Όταν η ιστορία γίνεται εξωτερική πολιτική: Το νέο ρήγμα μεταξύ Βαρσοβίας και Κιέβου

Το φάντασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δοκιμάζει μια στρατηγική συμμαχία απέναντι στη Ρωσία

Η διπλωματία των εκταφών και το ανοιχτό τραύμα της Βολυνίας.  Ενώ η Πολωνία παραμένει ένας από τους σημαντικότερους συμμάχους της Ουκρανίας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας, μια παλιά ιστορική πληγή επανέρχεται στο προσκήνιο και απειλεί να δημιουργήσει νέα πολιτική και διπλωματική ένταση μεταξύ των δύο χωρών.

Η απόφαση του Κιέβου να δώσει το όνομα του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UPA) σε στρατιωτική μονάδα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στη Βαρσοβία, αναζωπυρώνοντας μια διαμάχη που παραμένει ανοιχτή εδώ και οκτώ δεκαετίες.

Πρόκειται για μια σύγκρουση μνήμης, ταυτότητας και εθνικής αφήγησης που αποδεικνύει ότι ακόμη και οι ισχυρότερες γεωπολιτικές συμμαχίες μπορούν να δοκιμαστούν όταν η ιστορία επιστρέφει στην πολιτική ατζέντα.

Η UPA: Ήρωες εθνικής απελευθέρωσης ή υπεύθυνοι για εθνοκάθαρση;

Στην καρδιά της αντιπαράθεσης βρίσκεται ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός (UPA), μια οργάνωση που έδρασε κατά τη διάρκεια και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Για μεγάλο μέρος της ουκρανικής κοινωνίας, η UPA αποτελεί σύμβολο του αγώνα για ανεξαρτησία απέναντι στη σοβιετική κυριαρχία και έκφραση της εθνικής αντίστασης.

Η σημερινή ουκρανική ηγεσία υποστηρίζει ότι η τιμή προς την UPA συνδέεται με την ιστορική μνήμη της αντίστασης στη Μόσχα και όχι με αντιπολωνικές πρακτικές.

Η Πολωνία όμως βλέπει το ζήτημα εντελώς διαφορετικά.

Για τη Βαρσοβία, η UPA συνδέεται άμεσα με μαζικές σφαγές αμάχων πολωνικής καταγωγής και με μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της πολωνικής ιστορίας.

Η διαφορά δεν είναι απλώς ιστορική.

Είναι βαθιά πολιτική και αφορά τον τρόπο με τον οποίο κάθε κράτος οικοδομεί τη συλλογική του μνήμη.

Η Βολυνία παραμένει το μεγαλύτερο αγκάθι

Το πιο ευαίσθητο κεφάλαιο της διαμάχης αφορά τις σφαγές της Βολυνίας την περίοδο 1943-1945.

Η Πολωνία υποστηρίζει ότι περίπου 100.000 Πολωνοί πολίτες δολοφονήθηκαν από ουκρανικές εθνικιστικές δυνάμεις σε μια οργανωμένη εκστρατεία εθνοκάθαρσης.

Η επίσημη θέση της Βαρσοβίας είναι σαφής:

Οι σφαγές συνιστούν γενοκτονία.

Η Ουκρανία αναγνωρίζει ότι υπήρξαν εκτεταμένες απώλειες αμάχων, ωστόσο υποστηρίζει ότι τα γεγονότα εκτυλίχθηκαν μέσα σε ένα εξαιρετικά περίπλοκο περιβάλλον πολέμου, αμοιβαίων αντιποίνων και εθνοτικών συγκρούσεων.

Η χρήση του όρου «γενοκτονία» αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο διπλωματικό σημείο τριβής.

Για την Πολωνία, η επίσημη αναγνώριση είναι ζήτημα ιστορικής δικαιοσύνης.

Για την Ουκρανία, μια τέτοια παραδοχή θα επηρέαζε θεμελιώδεις πτυχές της εθνικής ιστορικής αφήγησης.

Ο πρόεδρος Ναβρότσκι και η πολιτική της ιστορικής λογοδοσίας

Οι εντάσεις κορυφώθηκαν όταν ο Πολωνός πρόεδρος Κάρολ Ναβρότσκι αντέδρασε έντονα στην απόφαση του Κιέβου.

Ο Ναβρότσκι, ιστορικός με έντονο εθνικοσυντηρητικό προφίλ, έχει αναδείξει την ιστορική μνήμη σε βασικό πυλώνα της πολιτικής του ατζέντας.

Η στάση του αντανακλά ευρύτερες πολιτικές τάσεις στο εσωτερικό της Πολωνίας, όπου η μνήμη των γεγονότων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου παραμένει εξαιρετικά ισχυρή και επηρεάζει άμεσα τη χάραξη εξωτερικής πολιτικής.

