Η μεγάλη ανατροπή: S-400, κυρώσεις και F-35

Η δημόσια πολιτική αποκατάσταση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν από τον Ντόναλντ Τραμπ δεν αποτελεί απλώς διπλωματική χειρονομία. Συνιστά μήνυμα προς το ΝΑΤΟ, το Κογκρέσο, τη Ρωσία και το Ισραήλ ότι η Τουρκία επιστρέφει στο επίκεντρο της αμερικανικής στρατηγικής, έστω κι αν οι θεσμικοί περιορισμοί παραμένουν ισχυροί.

Τι πραγματικά συνέβη

Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες διπλωματικές επιτυχίες της Τουρκίας των τελευταίων ετών. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ όχι μόνο επέλεξε να παραστεί προσωπικά, αλλά προσέφερε στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αυτό που στην Ουάσιγκτον περιγράφεται ως full political rehabilitation.

Οι δημόσιοι έπαινοι προς τον Τούρκο πρόεδρο, η δέσμευση για άρση των αμερικανικών κυρώσεων και η προθυμία επανεξέτασης της επιστροφής της Τουρκίας στο πρόγραμμα των μαχητικών F-35 αποτέλεσαν την πιο σαφή ένδειξη ότι ο Λευκός Οίκος επιδιώκει ένα νέο κεφάλαιο στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις.

Η εικόνα είχε ιδιαίτερο συμβολισμό.

Την ώρα που ο Τραμπ επέλεγε συγκρουσιακή ρητορική απέναντι σε αρκετούς Ευρωπαίους συμμάχους, εμφανιζόταν εξαιρετικά θερμός απέναντι στον Ερντογάν, δημιουργώντας την εντύπωση ότι η Άγκυρα αποτελεί πλέον έναν από τους λίγους συνομιλητές που απολαμβάνουν προσωπική πολιτική εμπιστοσύνη από τον Αμερικανό πρόεδρο.

 Το παρασκήνιο που δεν ειπώθηκε

Στην Άγκυρα θεωρούν ότι το πρώτο μεγάλο κέρδος ήρθε πριν ακόμη αρχίσει η Σύνοδος.

Ο Τραμπ, ο οποίος επανειλημμένα έχει αμφισβητήσει τη χρησιμότητα του ΝΑΤΟ και έχει αποφύγει παρόμοιες διοργανώσεις στο παρελθόν, αποκάλυψε ότι ένας από τους βασικούς λόγους που ταξίδεψε στην Τουρκία ήταν ο ίδιος ο Ερντογάν.

«Ήρθα γιατί ο Ρετζέπ φιλοξενούσε τη Σύνοδο», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ο Ερντογάν δεν έκρυψε την ικανοποίησή του.

«Ήταν ιδιαίτερα σημαντικό ότι ο κ. Τραμπ υπογράμμισε τη σημασία που αποδίδει στη φιλία μας.»

Για την τουρκική προεδρία, αυτή η δημόσια αναφορά είχε ίσως μεγαλύτερη αξία ακόμη και από τις εξαγγελίες για τα F-35, καθώς αποκαθιστά πολιτικά τον Τούρκο πρόεδρο απέναντι στη Δύση μετά από χρόνια ψυχρότητας με τις κυβερνήσεις Μπάιντεν και αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Σύμφωνα με δυτικούς διπλωματικούς κύκλους, η προσωπική χημεία Trump–Erdogan αποτελεί έναν από τους πιο υποτιμημένους παράγοντες της νέας ισορροπίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Σε αντίθεση με την περισσότερο θεσμική προσέγγιση προηγούμενων αμερικανικών κυβερνήσεων, ο Τραμπ δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στις προσωπικές σχέσεις ηγετών, γεγονός που προσφέρει στην Άγκυρα ένα σαφές πλεονέκτημα πρόσβασης στον Λευκό Οίκο.

Η μεγάλη ανατροπή: S-400, κυρώσεις και F-35

Το σημαντικότερο πολιτικό αποτέλεσμα της Συνόδου αφορά δύο ζητήματα που εδώ και χρόνια δηλητηριάζουν τις σχέσεις Ουάσιγκτον–Άγκυρας.

