Η Ευρώπη έχει τα λεφτά, αλλά όχι τα «όπλα»: Η νέα οικονομική μάχη που απειλεί να την αφήσει πίσω

Από τις κυρώσεις στη Ρωσία και το SWIFT έως τις σπάνιες γαίες και τις εφοδιαστικές αλυσίδες – Γιατί η ΕΕ καλείται να μετατρέψει την τεράστια οικονομική της ισχύ σε γεωπολιτική δύναμη και η πρόταση για έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό οικονομικής ασφάλειας

Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους οικονομικούς πόλους του πλανήτη. Διαθέτει μια αγορά περίπου 450 εκατομμυρίων καταναλωτών, τεράστια εμπορική ισχύ, πρόσβαση σε κρίσιμες χρηματοπιστωτικές υποδομές και τη δυνατότητα να επηρεάζει τις επιχειρηματικές αποφάσεις κρατών και πολυεθνικών.

Κι όμως, στη νέα εποχή του παγκόσμιου ανταγωνισμού εμφανίζει μια σοβαρή αδυναμία: η οικονομική της ισχύς δεν μεταφράζεται πάντοτε με την ίδια ταχύτητα σε γεωπολιτική ισχύ.

Η διεθνής οικονομία απομακρύνεται σταδιακά από την εποχή της ανεμπόδιστης παγκοσμιοποίησης. Εμπόριο, ενέργεια, τεχνολογία, πρώτες ύλες, ναυτιλία, τραπεζικές συναλλαγές και εφοδιαστικές αλυσίδες αποτελούν πλέον κομμάτια της στρατηγικής αντιπαράθεσης των μεγάλων δυνάμεων.

Και αυτό δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα για τις Βρυξέλλες:

Μπορεί η Ευρώπη να παραμείνει οικονομικός γίγαντας χωρίς να αποκτήσει τα εργαλεία ενός πραγματικού στρατηγικού παίκτη;

Από το ελεύθερο εμπόριο στον «οικονομικό πόλεμο»

Οι κανόνες αλλάζουν με εντυπωσιακή ταχύτητα.

Η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Κίνας απέδειξε ότι ακόμη και οι σπάνιες γαίες, οι ημιαγωγοί και οι κρίσιμες πρώτες ύλεςμπορούν να χρησιμοποιηθούν ως γεωπολιτικοί μοχλοί πίεσης.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε αντίστοιχα τη δύναμη των χρηματοπιστωτικών κυρώσεων, των περιορισμών στις εξαγωγές τεχνολογίας και της αποκοπής τραπεζών από διεθνή δίκτυα.

Στη νέα πραγματικότητα, τα «όπλα» δεν είναι μόνο στρατιωτικά.

Μπορεί να είναι:

• οι ενεργειακές ροές,
• οι ημιαγωγοί και τα προηγμένα ηλεκτρονικά,
• οι σπάνιες γαίες,
• οι τραπεζικές συναλλαγές,
• η πρόσβαση σε μια μεγάλη αγορά,
• οι εξαγωγικοί περιορισμοί,
• οι κυρώσεις,
• οι θαλάσσιες μεταφορές,
• ακόμη και συγκεκριμένοι κρίκοι μιας παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας.

Αυτό είναι ουσιαστικά το νέο economic statecraft: η χρησιμοποίηση οικονομικών εργαλείων για την επίτευξη στρατηγικών και γεωπολιτικών στόχων.

Το τεράστιο όπλο των 450 εκατ. καταναλωτών

Η Ευρώπη κάθε άλλο παρά ανίσχυρη είναι.

Η ενιαία αγορά των περίπου 450 εκατ. ανθρώπων αποτελεί από μόνη της τεράστιο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα, ενώ η ΕΕ αντιπροσωπεύει περίπου το 16% του παγκόσμιου εμπορίου αγαθών, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται η ανάλυση.

Για πολλές τρίτες χώρες, η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά αποτελεί οικονομική αναγκαιότητα.

Αυτό σημαίνει ότι οι Βρυξέλλες διαθέτουν δυνητικά ένα πανίσχυρο μέσο πίεσης: όποιος θέλει πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά πρέπει να λαμβάνει σοβαρά υπόψη τους ευρωπαϊκούς κανόνες και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα.

Υπάρχει και ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας.

Το SWIFT, ένας από τους σημαντικότερους κόμβους χρηματοπιστωτικής επικοινωνίας παγκοσμίως, εδρεύει στο Βέλγιο. Η σημασία του έγινε ιδιαίτερα εμφανής όταν χρησιμοποιήθηκε στο πλαίσιο των διεθνών κυρώσεων κατά του Ιράν και αργότερα της Ρωσίας.

