Κληρονομιές-σοκ από σήμερα: Χρέη δεν «τρώνε» πια την προσωπική περιουσία–Νέα μερίδια, διαθήκες και συμβάσεις

Από σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου, αλλάζουν οι κανόνες για εκατομμύρια οικογένειες: οι κληρονόμοι προστατεύονται περισσότερο από τα χρέη του αποβιώσαντος, ο σύζυγος ενισχύεται όταν υπάρχει ένα παιδί, η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική αξίωση και ανοίγει ο δρόμος για κληρονομικές συμβάσεις πριν από τον θάνατο. Ο νέος νόμος 5303/2026 ξαναγράφει μετά από δεκαετίες βασικούς κανόνες του Κληρονομικού Δικαίου.

Αλλάζει από σήμερα, Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, το τοπίο στις κληρονομιές στην Ελλάδα.

Ο ν. 5303/2026, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α΄81/22.05.2026 και αναμόρφωσε το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα, περνά πλέον στην ουσιαστική εφαρμογή του για τους θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου και μετά.

Οι αλλαγές δεν είναι τεχνικές.

Αγγίζουν σχεδόν κάθε οικογένεια που μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με μία κληρονομιά: χρέη, ακίνητα, σύζυγοι, παιδιά, διαθήκες, σύντροφοι χωρίς γάμο, ακόμη και άνθρωποι που φρόντιζαν δωρεάν τον αποβιώσαντα.

Το μεγάλο «τείχος» απέναντι στα χρέη

Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή αφορά την ευθύνη για τα χρέη της κληρονομιάς.

Η λογική του νέου πλαισίου είναι να διαχωρίζεται πιο καθαρά η κληρονομιαία περιουσία από την ήδη υπάρχουσα προσωπική περιουσία του κληρονόμου.

Έτσι, ο κληρονόμος δεν αντιμετωπίζει πλέον με τον ίδιο τρόπο τον κίνδυνο να «φορτωθεί» προσωπικά οφειλές που υπερβαίνουν την αξία όσων κληρονόμησε.

Η νέα αρχιτεκτονική του νόμου περιορίζει την ευθύνη για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας μέχρι την αξία του ενεργητικού της, αντί να αφήνει απροστάτευτη την προσωπική περιουσία του κληρονόμου. Η μεταρρύθμιση έχει αναλυθεί ως μία από τις κεντρικότερες αλλαγές του νέου Κληρονομικού Δικαίου.

Πρακτικά, το νέο σύστημα επιχειρεί να εμποδίσει το σενάριο μιας «κληρονομιάς-παγίδας», όπου κάποιος αποδέχεται περιουσία και αργότερα βρίσκεται αντιμέτωπος με χρέη που απειλούν και όσα είχε αποκτήσει ο ίδιος πριν από τον θάνατο του συγγενή του.

Ένα παιδί; Ο σύζυγος παίρνει πλέον το 1/3

Αλλάζει και η κατανομή της εξ αδιαθέτου κληρονομίας.

Όταν ο αποβιώσας αφήνει σύζυγο και ένα παιδί, ο επιζών σύζυγος λαμβάνει πλέον το 1/3 της κληρονομίας και το παιδί τα υπόλοιπα 2/3.

Με το προηγούμενο καθεστώς, το μερίδιο του συζύγου ήταν 1/4.

Εάν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό του συζύγου παραμένει στο 1/4, ενώ τα υπόλοιπα 3/4 μοιράζονται μεταξύ των παιδιών. Αυτό προβλέπεται πλέον ρητά στο νέο άρθρο 1810 του Αστικού Κώδικα.

Άρα:

• σύζυγος + 1 παιδί → σύζυγος 1/3, παιδί 2/3,
• σύζυγος + 2 ή περισσότερα παιδιά → σύζυγος 1/4, παιδιά συνολικά 3/4.

Και η οικογενειακή στέγη προστατεύεται

Ο νέος νόμος ενισχύει και τη θέση του επιζώντος συζύγου ως προς την κατοικία.

Προβλέπεται δυνατότητα αποκλειστικής χρήσης της κύριας οικογενειακής στέγης χωρίς αντάλλαγμα για συγκεκριμένο διάστημα μετά τον θάνατο, ενώ γενικότερα ενισχύεται η θέση του συζύγου στη διαδοχή.

