Σερβία:Το λίθιο που θέλει η Ευρώπη απειλεί να γίνει πολιτική βόμβα–Η σύγκρουση Βρυξελλών και νέας πλειοψηφίας

Η εκλογική επικράτηση της φοιτητικής λίστας στη Σερβία δημιουργεί νέα δεδομένα για το στρατηγικό σχέδιο της ΕΕ να εξασφαλίσει ευρωπαϊκό λίθιο. Το αμφιλεγόμενο ορυχείο Jadar της Rio Tinto, που οι Βρυξέλλες έχουν χαρακτηρίσει στρατηγικό έργο, βρίσκεται στο επίκεντρο ενός κινήματος που ζητά την οριστική απαγόρευση της εξόρυξης. Το μεγάλο δίλημμα για την Ευρώπη: ενεργειακή αυτονομία ή σύγκρουση με τις πολιτικές δυνάμεις που διεκδικούν μια διαφορετική πορεία για τη Σερβία;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα από τα πιο σύνθετα γεωπολιτικά διλήμματα της πολιτικής της στα Δυτικά Βαλκάνια. Το λίθιο της Σερβίας, που μέχρι πρόσφατα παρουσιαζόταν ως στρατηγική ευκαιρία για την ευρωπαϊκή βιομηχανία ηλεκτρικών οχημάτων, εξελίσσεται σε πιθανή εστία σύγκρουσης ανάμεσα στις Βρυξέλλες και τη νέα πολιτική πραγματικότητα στο Βελιγράδι.

Στο επίκεντρο βρίσκεται το Jadar, το μεγάλο μεταλλευτικό σχέδιο της Rio Tinto στη δυτική Σερβία, κοντά στην πόλη Λόζνιτσα.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει συμπεριλάβει το έργο στα στρατηγικά σχέδια πρώτων υλών για την ευρωπαϊκή οικονομία. Ωστόσο, η φοιτητική εκλογική λίστα που αναδείχθηκε πρώτη στις πρόσφατες εκλογές, συγκεντρώνοντας σύμφωνα με τα αναφερόμενα αποτελέσματα περίπου 52%, περιλαμβάνει πρόσωπα και κινήματα που πρωταγωνίστησαν στην αντίσταση κατά του ορυχείου.

Η αντίφαση είναι πλέον πολιτική και όχι μόνο περιβαλλοντική.

Οι Βρυξέλλες βλέπουν στο Jadar μια ευκαιρία περιορισμού της εξάρτησης από τρίτες χώρες. Σημαντικό τμήμα του σερβικού κινήματος αλλαγής βλέπει στο ίδιο έργο μια απειλή για το περιβάλλον, την αγροτική παραγωγή και τη δημοκρατική λογοδοσία.

Ο αγρότης που έγινε σύμβολο αντίστασης στη Rio Tinto

Μία από τις χαρακτηριστικότερες προσωπικότητες της κινητοποίησης είναι ο Ζλάτκο Κοκάνοβιτς, αγρότης από το χωριό Γκόρνιε Νεντέλιτσε της δυτικής Σερβίας.

Εδώ και σχεδόν επτά χρόνια συμμετέχει ενεργά στον αγώνα κατά της δημιουργίας του ορυχείου.

Λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές, ως υποψήφιος της φοιτητικής λίστας, δήλωσε στην εφημερίδα Danas:

«Δεν έχει νόημα να συζητάμε με μια τέτοια εταιρεία».

Η θέση του είναι σαφής: νομοθετική απαγόρευση της έρευνας και εξόρυξης λιθίου στη Σερβία.

Η πρόταση αυτή ξεπερνά την αντίθεση σε ένα συγκεκριμένο επενδυτικό σχέδιο. Αμφισβητεί συνολικά το μοντέλο ανάπτυξης που βασίζεται στην εκμετάλλευση των κοιτασμάτων λιθίου.

Για τους υποστηρικτές του έργου, μια τέτοια απαγόρευση θα μπορούσε να στερήσει από τη Σερβία μια σημαντική βιομηχανική επένδυση.

Για τους αντιπάλους του, αποτελεί αναγκαία εγγύηση προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και των τοπικών κοινωνιών.

