Συνταγματική Αναθεώρηση: Πέρασαν με 158–161 ψήφους – Το ΠΑΣΟΚ «κλείδωσε» την επόμενη Βουλή

Οι 32 προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας ξεπέρασαν το όριο των 151, αλλά δεν άγγιξαν τις 180 ψήφους. Η στάση της Χαριλάου Τρικούπη μεταφέρει το πραγματικό πολιτικό και θεσμικό παιχνίδι μετά τις εκλογές, όταν θα απαιτηθούν αυξημένες συναινέσεις για κομβικές αλλαγές σε πανεπιστήμια, ευθύνη υπουργών, Δικαιοσύνη και δημόσιο τομέα. Μοναδική διαφοροποίηση από τη ΝΔ το «παρών» της Ντόρας Μπακογιάννη στην εξαετή θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας.

Η πρώτη ψηφοφορία για τη Συνταγματική Αναθεώρηση ολοκληρώθηκε με τις προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας να εγκρίνονται με πλειοψηφίες από 158 έως 161 βουλευτές. Η κυβερνητική παράταξη κατάφερε να ανοίξει θεσμικά όλα τα κεφάλαια που είχε θέσει στην πρότασή της, όχι όμως και να εξασφαλίσει την κρίσιμη πλειοψηφία των 180 ψήφων.

Αυτό σημαίνει ότι η σημερινή ψηφοφορία δεν αποτελεί το τέλος της διαδικασίας, αλλά την έναρξη ενός πολύ δυσκολότερου πολιτικού κύκλου. Η παρούσα Βουλή καθορίζει ποιες διατάξεις μπορούν να αναθεωρηθούν· η επόμενη, που θα προκύψει μετά τις εθνικές εκλογές, θα αποφασίσει το τελικό τους περιεχόμενο.

Επειδή καμία από τις προτάσεις δεν συγκέντρωσε τώρα τις 180 ψήφους, στην επόμενη Αναθεωρητική Βουλή θα απαιτηθεί αυξημένη πλειοψηφία τριών πέμπτων για να αλλάξει το περιεχόμενο των σχετικών άρθρων.

Με άλλα λόγια, η Νέα Δημοκρατία κέρδισε την πρώτη θεσμική μάχη, αλλά δεν απέκτησε ελευθερία κινήσεων για την επόμενη ημέρα.

Οι προτάσεις πέρασαν – Η συναίνεση όμως δεν ήρθε

Η εικόνα της ψηφοφορίας ήταν πολιτικά καθαρή.

Η Νέα Δημοκρατία υπερψήφισε το σύνολο των προτάσεών της, συνεπικουρούμενη σε ορισμένες περιπτώσεις από ανεξάρτητους βουλευτές. Το ΠΑΣΟΚ επέλεξε το «παρών» σε 15 διατάξεις που προσεγγίζει θετικά, αλλά για τις οποίες έχει καταθέσει διαφορετική κατεύθυνση ή διαφορετικές διατυπώσεις. Στα υπόλοιπα άρθρα καταψήφισε.

ΣΥΡΙΖΑ, ΚΚΕ, Ελληνική Λύση και Νίκη κινήθηκαν κατά κύριο λόγο αρνητικά απέναντι στην κυβερνητική πρόταση.

Η απουσία διακομματικής σύγκλισης αποτυπώθηκε στους αριθμούς: όλες οι διατάξεις κινήθηκαν λίγο πάνω από την κυβερνητική πλειοψηφία, χωρίς να πλησιάσουν τον πήχη των 180.

Αυτό είναι το βασικό πολιτικό μήνυμα της ψηφοφορίας. Υπάρχει πλειοψηφία για να ξεκινήσει η αναθεώρηση, αλλά όχι ακόμη πολιτική συμφωνία για να ολοκληρωθεί.

Το ΠΑΣΟΚ κράτησε το «κλειδί» για μετά τις εκλογές

Η στάση της Χαριλάου Τρικούπη δεν ήταν ουδέτερη. Ήταν μια συνειδητή θεσμική και εκλογική επιλογή.