Η λογική του νομοθέτη είναι να μη βρίσκεται ο επιζών σύζυγος αντιμέτωπος, αμέσως μετά τον θάνατο, και με άμεση στεγαστική ανασφάλεια.

Νόμιμη μοίρα: Τέλος στην αυτόματη συγκυριότητα

Μία από τις πιο ουσιαστικές αλλαγές αφορά τη νόμιμη μοίρα.

Μέχρι σήμερα, η νόμιμη μοίρα μπορούσε να οδηγήσει σε συγκυριότητες επί ακινήτων και άλλων περιουσιακών στοιχείων, δημιουργώντας συχνά δύσκολες οικογενειακές και επιχειρηματικές εμπλοκές.

Με το νέο άρθρο 1820, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κατά κανόνα σε χρηματική αξίωση.

Οι κατιόντες, οι γονείς και ο επιζών σύζυγος που θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι εξακολουθούν να προστατεύονται, όμως η αξίωσή τους αντιστοιχεί πλέον στο μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας τους και εκφράζεται πρωτίστως σε χρήμα.

Το δικαστήριο μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να διατάξει αυτούσια απόδοση περιουσιακού στοιχείου ή ποσοστού του.

Η αλλαγή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική σε οικογενειακές επιχειρήσεις και ακίνητα, επειδή μειώνει τον κίνδυνο να δημιουργούνται κατακερματισμένες συγκυριότητες μετά από κάθε κληρονομική διαδοχή.

Η μεγάλη καινοτομία: Κληρονομικές συμβάσεις πριν από τον θάνατο

Για πρώτη φορά εισάγεται ευρύ πλαίσιο για κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου.

Ο κληρονομούμενος μπορεί πλέον, με συμβολαιογραφική σύμβαση και αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων, να ρυθμίζει εκ των προτέρων ζητήματα της μελλοντικής κληρονομικής του διαδοχής.

Το νέο άρθρο 1798 επιτρέπει μεταξύ άλλων την εγκατάσταση κληρονόμου, τη σύσταση κληροδοσίας και άλλες ρυθμίσεις αιτία θανάτου μέσω σύμβασης.

Αυτό αλλάζει σημαντικά τον οικογενειακό και περιουσιακό σχεδιασμό.

Πλέον δεν υπάρχει μόνο η διαθήκη ως μονομερής πράξη.

Υπάρχει και η δυνατότητα δεσμευτικής συμφωνίας, με αυστηρό συμβολαιογραφικό τύπο.

Μπορεί κάποιος να παραιτηθεί προκαταβολικά

Το νέο πλαίσιο επιτρέπει επίσης συμφωνίες μελλοντικών κληρονόμων για παραίτηση από δικαιώματα που διαφορετικά θα μπορούσαν να οδηγήσουν μετά τον θάνατο σε διαμάχες.

Έτσι, ο περιουσιακός σχεδιασμός μπορεί να γίνει νωρίτερα και με μεγαλύτερη ασφάλεια, υπό τις προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος και με τη συμμετοχή συμβολαιογράφου.

Χρήματα και σε εκείνον που φρόντιζε τον αποβιώσαντα

Ο νόμος αναγνωρίζει και μία κοινωνική πραγματικότητα που μέχρι σήμερα βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό εκτός Κληρονομικού Δικαίου.

Πρόσωπο που παρείχε ουσιαστική και άμισθη φροντίδα στον αποβιώσαντα, χωρίς να έχει σχετική νομική υποχρέωση, μπορεί υπό τις προϋποθέσεις του νόμου να δικαιούται κληροδοσία.

Το ύψος της κρίνεται με βάση στοιχεία όπως η φύση, η διάρκεια και η έκταση της φροντίδας.

Πρόκειται για σημαντική αναγνώριση περιπτώσεων όπου φίλοι, σύντροφοι ή άλλα πρόσωπα επωμίστηκαν για μεγάλο διάστημα τη φροντίδα κάποιου χωρίς να είναι τυπικοί συγγενείς.

Και ο άγαμος σύντροφος αποκτά για πρώτη φορά θέση

Το νέο δίκαιο αναγνωρίζει υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις δικαιώματα και σε πρόσωπο που ζούσε σε σταθερή ελεύθερη ένωση με τον αποβιώσαντα.