Ο Τραμπ δήλωσε ότι σκοπεύει να εργαστεί για την άρση των κυρώσεων CAATSA που επιβλήθηκαν στην Τουρκία μετά την αγορά του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400.

Παράλληλα εμφανίστηκε ανοικτός στο ενδεχόμενο επανένταξης της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35.

«Θα το εξετάσουμε.»

Η δήλωση μπορεί να ήταν προσεκτική, ωστόσο στην Άγκυρα ερμηνεύθηκε ως η πρώτη πραγματική ένδειξη ότι η Ουάσιγκτον εξετάζει σοβαρά την αντιστροφή μιας πολιτικής που θεωρούνταν μέχρι πρόσφατα αμετάκλητη.

Εάν οι δεσμεύσεις αυτές υλοποιηθούν, θα πρόκειται για τη μεγαλύτερη αλλαγή αμερικανικής πολιτικής απέναντι στην Τουρκία μετά το 2019.

Οι θεσμοί μπορεί να σταματήσουν τον Τραμπ

Το πολιτικό μήνυμα, ωστόσο, απέχει αρκετά από την εφαρμογή.

Το Κογκρέσο εξακολουθεί να διατηρεί εξαιρετικά σκληρή στάση απέναντι στην Τουρκία.

Ρεπουμπλικάνοι και Δημοκρατικοί έχουν επανειλημμένα καταστήσει σαφές ότι η κατοχή των ρωσικών S-400 είναι ασύμβατη με τη συμμετοχή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35.

Με άλλα λόγια, ακόμη κι αν ο Τραμπ επιθυμεί την επαναπροσέγγιση, θα χρειαστεί να υπερβεί θεσμικά, νομικά και πολιτικά εμπόδια που δεν ελέγχει πλήρως.

Παράλληλα υπάρχει και ο ρωσικός παράγοντας.

Οι συμφωνίες για τους S-400 περιλαμβάνουν ρήτρες τελικού χρήστη (end-user obligations), γεγονός που περιορίζει τα περιθώρια της Άγκυρας να απομακρύνει ή να παραδώσει το σύστημα χωρίς να προκαλέσει σοβαρή ένταση με τη Μόσχα.

Έτσι, οι εξαγγελίες του Τραμπ αποτελούν προς το παρόν πολιτική πρόθεση και όχι δεσμευμένη κρατική πολιτική.

Η Τουρκία κερδίζει πόντους μέσα στο ΝΑΤΟ

Η Σύνοδος επιβεβαίωσε κάτι που αρκετές δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών αξιολογούν εδώ και μήνες:

Η Τουρκία επιχειρεί να μετατραπεί από «δύσκολο σύμμαχο» σε indispensable ally της νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας.

Ως η δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του ΝΑΤΟ, η Άγκυρα προβάλλει πλέον τον εαυτό της ως κρίσιμο πυλώνα για:

• τη Μαύρη Θάλασσα,
• τη Μέση Ανατολή,
• τον Καύκασο,
• την Ανατολική Μεσόγειο,
• αλλά και την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία.

Ο Τραμπ ενίσχυσε ακόμη περισσότερο αυτή την εικόνα όταν υπερασπίστηκε δημόσια τον Ερντογάν απέναντι στις αντιρρήσεις του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου σχετικά με πιθανές πωλήσεις F-35 στην Τουρκία.

Η παρέμβαση δεν πέρασε απαρατήρητη.

Σε διπλωματικούς κύκλους ερμηνεύτηκε ως μήνυμα ότι η νέα αμερικανική κυβέρνηση δεν σκοπεύει να αφήσει το Ισραήλ να καθορίζει μονομερώς τις αποφάσεις ασφαλείας που αφορούν την Τουρκία.

Οι υπόλοιποι σύμμαχοι βλέπουν μια διαφορετική Αμερική

Ενώ η Τουρκία απολάμβανε την εύνοια του Λευκού Οίκου, αρκετοί Ευρωπαίοι σύμμαχοι βρέθηκαν στο στόχαστρο του Τραμπ.