Ο Νίκος Ανδρουλάκης είχε ξεκαθαρίσει ότι το ΠΑΣΟΚ δεν θα προσφέρει τώρα στη Νέα Δημοκρατία την πλειοψηφία των 180. Στο επιτελείο της αξιωματικής αντιπολίτευσης εκτιμούν ότι, εάν οι διατάξεις περνούσαν με τρία πέμπτα στην παρούσα Βουλή, η επόμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα μπορούσε να καθορίσει το περιεχόμενό τους με μόλις 151 ψήφους.

Το ΠΑΣΟΚ επιλέγει επομένως να μεταφέρει τη διαπραγμάτευση στην επόμενη Βουλή, όπου θα απαιτούνται 180 ψήφοι και, άρα, πραγματική διακομματική συμφωνία.

Πρόκειται για μια στρατηγική με δύο αναγνώσεις.

Η πρώτη είναι θεσμική: καμία κυβέρνηση δεν πρέπει να γράψει μόνη της τις μεγάλες συνταγματικές αλλαγές.

Η δεύτερη είναι πολιτική: το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί να κατοχυρώσει εκ των προτέρων ρόλο ρυθμιστή στο μετεκλογικό τοπίο.

Η επιλογή του «παρών» σε 15 άρθρα αποκαλύπτει τα πεδία όπου μπορεί να υπάρξει μελλοντική σύγκλιση. Σε αυτά περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το άρθρο 16 για την ανώτατη εκπαίδευση, το άρθρο 86 για την ευθύνη υπουργών, οι αλλαγές στην επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης, η επιστολική ψήφος και οι ανεξάρτητες αρχές.

Η μοναδική γαλάζια διαφοροποίηση: Το «παρών» της Ντόρας

Από την Κοινοβουλευτική Ομάδα της Νέας Δημοκρατίας, η μοναδική διαφοροποίηση καταγράφηκε στο άρθρο 30.

Η Ντόρα Μπακογιάννη ψήφισε «παρών» στην πρόταση που προβλέπει μία ενιαία εξαετή θητεία για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, αντί της σημερινής δυνατότητας δύο πενταετών θητειών.

Η σχετική πρόταση συγκέντρωσε 158 θετικές ψήφους, 135 αρνητικές και ένα «παρών».

Η διαφοροποίηση δεν απείλησε την κυβερνητική συνοχή, απέκτησε όμως πολιτικό συμβολισμό. Η διάρκεια και η δυνατότητα ανανέωσης της προεδρικής θητείας δεν αποτελεί απλώς τεχνικό ζήτημα. Αφορά την ισορροπία ανάμεσα στη θεσμική συνέχεια, την ανεξαρτησία του Προέδρου και τον κίνδυνο η προοπτική επανεκλογής να επηρεάζει τη στάση του.

Η επιλογή της μίας εξαετίας παρουσιάζεται από τους υποστηρικτές της ως μέσο ενίσχυσης της ανεξαρτησίας του ανώτατου πολιτειακού άρχοντα. Οι επικριτές της θεωρούν ότι μια μόνο θητεία περιορίζει τη δυνατότητα επιβράβευσης ενός επιτυχημένου Προέδρου και αλλάζει χωρίς επαρκή αιτιολόγηση μια μακρόχρονη συνταγματική ισορροπία.

Άρθρο 16: Η μεγάλη μάχη για τα μη κρατικά πανεπιστήμια

Από τις πλέον πολιτικά φορτισμένες προτάσεις είναι η αναθεώρηση του άρθρου 16.

Η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας προβλέπει τη δυνατότητα παροχής ανώτατης εκπαίδευσης από νομικά πρόσωπα πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, δημόσιου ή ιδιωτικού χαρακτήρα, με αυτοδιοίκηση, κρατική εποπτεία και διασφάλιση της ποιότητας των σπουδών.