Η Ευρώπη, επομένως, διαθέτει οικονομικά «chokepoints» που μπορούν υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις να αποκτήσουν τεράστια γεωπολιτική αξία.

Το πρόβλημα δεν είναι η δύναμη – Είναι ο κατακερματισμός

Εδώ βρίσκεται το ευρωπαϊκό παράδοξο.

Η ΕΕ έχει τα εργαλεία, αλλά η λήψη και κυρίως η εφαρμογή αποφάσεων παραμένουν κατακερματισμένες.

Οι αρμοδιότητες για κυρώσεις, εξαγωγικούς ελέγχους, εμπορική πολιτική, χρηματοπιστωτική εποπτεία και πληροφορίες μοιράζονται μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, διαφορετικών ευρωπαϊκών θεσμών και των 27 κρατών-μελών.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια χαρακτηριστική ευρωπαϊκή ασυμμετρία:

Οι Βρυξέλλες αποφασίζουν – τα δίκτυα παράκαμψης προσαρμόζονται ταχύτερα.

Και υπάρχουν ήδη παραδείγματα.

Τα ευρωπαϊκά προϊόντα που βρίσκουν… παράδρομο προς τη Ρωσία

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία παρατηρήθηκε μεγάλη αύξηση εξαγωγών συγκεκριμένων κατηγοριών προϊόντων προς χώρες του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας.

Το πρόβλημα είναι ότι μέρος των προϊόντων διπλής χρήσης μπορεί μέσω ενδιάμεσων εμπορικών διαδρομών να καταλήγει τελικά στη Ρωσία.

Ηλεκτρονικά εξαρτήματα, μικροτσίπ και προηγμένα τεχνολογικά προϊόντα έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή μπορούν να χρησιμοποιηθούν και από τη ρωσική αμυντική βιομηχανία.

Δημιουργείται έτσι ένα παιχνίδι «γάτας και ποντικιού»:

η ΕΕ επιβάλλει περιορισμούς, οι εμπορικές ροές αλλάζουν κατεύθυνση και στη συνέχεια απαιτούνται νέοι μηχανισμοί εντοπισμού των διαδρομών παράκαμψης.

Ο «σκιώδης στόλος» του Πούτιν

Ακόμη χαρακτηριστικότερο είναι το παράδειγμα του λεγόμενου ρωσικού shadow fleet.

Πρόκειται για δεξαμενόπλοια, συχνά μεγάλης ηλικίας και με σύνθετες ή μεταβαλλόμενες δομές ιδιοκτησίας και σημαίας, τα οποία χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου περιορίζοντας την αποτελεσματικότητα των δυτικών κυρώσεων και του πλαφόν τιμής.

Η υπόθεση αυτή αποκαλύπτει ένα βασικό πρόβλημα κάθε καθεστώτος κυρώσεων:

δεν αρκεί να θεσπιστεί ένας περιορισμός – πρέπει να υπάρχει διαρκής δυνατότητα εντοπισμού και κλεισίματος των οδών παράκαμψής του.

Και ακριβώς εκεί η Ευρώπη χρειάζεται μεγαλύτερη ταχύτητα.

Η πρόταση: Μια «οικονομική ασπίδα» για την Ευρώπη

Μια ιδιαίτερα φιλόδοξη πρόταση που αναδεικνύεται μέσα από αυτή τη συζήτηση είναι η δημιουργία μιας European Agency for Economic Resilience – Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Οικονομικής Ανθεκτικότητας.

Δεν θα επρόκειτο απλώς για ακόμη μία γραφειοκρατική υπηρεσία των Βρυξελλών.

Η λογική θα ήταν να δημιουργηθεί ένας κεντρικός μηχανισμός που θα συγκεντρώνει και θα επεξεργάζεται πληροφορίες για τους οικονομικούς κινδύνους της ΕΕ.

Μεταξύ των πιθανών αρμοδιοτήτων του:

• συνεχής παρακολούθηση της εφαρμογής των κυρώσεων,
• εντοπισμός χωρών και εταιρικών δικτύων που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψή τους,
• χαρτογράφηση κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων,
• αναγνώριση στρατηγικών εξαρτήσεων της ευρωπαϊκής οικονομίας,
• εντοπισμός πιθανών «chokepoints» πριν αυτά χρησιμοποιηθούν εναντίον της Ευρώπης,
• καλύτερος συντονισμός των ευρωπαϊκών και εθνικών μηχανισμών οικονομικής ασφάλειας.