Ο Αμερικανός πρόεδρος απείλησε την Ισπανία με εμπορικές κυρώσεις λόγω των αμυντικών δαπανών, επανέφερε τις γνωστές διεκδικήσεις του για τη Γροιλανδία και άσκησε σκληρή κριτική σε σειρά συμμάχων.

Η αντίθεση ήταν εμφανής.

Απέναντι στους περισσότερους Ευρωπαίους, ο Τραμπ επέλεξε τη σύγκρουση.

Απέναντι στον Ερντογάν, επέλεξε τη στρατηγική αποκατάσταση.

Παρά τις εντάσεις, ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, επέμεινε ότι η Σύνοδος απέδειξε την ενότητα της Συμμαχίας.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα πέρασαν σε δεύτερο πλάνο

Ίσως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της Συνόδου δεν ήταν όσα ειπώθηκαν, αλλά όσα δεν ειπώθηκαν.

Η διοργάνωση πραγματοποιήθηκε ενώ στην Τουρκία συνεχίζονται συλλήψεις στελεχών της αντιπολίτευσης, δημοσιογράφων και γνωστού κωμικού, προκαλώντας διεθνείς αντιδράσεις για την κατάσταση του κράτους δικαίου.

Παρ’ όλα αυτά, τα ζητήματα δημοκρατίας βρέθηκαν αισθητά χαμηλότερα στην ατζέντα σε σχέση με προηγούμενα χρόνια.

Ο Μαρκ Ρούτε υπενθύμισε ότι:

«Η δημοκρατία περιλαμβάνει την ελευθερία της έκφρασης, την ελευθερία του Τύπου και το δικαίωμα στη διαμαρτυρία.»

Ωστόσο, η γενική εικόνα ήταν ότι οι δυτικές κυβερνήσεις δίνουν πλέον μεγαλύτερη βαρύτητα στη στρατιωτική αξία της Τουρκίας παρά στις δημοκρατικές επιδόσεις της.

Στελέχη της τουρκικής αντιπολίτευσης υποστηρίζουν ότι η ολοένα στενότερη σχέση του Ερντογάν με την Ουάσιγκτον αντανακλά μια νέα μορφή πολιτικής εξάρτησης. Αντίθετα, επικριτές των δυτικών κυβερνήσεων υποστηρίζουν ότι η γεωπολιτική βαρύτητα της Άγκυρας έχει οδηγήσει σε αισθητή υποχώρηση της δημόσιας πίεσης για θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

H Σύνοδος δεν αποτελεί ακόμη στρατηγική επαναφορά της Τουρκίας στη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας. Αποτελεί όμως την ισχυρότερη πολιτική ένδειξη ότι ο Ντόναλντ Τραμπ επιθυμεί να επαναφέρει την Άγκυρα στον στενό πυρήνα των αμερικανικών εταίρων.

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι αν ο Τραμπ θέλει να αλλάξει πολιτική απέναντι στην Τουρκία.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορεί.

Η αμερικανική γραφειοκρατία, το Κογκρέσο, οι περιορισμοί του νόμου CAATSA, η παρουσία των S-400, οι ισορροπίες με το Ισραήλ και η αντίδραση της Ρωσίας συνθέτουν ένα πλέγμα θεσμικών και γεωπολιτικών εμποδίων που δεν αίρονται με προσωπικές σχέσεις.

Αν οι κυρώσεις πράγματι αρθούν και ανοίξει ξανά ο δρόμος για τα F-35, οι αμερικανοτουρκικές σχέσεις θα μπορούσαν να εισέλθουν στην πιο παραγωγική τους φάση εδώ και σχεδόν μία δεκαετία.

Αν όμως οι δεσμεύσεις προσκρούσουν στο Κογκρέσο ή στη νομική πραγματικότητα της Ουάσιγκτον, η Σύνοδος της Άγκυρας θα μείνει στην ιστορία ως μια εντυπωσιακή επίδειξη προσωπικής διπλωματίας του Τραμπ και του Ερντογάν — αλλά χωρίς το στρατηγικό αποτέλεσμα που η Άγκυρα επιδιώκει.

Πηγή: pagenews.gr