Παράλληλα, περιλαμβάνει αναφορές στην κρατική προστασία της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής σημαίας.

Η διάταξη συγκέντρωσε 160 θετικές ψήφους, αλλά όχι τις 180 που θα επέτρεπαν στην επόμενη Βουλή να αποφασίσει με απλή πλειοψηφία.

Το «παρών» του ΠΑΣΟΚ δείχνει ότι το κόμμα δεν απορρίπτει συλλήβδην την αλλαγή του άρθρου 16. Διαφωνεί όμως με το εύρος, τις εγγυήσεις και το μοντέλο λειτουργίας που προτείνει η κυβέρνηση.

Έτσι, η πραγματική σύγκρουση δεν θα αφορά μόνο το ερώτημα «κρατικά ή μη κρατικά πανεπιστήμια», αλλά και:

• ποιος θα τα αδειοδοτεί,
• ποιος θα τα ελέγχει,
• ποια θα είναι τα ακαδημαϊκά κριτήρια,
• εάν θα είναι κερδοσκοπικά ή μη κερδοσκοπικά,
• πώς θα προστατευθεί το δημόσιο πανεπιστήμιο.

Άρθρο 86: Η Βουλή υποχωρεί, η Δικαιοσύνη αναλαμβάνει

Εξίσου κομβική είναι η αναθεώρηση του άρθρου 86 περί ευθύνης υπουργών.

Η πρόταση προβλέπει να αφαιρεθεί από τη Βουλή η διενέργεια της προκαταρκτικής εξέτασης και να ανατεθεί η ουσιαστική έρευνα σε εισαγγελικό και ανώτατο δικαστικό όργανο. Η Βουλή θα εξακολουθεί να αποφασίζει για την άσκηση δίωξης με απόλυτη πλειοψηφία και ονομαστική ψηφοφορία, αλλά δεν θα λειτουργεί πλέον ως το βασικό ανακριτικό πεδίο.

Η αλλαγή επιχειρεί να απαντήσει σε μια διαχρονική κοινωνική καχυποψία: ότι οι πολιτικοί ελέγχουν τους πολιτικούς και ότι οι κοινοβουλευτικές προανακριτικές επιτροπές μετατρέπονται συχνά σε κομματικά πεδία σύγκρουσης.

Το ΠΑΣΟΚ έχει επίσης τοποθετήσει την αλλαγή του άρθρου 86 στον πυρήνα των προτάσεών του, ζητώντας ακόμη πιο καθαρή απομάκρυνση της Βουλής από την ποινική διερεύνηση υπουργικών υποθέσεων.

Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα ισχυρότερα πεδία μελλοντικής συναίνεσης.

Η δυσκολία δεν είναι να συμφωνήσουν τα κόμματα ότι πρέπει να περιοριστεί η πολιτική διαχείριση των ποινικών υποθέσεων. Η δυσκολία είναι να συμφωνήσουν ποιο δικαστικό όργανο θα αναλαμβάνει, πώς θα επιλέγονται τα μέλη του και ποιος θα είναι ο τελικός ρόλος της Βουλής.

Δικαιοσύνη: Τέλος στην κυβερνητική επιλογή της ηγεσίας;

Ιδιαίτερο θεσμικό βάρος έχει και η πρόταση για το άρθρο 90, που αλλάζει τον τρόπο επιλογής της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων.

Η κυβερνητική πρόταση προβλέπει ότι οι προαγωγές στις κορυφαίες δικαστικές θέσεις θα γίνονται από ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, μέσα από κατάλογο τριών δικαστών για κάθε θέση, τον οποίο θα προτείνουν οι ολομέλειες των ίδιων των δικαστηρίων.

Στόχος είναι να περιοριστεί η άμεση κυβερνητική παρέμβαση και να ενισχυθεί η θεσμική αυτονομία της Δικαιοσύνης.

