Το τέλος των «ήρεμων νερών»; Η γεωπολιτική διάσταση της σύγκρουσης Σαμαρά – Γεραπετρίτη

Ελληνοτουρκικά: Η σύγκρουση Σαμαρά – Γεραπετρίτη ανοίγει τη μεγάλη συζήτηση για τη στρατηγική της Ελλάδας

Η νέα δημόσια αντιπαράθεση μεταξύ του πρώην πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά και του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη ξεπερνά τα όρια μιας εσωτερικής πολιτικής διαφωνίας. Αγγίζει τον πυρήνα της ελληνικής στρατηγικής απέναντι στην Τουρκία και επαναφέρει το διαχρονικό δίλημμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής: διάλογος με όρους διαχείρισης ή αποτροπή με έμφαση στην ανάσχεση του τουρκικού αναθεωρητισμού.

Αφορμή αποτέλεσε η κριτική του Αντώνη Σαμαρά στην κυβερνητική πολιτική των «ήρεμων νερών», την οποία χαρακτήρισε υπερβολικά συμβιβαστική απέναντι στην Άγκυρα. Σε απάντηση, ο Γιώργος Γεραπετρίτης υποστήριξε ότι ο διάλογος με την Τουρκία αποτελεί διαχρονική επιλογή όλων των ελληνικών κυβερνήσεων και υπενθύμισε ότι και ο ίδιος ο Αντώνης Σαμαράς είχε συναντηθεί δύο φορές με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κατά τη διάρκεια της πρωθυπουργίας του, ενώ είχαν πραγματοποιηθεί και έξι γύροι διερευνητικών επαφών για τις θαλάσσιες ζώνες.

Παράλληλα, ο υπουργός Εξωτερικών υπογράμμισε ότι «τα ήρεμα νερά είναι χρήσιμα, αλλά δεν είναι αυτοσκοπός», αναγνωρίζοντας ότι δεν έχει υπάρξει ουσιαστική πρόοδος στα βασικά ζητήματα που χωρίζουν τις δύο χώρες, κυρίως στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.

Οι δηλώσεις Σαμαρά: «Δεν υπάρχουν ήρεμα νερά»

Η κριτική του Αντώνη Σαμαρά έχει αποκτήσει πιο συστηματικό χαρακτήρα τους τελευταίους μήνες. Σε δημόσιες παρεμβάσεις του υποστήριξε ότι η πολιτική των «ήρεμων νερών» δημιουργεί την ψευδαίσθηση αποκλιμάκωσης χωρίς να αντιμετωπίζει τον τουρκικό αναθεωρητισμό.

Μεταξύ άλλων, ο πρώην πρωθυπουργός έχει δηλώσει:

• «Δεν έχουμε ήρεμα νερά επειδή η Τουρκία σταμάτησε να προκαλεί. Έχουμε ήρεμα νερά επειδή εμείς δεν αντιδρούμε.»
• «Η πολιτική κατευνασμού οδηγεί στην αποθράσυνση της Άγκυρας.»
• «Η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν είναι θεωρία· εφαρμόζεται ήδη στην πράξη.»

Ο Σαμαράς υποστηρίζει ότι η Τουρκία αξιοποιεί κάθε περίοδο αποκλιμάκωσης για να εδραιώνει σταδιακά τις αναθεωρητικές της διεκδικήσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Η θέση Γεραπετρίτη: Ο διάλογος δεν σημαίνει υποχώρηση

Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση επιμένει ότι η διατήρηση ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας αποτελεί στοιχείο υπεύθυνης εξωτερικής πολιτικής και όχι ένδειξη αδυναμίας.

Ο Γιώργος Γεραπετρίτης επανέλαβε ότι όλες οι ελληνικές κυβερνήσεις της Μεταπολίτευσης διατηρούσαν διάλογο με την Τουρκία, ακόμη και σε περιόδους αυξημένης έντασης, ενώ επισήμανε ότι η σημερινή πολιτική δεν έχει οδηγήσει σε παραχωρήσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων.

 Δύο σχολές στρατηγικής

Η αντιπαράθεση αποτυπώνει δύο διαφορετικές προσεγγίσεις που συνυπάρχουν εδώ και δεκαετίες στην ελληνική εξωτερική πολιτική.

Η πρώτη, που εκφράζει η σημερινή κυβέρνηση, θεωρεί ότι η συνεχής επικοινωνία μειώνει τον κίνδυνο ατυχήματος ή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης και ενισχύει τη διεθνή εικόνα της Ελλάδας ως δύναμης σταθερότητας.

Η δεύτερη, που εκφράζει ο Αντώνης Σαμαράς, δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην αποτροπή και εκτιμά ότι η υπερβολική προσήλωση στον διάλογο μπορεί να εκληφθεί από την Άγκυρα ως ένδειξη στρατηγικής ανοχής.

Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα

Η συζήτηση διεξάγεται σε ένα πολύ διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο της προηγούμενης δεκαετίας.

Η Τουρκία:

• επιδιώκει ρόλο αυτόνομης περιφερειακής δύναμης,
• ενισχύει την αμυντική της βιομηχανία,
• διατηρεί στενές σχέσεις τόσο με το ΝΑΤΟ όσο και με τη Ρωσία,
• επιδιώκει μεγαλύτερη επιρροή στη Μέση Ανατολή, τη Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολική Μεσόγειο.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα έχει αναβαθμίσει τις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία και άλλους ευρωπαϊκούς εταίρους, επενδύοντας στην ενίσχυση της αποτρεπτικής της ισχύος.

 Γιατί η Αθήνα επιλέγει τον διάλογο

Παρά τη σκληρή ρητορική που συχνά υιοθετεί η Άγκυρα, η ελληνική διπλωματία επιδιώκει να διατηρεί ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας για τρεις βασικούς λόγους:

• να μειώνεται ο κίνδυνος ενός θερμού επεισοδίου στο Αιγαίο,
• να διατηρείται η στήριξη των ευρωπαϊκών και αμερικανικών εταίρων προς την ελληνική θέση,
• να αποφεύγεται η εικόνα ότι η Ελλάδα αρνείται τον διάλογο.

Η στρατηγική αυτή έχει συμβάλει στη σημαντική μείωση της έντασης σε σχέση με την περίοδο 2020–2022, χωρίς όμως να έχει επιλύσει τις θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των δύο χωρών.

Το πραγματικό δίλημμα

Η αντιπαράθεση Σαμαρά – Γεραπετρίτη δεν αφορά μόνο την επικαιρότητα. Αντανακλά ένα διαχρονικό στρατηγικό ερώτημα: πώς μπορεί η Ελλάδα να συνδυάσει την αποτροπή με τη διπλωματία απέναντι σε μια Τουρκία που εξακολουθεί να προβάλλει αναθεωρητικές διεκδικήσεις. Το πιθανότερο είναι ότι η ελληνική εξωτερική πολιτική θα συνεχίσει να κινείται ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πυλώνες, επιδιώκοντας να διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας χωρίς να αποδυναμώνει την αποτρεπτική της αξιοπιστία. Το αν αυτή η ισορροπία θα αποδειχθεί βιώσιμη θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις επιλογές της Αθήνας, αλλά και από τη στάση της Άγκυρας και το ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον στην Ανατολική Μεσόγειο.