Το Jadar και το ευρωπαϊκό σχέδιο απεξάρτησης από την Κίνα

Η σημασία του Jadar υπερβαίνει κατά πολύ τα σύνορα της Σερβίας.

Το κοίτασμα ανακαλύφθηκε το 2004 από τη Rio Tinto και περιλαμβάνει το ορυκτό γιαδαρίτη, το οποίο περιέχει λίθιο και βόριο.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της εταιρείας, η προβλεπόμενη παραγωγή θα μπορούσε να φτάσει περίπου τους 58.000 τόνους ανθρακικού λιθίου ετησίως.

Η ποσότητα αυτή, κατά τους υπολογισμούς της Rio Tinto, θα μπορούσε να υποστηρίξει την παραγωγή μπαταριών για περίπου 1,1 εκατομμύρια ηλεκτρικά οχήματα.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η ανάπτυξη ευρωπαϊκών και γειτονικών αλυσίδων εφοδιασμού κρίσιμων πρώτων υλών αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα.

Η Κίνα κατέχει ισχυρή θέση στην παγκόσμια επεξεργασία λιθίου και στην παραγωγή εξαρτημάτων μπαταριών, γεγονός που έχει οδηγήσει τις Βρυξέλλες στην αναζήτηση εναλλακτικών πηγών.

Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για τις κρίσιμες πρώτες ύλες αποσκοπεί στην ενίσχυση της εξόρυξης, επεξεργασίας και ανακύκλωσης στρατηγικών υλικών.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Jadar αντιμετωπίζεται ως πιθανός κρίκος μιας ευρωπαϊκής βιομηχανικής αλυσίδας, από την πρώτη ύλη μέχρι την παραγωγή μπαταριών.

Ωστόσο, η στρατηγική σημασία ενός κοιτάσματος δεν εξαλείφει τις περιβαλλοντικές απαιτήσεις ούτε υποκαθιστά τη συναίνεση της χώρας στην οποία βρίσκεται.

Από τις διαδηλώσεις του 2021 στη συμφωνία με τον Σολτς

Η σύγκρουση γύρω από το Jadar δεν είναι καινούργια.

Στα τέλη του 2021, μαζικές διαδηλώσεις και αποκλεισμοί δρόμων ανάγκασαν την τότε σερβική κυβέρνηση να αντιμετωπίσει μια από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές κινητοποιήσεις των τελευταίων ετών.

Τον Ιανουάριο του 2022, οι αρχές ακύρωσαν τις βασικές διοικητικές πράξεις που επέτρεπαν την προώθηση του έργου.

Η απόφαση παρουσιάστηκε τότε ως σημαντική επιτυχία των κινημάτων κατά της εξόρυξης.

Ωστόσο, η υπόθεση επανήλθε δυναμικά τον Ιούλιο του 2024.

Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Σερβίας έκρινε παράνομη την προηγούμενη ακύρωση, ανοίγοντας τον δρόμο για την επανενεργοποίηση του σχεδίου.

Λίγες ημέρες αργότερα, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Σερβία υπέγραψαν συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, τις μπαταρίες και τα ηλεκτρικά οχήματα, παρουσία του τότε Γερμανού καγκελαρίου Όλαφ Σολτς.

Ο Σολτς χαρακτήρισε τη συνεργασία:

«Ένα σημαντικό ευρωπαϊκό έργο και μια συμβολή στην ευρωπαϊκή κυριαρχία».

Η διατύπωση αποτύπωνε τη γεωοικονομική σημασία που απέδιδε το Βερολίνο στο σερβικό λίθιο.

Για τη γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία, η πρόσβαση σε πρώτες ύλες για μπαταρίες αποτελεί κρίσιμο ζήτημα ανταγωνιστικότητας.

Για τους αντιπάλους του Jadar, ωστόσο, η συμφωνία ενίσχυσε την εντύπωση ότι οι γεωοικονομικές προτεραιότητες της Ευρώπης υπερίσχυαν των αντιρρήσεων των τοπικών κοινωνιών.

Τον Αύγουστο του 2024, δεκάδες χιλιάδες πολίτες διαδήλωσαν στο Βελιγράδι κατά του έργου.