Ωστόσο, η μεταφορά της αρμοδιότητας από το Υπουργικό Συμβούλιο σε μια κοινοβουλευτική επιτροπή δεν εξαφανίζει αυτομάτως την πολιτική επιρροή. Μεταφέρει το κέντρο βάρους από την κυβέρνηση στη Βουλή.

Γι’ αυτό η τελική διατύπωση θα είναι κρίσιμη:

• ποια πλειοψηφία θα απαιτείται στην επιτροπή,
• αν θα είναι αναγκαία διακομματική συναίνεση,
• εάν ο κατάλογος των υποψηφίων θα είναι δεσμευτικός,
• πώς θα αποτρέπονται παρασκηνιακές συμφωνίες.

Αξιολόγηση στο Δημόσιο ακόμη και με οριστική παύση

Το άρθρο 103 αποτελεί μία από τις πιο πολιτικά εκρηκτικές προτάσεις της αναθεώρησης.

Προβλέπει συνταγματική κατοχύρωση της αξιολόγησης των δημοσίων υπαλλήλων βάσει:

• αμεροληψίας,
• ουδετερότητας,
• επαγγελματικής ικανότητας,
• αποδοτικότητας.

Η αξιολόγηση θα μπορεί να είναι αμφίδρομη, ακόμη και από τους υφισταμένους προς τους προϊσταμένους τους. Παράλληλα, ο νόμος θα μπορεί να καθορίζει επιβραβεύσεις πέραν του βασικού μισθού, αλλά και συνέπειες που φτάνουν μέχρι την οριστική παύση, ύστερα από απόφαση υπηρεσιακού συμβουλίου.

Η πρόταση υπερψηφίστηκε με 161 ψήφους, αλλά συνάντησε συμπαγή αντίδραση από την αντιπολίτευση.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει την αλλαγή ως μετάβαση από τη μονιμότητα χωρίς λογοδοσία σε ένα Δημόσιο που ανταμείβει τους ικανούς και αντιμετωπίζει τις ακραίες περιπτώσεις ανεπάρκειας.

Η αντιπολίτευση φοβάται ότι η αξιολόγηση μπορεί να εξελιχθεί σε εργαλείο κομματικών, διοικητικών ή πολιτικών πιέσεων και να υπονομεύσει στην πράξη τη συνταγματική προστασία της μονιμότητας.

Τεχνητή νοημοσύνη για πρώτη φορά στο Σύνταγμα

Η πρόταση για το νέο άρθρο 5Β επιχειρεί να εισαγάγει για πρώτη φορά στο ελληνικό Σύνταγμα ρητή αναφορά στην τεχνητή νοημοσύνη.

Η διατύπωση ορίζει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας, με στόχο να περιορίζονται οι κίνδυνοι και να αξιοποιούνται τα οφέλη της τεχνολογίας.

Η πρόταση συγκέντρωσε 161 ψήφους.

Πρόκειται για διάταξη έντονου συμβολισμού, η οποία επιχειρεί να δημιουργήσει ένα συνταγματικό πλαίσιο πριν η τεχνολογία αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη παρουσία:

• στη δημόσια διοίκηση,
• στη Δικαιοσύνη,
• στην Υγεία,
• στην εκπαίδευση,
• στην αγορά εργασίας,
• στην πολιτική επικοινωνία.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν μια γενική συνταγματική αρχή θα προσφέρει ουσιαστική προστασία ή εάν το πραγματικό βάρος θα εξακολουθήσει να βρίσκεται στην ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία.

Κατοικία, κλιματική κρίση και επόμενες γενιές

Η κυβερνητική πρόταση περιλαμβάνει επίσης νέες κοινωνικές και περιβαλλοντικές κατευθύνσεις.

Στο άρθρο 21 προβλέπεται κρατική μέριμνα για προσιτή στέγη, καθώς και υποχρέωση να λαμβάνεται υπόψη η διαγενεακή δικαιοσύνη κατά τον σχεδιασμό των δημόσιων πολιτικών.