Η μεγάλη αλλαγή θα ήταν η μετάβαση από την αντίδραση στην πρόληψη.

Αντί δηλαδή η Ευρώπη να ανακαλύπτει μια ευπάθεια αφού ξεσπάσει η κρίση, θα επιχειρούσε να τη χαρτογραφήσει εκ των προτέρων.

Και μια ευρωπαϊκή «συμμαχία πληροφοριών»

Το πιο τολμηρό σκέλος της πρότασης αφορά τις υπηρεσίες πληροφοριών.

Η δημιουργία μιας αυτόνομης ευρωπαϊκής υπηρεσίας πληροφοριών θα προκαλούσε αναπόφευκτα αντιδράσεις από κυβερνήσεις που δεν επιθυμούν να παραχωρήσουν τόσο ευαίσθητες εθνικές αρμοδιότητες στις Βρυξέλλες.

Μια εναλλακτική θα μπορούσε να είναι ένα μόνιμο ευρωπαϊκό κολέγιο συνεργασίας των εθνικών υπηρεσιών πληροφοριών με αποκλειστική ή πρωτεύουσα έμφαση στην οικονομική ασφάλεια.

Κάθε χώρα θα διατηρούσε τον έλεγχο της υπηρεσίας της, αλλά οι πληροφορίες για κρίσιμες οικονομικές απειλές θα μπορούσαν να συγκεντρώνονται και να αξιολογούνται κεντρικά.

Μια τέτοια δομή θα μπορούσε να παρακολουθεί από ύποπτες εμπορικές διαδρομές μέχρι προσπάθειες απόκτησης ευρωπαϊκής τεχνολογίας και επικίνδυνες εξαρτήσεις από τρίτες χώρες.

Το μεγάλο πρόβλημα: Ποιος θα ελέγχει τον «οικονομικό στρατό» της Ευρώπης;

Η συγκέντρωση τέτοιας ισχύος στις Βρυξέλλες θα δημιουργούσε όμως και σοβαρά θεσμικά ζητήματα.

Ένας ευρωπαϊκός οργανισμός με πρόσβαση σε οικονομικές πληροφορίες, κυρώσεις και πιθανώς διαβαθμισμένες αναλύσεις θα χρειαζόταν αυστηρό πολιτικό και δημοκρατικό έλεγχο.

Ένα πιθανό μοντέλο θα μπορούσε να προβλέπει συμμετοχή:

• του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στην επιλογή της ηγεσίας,
• της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην επιχειρησιακή λειτουργία,
• του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στον δημοκρατικό και θεσμικό έλεγχο,
• των κρατών-μελών στη συλλογή και αξιολόγηση πληροφοριών.

Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργηθεί ένας ανεξέλεγκτος υπερμηχανισμός των Βρυξελλών.

Είναι να αποκτήσει η Ευρώπη ταχύτητα χωρίς να χάσει τη δημοκρατική λογοδοσία.

Το στοίχημα της επόμενης δεκαετίας

Η μεγάλη μάχη για την Ευρώπη ενδέχεται τελικά να μην κριθεί μόνο στα πεδία της Ουκρανίας ή στους αμυντικούς προϋπολογισμούς.

Μπορεί να κριθεί στα λιμάνια, στα εργοστάσια ημιαγωγών, στα ενεργειακά δίκτυα, στα χρηματοπιστωτικά συστήματα και στις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν οικοδομήσει εδώ και δεκαετίες μηχανισμούς οικονομικής πίεσης. Η Κίνα έχει αντιληφθεί τη στρατηγική σημασία της βιομηχανικής παραγωγής και των κρίσιμων πρώτων υλών. Η Ρωσία έμαθε να δημιουργεί μηχανισμούς παράκαμψης των δυτικών κυρώσεων.

Η Ευρώπη διαθέτει κάτι που όλοι τους θέλουν: μια τεράστια, πλούσια και εξαιρετικά ελκυστική αγορά.

Το ερώτημα είναι εάν θα μάθει να χρησιμοποιεί αυτή τη δύναμη στρατηγικά.

Γιατί στον κόσμο που διαμορφώνεται, δεν αρκεί να είσαι πλούσιος για να είσαι ισχυρός. Πρέπει να μπορείς και να μετατρέπεις τον πλούτο σου σε ισχύ.

Πηγή: pagenews.gr