Η νέα σερβική πλειοψηφία αλλάζει τις ισορροπίες

Η πρόσφατη εκλογική αναμέτρηση προσθέτει ένα νέο στοιχείο στην αντιπαράθεση.

Το φοιτητικό κίνημα, το οποίο αναπτύχθηκε μέσα από τις μαζικές κινητοποιήσεις κατά της διακυβέρνησης του Αλεξάνταρ Βούτσιτς, συγκέντρωσε σημαντική κοινωνική υποστήριξη και συνδέθηκε με ευρύτερα αιτήματα θεσμικής αλλαγής, διαφάνειας και λογοδοσίας.

Η αντίθεση στο Jadar δεν ήταν το μοναδικό στοιχείο που διαμόρφωσε αυτή τη δυναμική, αποτέλεσε όμως ένα από τα ζητήματα που συνέδεσαν περιβαλλοντικές οργανώσεις, αγροτικές κοινότητες και αντικυβερνητικά κινήματα.

Η εκλογική παρουσία του Κοκάνοβιτς αναδεικνύει αυτή τη σύνδεση.

Εάν η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία προωθήσει νομοθετική απαγόρευση της εξόρυξης λιθίου, η αντιπαράθεση με τη Rio Tinto και τις ευρωπαϊκές στρατηγικές προτεραιότητες θα αποκτήσει θεσμικό χαρακτήρα.

Σε μια τέτοια περίπτωση, το ερώτημα δεν θα αφορά απλώς την τύχη μιας επένδυσης, αλλά τη δυνατότητα της ΕΕ να προσαρμόσει τη στρατηγική της στις δημοκρατικές επιλογές ενός υποψήφιου προς ένταξη κράτους.

Το ευρωπαϊκό δίλημμα: Στρατηγικές πρώτες ύλες ή πολιτική εμπιστοσύνη;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με δύο στόχους που δεν είναι κατ’ ανάγκην ασύμβατοι, αλλά στην περίπτωση του Jadar εμφανίζονται σε ένταση.

Από τη μία πλευρά, επιδιώκει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία στον εφοδιασμό κρίσιμων πρώτων υλών.

Από την άλλη, έχει θέσει ως κεντρική προϋπόθεση της πολιτικής διεύρυνσης τον σεβασμό του κράτους δικαίου, της δημοκρατικής λογοδοσίας και των ευρωπαϊκών περιβαλλοντικών προτύπων.

Εάν οι Βρυξέλλες επιμείνουν στην προώθηση του Jadar παρά την αντίθεση της νέας πολιτικής πλειοψηφίας, κινδυνεύουν να δημιουργήσουν μια νέα πηγή δυσπιστίας στις σχέσεις με το Βελιγράδι.

Εάν, αντίθετα, αποδεχθούν την επανεξέταση ή την εγκατάλειψη του έργου, θα χρειαστεί να αναζητήσουν εναλλακτικές πηγές λιθίου και διαφορετικές βιομηχανικές συνεργασίες.

Η επιλογή δεν είναι απλή.

Η ευρωπαϊκή πράσινη μετάβαση απαιτεί μεγάλες ποσότητες κρίσιμων ορυκτών. Η παραγωγή τους, όμως, δημιουργεί πραγματικά ζητήματα περιβαλλοντικού αποτυπώματος, διαχείρισης υδάτων, αποβλήτων και χρήσεων γης.

Το Jadar συμπυκνώνει αυτή την αντίφαση: η Ευρώπη χρειάζεται το λίθιο για να μειώσει τις εκπομπές της, αλλά η εξόρυξή του μπορεί να προκαλέσει σοβαρές τοπικές αντιδράσεις.

Rio Tinto: Ένα έργο σε αναμονή, όχι οριστικά εγκαταλελειμμένο

Παρά τις προηγούμενες αναστολές και τις πολιτικές αντιδράσεις, η Rio Tinto δεν έχει αντιμετωπίσει το Jadar ως οριστικά χαμένη επένδυση.

Σύμφωνα με τις αναφορές που επικαλείται ο σερβικός Τύπος, η εταιρεία διατηρεί το έργο σε κατάσταση αναμονής, με προοπτική επανεξέτασης όταν διαμορφωθούν κατάλληλες συνθήκες.

