κατάσταση είναι τεταμένη και η Ρωσία έθεσε υπό αμφισβήτηση την αυτόματη ανανέωση του μηχανισμού. Χαρακτηριστικά, αναφερόμενος στην καταληκτική ημερομηνία της 18ης Μαρτίου, ο Μάρτιν Γκρίφιθς, επικεφαλής των ανθρωπιστικών υποθέσεων του ΟΗΕ, είχε εκφράσει ανοιχτά την απαισιοδοξία του. Οι δυσκολίες συνίστανται στο γεγονός ότι η συμφωνία για τον θαλάσσιο διάδρομο συνοδευόταν από εκείνη που συνήφθη ταυτόχρονα μεταξύ ΟΗΕ και Μόσχας για διατήρηση επί τριετία των ρωσικών εξαγωγών λιπασμάτων. Όμως, η Ρωσία διαμαρτύρεται επανειλημμένα ότι αδυνατεί να εξάγει τα λιπάσματά της, τα οποία είναι ωστόσο αναγκαία για την παγκόσμια γεωργία. Η Ρωσία δεν παύει να υπενθυμίζει ότι οι κυρώσεις του ΟΗΕ δεν αφορούν τα λιπάσματά της. Όμως, ενώ τα ουκρανικά πλοία έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν το πέρασμα της Μαύρης Θάλασσας, τα ρωσικά πλοία εξακολουθούν να είναι δεμένα στα λιμάνια, ελλείψει άδειας απόπλου.

Το μπλοκάρισμα των ρωσικών λιπασμάτων, εκτός από τον άμεσο αντίκτυπό του στο μέλλον του διαδρόμου της Μαύρης Θάλασσας, αυξάνει και τον κίνδυνο να παρατηρηθεί έλλειψη γεωργικών προϊόντων. Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα απηύθυνε έκκληση για «συντονισμένες προσπάθειες» τον περασμένο Δεκέμβριο. Σημειώνουμε ότι το 50% του πληθυσμού του πλανήτη εξαρτάται από αυτά τα προϊόντα και η Ρωσία παραμένει ο πρώτος εξαγωγέας αζωτούχων λιπασμάτων παγκοσμίως και ο δεύτερος όσον αφορά τα καλιούχα και τα φωσφορικά λιπάσματα. Το κλείσιμο του διαδρόμου της Μαύρης Θάλασσας και η συνέχιση του μπλοκαρίσματος των φορτίων των ρωσικών λιπασμάτων σχεδόν βέβαια θα έχουν καταστροφικές συνέπειες για την παγκόσμια διατροφική ασφάλεια.

Τελικά, μετά τις διαπραγματεύσεις, κατά τις οποίες αποτράπηκε το ενδεχόμενο ακύρωσης της συμφωνίας, στις 18 Μαρτίου ο ΟΗΕ και Τουρκία ανακοίνωσαν την ανανέωσή της –αλλά όχι και τη διάρκειά της. Η Ουκρανία δήλωσε ότι θα παραταθεί για 120 ημέρες, ενώ η Ρωσία συμφώνησε μόνο για 60 ημέρες. «Και η παγκόσμια αβεβαιότητα σχετικά με τον ομαλό ανεφοδιασμό σε σιτηρά διαιωνίζεται…», καταλήγει ο Akram Bekaid.