Εάν δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που καλείται στην κληρονομία, ο σύντροφος με τον οποίο ο κληρονομούμενος συζούσε μόνιμα τα τελευταία τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του μπορεί υπό δικαστικά ελεγχόμενες προϋποθέσεις να αποκτήσει δικαίωμα στην κληρονομία.

Δεν εξισώνεται αυτομάτως με τον σύζυγο.

Αλλά για πρώτη φορά η πραγματική, σταθερή συμβίωση χωρίς γάμο αποκτά σαφέστερη θέση στο ελληνικό Κληρονομικό Δίκαιο.

Διαθήκες: Αυστηρότερο φίλτρο όταν εμφανίζεται «τρίτος»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αλλαγές στις ιδιόγραφες διαθήκες.

Το νέο πλαίσιο ενισχύει τον έλεγχο στις περιπτώσεις όπου από ιδιόγραφη διαθήκη εμφανίζεται ως κληρονόμος πρόσωπο που δεν ανήκει στον στενό συγγενικό κύκλο.

Η διαδικασία κήρυξης της ιδιόγραφης διαθήκης ως κυρίας αποκτά μεγαλύτερο βάρος, ακριβώς για να μειωθεί ο κίνδυνος κατασκευασμένων ή αμφισβητούμενων διαθηκών. Η σχετική δικαστική διαδικασία ρυθμίζεται ειδικά από το νέο πλαίσιο.

Όπως έχει επισημανθεί από συμβολαιογραφικούς κύκλους, πρόκειται για μέτρο που στοχεύει στην αντιμετώπιση περιπτώσεων όπου ιδιόγραφες διαθήκες εμφανίζονταν μετά τον θάνατο και δημιουργούσαν σοβαρές αμφισβητήσεις.

Η μεγάλη ημερομηνία: 15 ή 16 Σεπτεμβρίου

Η ημερομηνία του θανάτου είναι πλέον καθοριστική.

Για θανάτους που συνέβησαν έως και τις 15 Σεπτεμβρίου 2026, εφαρμόζονται κατά βάση οι παλαιότερες μεταβατικές ρυθμίσεις όπου αυτό προβλέπεται.

Για θανάτους από 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, ενεργοποιείται το νέο κληρονομικό καθεστώς.

Αυτό σημαίνει ότι δύο οικογένειες με παρόμοια περιουσιακή κατάσταση μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπες με διαφορετικούς κανόνες, ανάλογα με το πότε επήλθε ο θάνατος.

Οι 7 αλλαγές που πρέπει να θυμάται κάθε οικογένεια

Από σήμερα:

• τα χρέη δεν αντιμετωπίζονται πλέον με την ίδια έκθεση της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου,
• ο σύζυγος με ένα παιδί ανεβαίνει από 1/4 σε 1/3,
• η νόμιμη μοίρα γίνεται κατά κανόνα χρηματική απαίτηση,
• θεσπίζονται κληρονομικές συμβάσεις,
• αναγνωρίζεται η άμισθη φροντίδα,
• αποκτά θέση υπό προϋποθέσεις ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση,
• και αυστηροποιείται η διαδικασία γύρω από ορισμένες ιδιόγραφες διαθήκες.

Η μεγαλύτερη αλλαγή μετά από δεκαετίες

Το ελληνικό Κληρονομικό Δίκαιο βασιζόταν επί πολλές δεκαετίες σε κανόνες που είχαν σχεδιαστεί για μία πολύ διαφορετική κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα.

Οι οικογένειες άλλαξαν.

Η αξία των ακινήτων άλλαξε.

Η τραπεζική χρηματοδότηση και τα χρέη άλλαξαν.

Οι μορφές συμβίωσης άλλαξαν.

Και η μεταβίβαση επιχειρήσεων ή μεγάλης περιουσίας έγινε πολύ πιο σύνθετη.

Ο ν. 5303/2026 επιχειρεί να προσαρμόσει το σύστημα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Από σήμερα, όμως, η μεταρρύθμιση παύει να είναι απλώς ένας νόμος στο ΦΕΚ.

Μπαίνει στην καθημερινότητα των οικογενειών.

Και για όποιον πρόκειται να αποδεχθεί κληρονομιά, να συντάξει διαθήκη ή να σχεδιάσει τη μεταβίβαση της περιουσίας του, οι παλιοί κανόνες δεν αρκούν πλέον.

Πηγή: pagenews.gr