Στο άρθρο 24 εισάγονται αναφορές:

• στην κλιματική αλλαγή,
• στη διαχείριση των υδάτινων πόρων,
• στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας,
• στο περιβαλλοντικό ισοζύγιο,
• στην προστασία των ζώων.

Οι συγκεκριμένες διατάξεις αντανακλούν τη μετατόπιση του συνταγματικού διαλόγου από τα κλασικά ατομικά δικαιώματα σε νέες συλλογικές απειλές και κοινωνικές ανάγκες.

Ωστόσο, η συνταγματική κατοχύρωση από μόνη της δεν εξασφαλίζει αποτέλεσμα. Η αποτελεσματικότητα θα εξαρτηθεί από τη νομοθεσία, τη χρηματοδότηση και τον δικαστικό έλεγχο που θα ακολουθήσουν.

Επιστολική ψήφος και νέα αρχιτεκτονική του εκλογικού συστήματος

Στην αναθεώρηση περιλαμβάνεται η δυνατότητα επέκτασης της επιστολικής ψήφου και στους εκλογείς που βρίσκονται εντός της επικράτειας.

Προτείνεται επίσης το εκλογικό σύστημα να υπηρετεί συνταγματικά δύο αρχές:

• την εύλογη αναλογικότητα,
• την κυβερνησιμότητα.

Η συγκεκριμένη διατύπωση μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα σε μελλοντικές δικαστικές κρίσεις για τα εκλογικά συστήματα, τα μπόνους εδρών και τα όρια εισόδου στη Βουλή.

Η έννοια της κυβερνησιμότητας, όμως, είναι πολιτικά και νομικά ελαστική. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει ενισχυμένα συστήματα, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να συμβιβαστεί με την ισότητα της ψήφου και την αντιπροσωπευτικότητα.

Προληπτικός έλεγχος συνταγματικότητας πριν από τη δημοσίευση νόμων

Μεγάλη θεσμική τομή αποτελεί η πρόταση να επιτρέπεται η παραπομπή ψηφισμένων νομοσχεδίων στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο πριν από τη δημοσίευσή τους.

Δικαίωμα παραπομπής θα μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να έχουν:

• ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας,
• ο Πρωθυπουργός,
• η Βουλή.

Μέχρι την έκδοση της απόφασης θα αναστέλλεται η δημοσίευση του νόμου.

Για εκλογικούς νόμους, η παραπομπή προτείνεται να είναι υποχρεωτική.

Η αλλαγή εισάγει στην ελληνική έννομη τάξη ένα είδος προληπτικού ελέγχου συνταγματικότητας, πριν ο νόμος τεθεί σε εφαρμογή.

Οι υποστηρικτές της θεωρούν ότι θα αποτρέπονται θεσμικές κρίσεις και θα περιορίζεται η ανασφάλεια δικαίου.

Οι επικριτές της φοβούνται ότι τα δικαστήρια θα εμπλέκονται ακόμη περισσότερο στην πολιτική διαδικασία και ότι η νομοθέτηση μπορεί να καθυστερεί ή να μετατρέπεται σε διαρκή δικαστική διαπραγμάτευση.

Οι τρεις ηχηρές απουσίες

Από την ψηφοφορία απουσίασαν τρεις βουλευτές:

• ο πρώην πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς,
• ο πρώην υπουργός Μάριος Σαλμάς,
• ο ανεξάρτητος βουλευτής Γιάννης Κόντης.

Η απουσία του Αντώνη Σαμαρά έχει ξεχωριστή πολιτική βαρύτητα, λόγω της ευρύτερης απόστασής του από την κυβερνητική ηγεσία και των σεναρίων για τις μελλοντικές του κινήσεις.

Δεν άλλαξε την έκβαση της ψηφοφορίας, λειτουργεί όμως ως ακόμη μία υπενθύμιση ότι η συνταγματική διαδικασία εξελίσσεται παράλληλα με τις ανακατατάξεις στην Κεντροδεξιά.