Η Βαρσοβία θεωρεί ότι η στρατηγική στήριξη προς την Ουκρανία δεν μπορεί να σημαίνει σιωπή απέναντι σε ιστορικά ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά.

Οι εκταφές ως εργαλείο διπλωματίας

Ένα δεύτερο μέτωπο αφορά τις εκταφές Πολωνών θυμάτων σε περιοχές της δυτικής Ουκρανίας.

Η Πολωνία ζητά εδώ και χρόνια πρόσβαση σε τόπους ταφής προκειμένου να ταυτοποιηθούν τα θύματα και να αποδοθούν οι ανάλογες τιμές.

Για τη Βαρσοβία πρόκειται για ανθρωπιστικό και ιστορικό καθήκον.

Για το Κίεβο, το ζήτημα είναι πολύ πιο σύνθετο.

Οι ουκρανικές αρχές φοβούνται ότι η επαναφορά τέτοιων θεμάτων μπορεί να ενεργοποιήσει παλαιές εδαφικές και ιστορικές διεκδικήσεις ή να χρησιμοποιηθεί πολιτικά από τρίτες δυνάμεις.

Παρά τις δυσκολίες, οι πρόσφατες εγκρίσεις εκταφών σε περιοχές της Βολυνίας θεωρούνται ένδειξη περιορισμένης αλλά υπαρκτής προόδου.

Τα τραύματα δεν τελειώνουν στη Βολυνία

Η ουκρανική πλευρά υπενθυμίζει συστηματικά ότι οι ιστορικές πληγές δεν αφορούν μόνο τις πολωνικές απώλειες.

Το 1947 η κομμουνιστική Πολωνία προχώρησε στην επιχείρηση «Βιστούλα», μεταφέροντας βίαια περίπου 140.000 Ουκρανούς και Λέμκους από τις εστίες τους στη νοτιοανατολική Πολωνία.

Η Ουκρανία χαρακτηρίζει την επιχείρηση μορφή εθνοκάθαρσης.

Η Πολωνία αντιτείνει ότι επρόκειτο για μέτρο ασφαλείας σε μια περίοδο έντονης αστάθειας και ανταρτοπολέμου.

Οι δύο διαφορετικές αναγνώσεις του παρελθόντος συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη σύγχρονη πολιτική αντίληψη εκατέρωθεν των συνόρων.

Η Ρωσία ως παράγοντας συνοχής

Παρά τις εντάσεις, κανείς δεν αμφισβητεί τη στρατηγική σημασία της πολωνοουκρανικής συνεργασίας.

Η Πολωνία έχει εξελιχθεί σε βασικό κόμβο μεταφοράς δυτικής στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία, ενώ φιλοξενεί εκατομμύρια Ουκρανούς πρόσφυγες και αποτελεί τον σημαντικότερο ίσως πολιτικό υποστηρικτή του Κιέβου εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ.

Αυτή η κοινή απειλή από τη Ρωσία λειτουργεί ως μηχανισμός σταθεροποίησης της σχέσης.

Κάθε φορά που οι ιστορικές διαμάχες προκαλούν κρίση, οι γεωπολιτικές ανάγκες επιβάλλουν την αποκλιμάκωση.

Η διαμάχη Πολωνίας – Ουκρανίας αποδεικνύει ότι η ιστορική μνήμη μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας γεωπολιτικής αστάθειας ακόμη και μεταξύ στρατηγικών συμμάχων.

Σε επίπεδο ασφάλειας, οι δύο χώρες παραμένουν απολύτως ευθυγραμμισμένες απέναντι στη Ρωσία.

Σε επίπεδο ταυτότητας όμως, συνεχίζουν να ερμηνεύουν τα ίδια γεγονότα μέσα από εντελώς διαφορετικά εθνικά αφηγήματα.

Η σχέση Βαρσοβίας και Κιέβου εμφανίζει ένα παράδοξο χαρακτηριστικό: είναι ισχυρή στρατηγικά αλλά ευάλωτη συμβολικά.

Όσο ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται, οι δύο πλευρές έχουν κάθε λόγο να διατηρήσουν τη συνεργασία τους.

Ωστόσο, χωρίς ουσιαστική πρόοδο σε ζητήματα όπως οι εκταφές, η ιστορική αναγνώριση και η διαχείριση της συλλογικής μνήμης, οι εντάσεις αυτές θα συνεχίσουν να επανεμφανίζονται περιοδικά.

Και κάθε φορά θα υπενθυμίζουν ότι στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, η ιστορία δεν ανήκει ποτέ πραγματικά στο παρελθόν.

Πηγή: pagenews.gr