Η στάση αυτή δείχνει ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό.

Ωστόσο, η πιθανή υιοθέτηση νομοθετικής απαγόρευσης θα μπορούσε να μεταβάλει ουσιαστικά το νομικό και επενδυτικό περιβάλλον.

Μια τέτοια εξέλιξη θα δημιουργούσε ερωτήματα σχετικά με τα δικαιώματα της εταιρείας, τις υφιστάμενες άδειες και τις πιθανές οικονομικές ή νομικές συνέπειες.

Η τελική έκβαση θα εξαρτηθεί από το περιεχόμενο ενδεχόμενης νομοθεσίας και από τις σχετικές συμβατικές υποχρεώσεις.

Το γεωπολιτικό διακύβευμα για τα Δυτικά Βαλκάνια

Η αντιπαράθεση για το Jadar εξελίσσεται σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη στιγμή για τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα Δυτικά Βαλκάνια.

Η Σερβία αποτελεί κομβική χώρα για την περιφερειακή σταθερότητα, τις ενεργειακές διασυνδέσεις, τις εμπορικές ροές και την ευρωπαϊκή διεύρυνση.

Παράλληλα, η γεωπολιτική παρουσία της Κίνας και της Ρωσίας στην περιοχή δημιουργεί πρόσθετες προκλήσεις για τις Βρυξέλλες.

Σε αυτό το περιβάλλον, μια παρατεταμένη σύγκρουση για το λίθιο θα μπορούσε να επιβαρύνει τις σχέσεις της ΕΕ με πολιτικές δυνάμεις που υποστηρίζουν θεσμικές μεταρρυθμίσεις και στενότερη ευρωπαϊκή συνεργασία.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα χρειαστεί να σταθμίσει εάν η στρατηγική αξία του κοιτάσματος δικαιολογεί το ενδεχόμενο πολιτικό κόστος.

Ταυτόχρονα, η σερβική πλευρά θα πρέπει να αντιμετωπίσει το ερώτημα πώς θα συνδυάσει την περιβαλλοντική προστασία με την προσέλκυση επενδύσεων και την οικονομική ανάπτυξη.

Το Jadar ως δοκιμασία της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας

Το ζήτημα του σερβικού λιθίου έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια μιας συνηθισμένης αντιπαράθεσης για μια μεταλλευτική επένδυση.

Αφορά τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιλαμβάνεται τη στρατηγική της αυτονομία και τη σχέση της με τις χώρες που επιδιώκουν στενότερη σύνδεση μαζί της.

Η επιδίωξη περιορισμού της εξάρτησης από την Κίνα αποτελεί κατανοητό γεωοικονομικό στόχο.

Όμως η υλοποίησή του προϋποθέτει περιβαλλοντική αξιοπιστία, διαφάνεια και θεσμική νομιμοποίηση.

Η μεγαλύτερη πρόκληση για τις Βρυξέλλες δεν είναι μόνο να εξασφαλίσουν το λίθιο που χρειάζεται η ευρωπαϊκή βιομηχανία, αλλά να αποδείξουν ότι η πράσινη μετάβαση μπορεί να προχωρήσει χωρίς να υπονομεύει την εμπιστοσύνη των κοινωνιών.

Η νέα πολιτική πραγματικότητα στη Σερβία καθιστά αυτή τη δοκιμασία ακόμη πιο απαιτητική.

Το Jadar μπορεί να παραμείνει ένα στρατηγικό βιομηχανικό σχέδιο στα ευρωπαϊκά έγγραφα. Η υλοποίησή του, όμως, θα κριθεί τελικά από πολιτικές αποφάσεις, περιβαλλοντικές εγγυήσεις και την κοινωνική αποδοχή.

Και αυτό ίσως αποδειχθεί το σημαντικότερο μάθημα για την ευρωπαϊκή στρατηγική στα Δυτικά Βαλκάνια: η πρόσβαση στις πρώτες ύλες δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από τη δημοκρατική νομιμοποίηση των αποφάσεων που την εξασφαλίζουν.

Πηγή: pagenews.gr