Η ΝΔ κέρδισε την εκκίνηση, όχι τον τερματισμό

Για την κυβέρνηση, το γεγονός ότι όλες οι προτάσεις πέρασαν αποτελεί πολιτική επιτυχία. Διατήρησε τη συνοχή της Κοινοβουλευτικής Ομάδας, άνοιξε το σύνολο των θεσμικών κεφαλαίων που είχε επιλέξει και διαμόρφωσε την ατζέντα της επόμενης Αναθεωρητικής Βουλής.

Ωστόσο, οι αριθμοί είναι αμείλικτοι.

Οι 158 έως 161 ψήφοι αρκούν για να συνεχιστεί η διαδικασία, όχι για να ολοκληρωθεί χωρίς μεγάλους συμβιβασμούς.

Η επόμενη Βουλή θα χρειαστεί 180 ψήφους για τις τελικές αλλαγές. Σε ένα κατακερματισμένο και αβέβαιο μετεκλογικό περιβάλλον, μια τέτοια πλειοψηφία δεν θα προκύψει αυτόματα.

Θα απαιτηθούν:

• προγραμματικές συγκλίσεις,
• θεσμικές εγγυήσεις,
• αλλαγές στις αρχικές διατυπώσεις,
• πολιτικές ανταλλαγές ανάμεσα στα κόμματα.

Η Αναθεώρηση μετατρέπεται σε άτυπο εκλογικό διακύβευμα

Η συνταγματική διαδικασία είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε να παρεμβάλλονται εκλογές ανάμεσα στις δύο Βουλές. Ο σκοπός είναι οι πολίτες να γνωρίζουν ποιες αλλαγές προτείνονται και να συνεκτιμούν τις θέσεις των κομμάτων πριν ψηφίσουν.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η Αναθεώρηση θα αποτελέσει μέρος της επόμενης εκλογικής αντιπαράθεσης.

Η Νέα Δημοκρατία θα ζητήσει εντολή για:

• μη κρατικά πανεπιστήμια,
• αξιολόγηση στο Δημόσιο,
• αλλαγή του άρθρου 86,
• νέο σύστημα επιλογής δικαστών,
• συνταγματική κατοχύρωση της δημοσιονομικής σταθερότητας.

Το ΠΑΣΟΚ θα επιχειρήσει να εμφανιστεί ως η δύναμη που μπορεί να επιβάλει θεσμικές εγγυήσεις και να αποτρέψει μονομερείς κυβερνητικές διατυπώσεις.

Τα υπόλοιπα κόμματα θα επενδύσουν στην κριτική ότι η Αναθεώρηση κινείται σε συντηρητική ή υπερβολικά κυβερνητική κατεύθυνση.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποια άρθρα πέρασαν

Η πρώτη ψηφοφορία έδωσε μια σαφή απάντηση στο διαδικαστικό σκέλος: οι προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας παραμένουν ζωντανές.

Δεν απάντησε όμως στο ουσιαστικό ερώτημα:

Μπορεί το πολιτικό σύστημα να συμφωνήσει σε ένα νέο θεσμικό συμβόλαιο με 180 ψήφους;

Το άρθρο 16, η ευθύνη υπουργών, η ηγεσία της Δικαιοσύνης, η αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων, η τεχνητή νοημοσύνη και η προσιτή κατοικία δεν αποτελούν απλώς τεχνικές αλλαγές.

Αφορούν τη σχέση κράτους και πολίτη, κυβέρνησης και Δικαιοσύνης, δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, πλειοψηφίας και θεσμικών αντιβάρων.

Η Νέα Δημοκρατία άνοιξε την πόρτα της Αναθεώρησης. Το ΠΑΣΟΚ, όμως, κρατά πλέον ένα από τα βασικά κλειδιά για να περάσει η χώρα στην επόμενη συνταγματική εποχή.

Πηγή: pagenews.gr